‘Buongiorno amici!’ Met een brede lach groet de Italiaanse vicepremier Luigi Di Maio zijn volgers via een Facebook-liveverbinding. Boven in het scherm staat ‘jullie zullen allemaal radical chic sterven’. Het is bedoeld voor de oppositie die zijn plannen voor een basisinkomen bekritiseert. Di Maio in zijn video: ‘Tegen al die hoge heren zeg ik dat jullie op een dag zullen sterven, en zijn vergeten hoe het is om je kinderen niet te eten kunnen geven, hoe het is om geen baan te hebben.’ Het is de derde Facebook-liveverbinding vandaag. Eerder wenste hij vanuit de auto iedereen een mooie dag en bedankte hij zijn volgers voor de vele felicitaties die hij kreeg voor de resultaten van de regering (‘jullie zijn met velen, en jullie zijn bellissimi’). Nog een paar uur eerder zagen we hem tien minuten lang live tijdens een bezoek aan de stad Pescara, waar hij met zijn immer brede glimlach zwaaiend, handenschuddend en selfies ondergaand door de straten liep. Let wel: het is weekend, en het is in Italië geen verkiezingstijd.

Italië heeft sinds juni een populistische regering en wie dacht dat de sociale-mediastorm van de grote winnaars van de verkiezingen enigszins tot bedaren zou komen, zat ernaast. De frequentie is alleen maar opgevoerd. De campagne is van eeuwige duur geworden.

Afrekening met de klassieke middenpartijen

Sinds juni vorig jaar is Italië het eerste West-Europese land met een populistische regering. De regering bestaat uit de Vijfsterrenbeweging, een protestpartij die tien jaar geleden is opgericht door komiek Beppe Grillo, en de Lega, een antimigratiepartij onder leiding van Matteo Salvini. De verkiezingen vorig jaar waren vooral een afrekening met de klassieke middenpartijen. De Vijfsterrenbeweging en de Lega zijn erg verschillend, maar hebben een populistische gemene deler en een gezamenlijke afkeer van de elite en Europa. Beide partijen wilden de macht teruggeven aan De Gewone Italiaan.

Hun leiders en inmiddels vicepremiers Matteo Salvini (Lega) en Luigi Di Maio (Vijfsterrenbeweging) laten zelf geen gelegenheid onbenut om te benadrukken dat zij zelf ook hele gewone mensen zijn. Een gevleugelde uitspraak van Salvini is: ‘Ik wil een normaal land, voor normale mensen.’

Het aantal views, clicks en volgers op sociale media vormde bij de afgelopen verkiezingen in Italië een aanzienlijk betere voorspelling voor de uitslag dan de peilingen.

Die normale mensen die massaal op de populistische partijen stemden, werden vooral bereikt via sociale media. De vijfentwintig meest gedeelde video’s op Facebook (veruit het populairste platform in Italië) waren afkomstig van Salvini en Di Maio. Met stip bovenaan: een speech Salvini in het Europees Parlement over 600.000 nepvluchtelingen die geen oorlog ontvluchten maar oorlog naar Italië brengen. De runner-up: een video met Italiaanse ouderen die in vuilniscontainers scharrelen op zoek naar eten, gecombineerd met beelden van migranten die in asielzoekerscentra klagen over de maaltijden. Een en ander vergezeld van de tekst ‘Kijk wat links ons heeft aangedaan. Dit zie je nooit op televisie! Nu zie je waarom!’

Het aantal views, clicks en volgers op sociale media vormde bij de afgelopen verkiezingen in Italië een aanzienlijk betere voorspelling voor de uitslag dan de peilingen, die het succes van beide partijen hadden onderschat.

Facebook-livegesprekken

De afgelopen jaren verplaatste de publieke discussie zich grotendeels naar sociale media. Een steeds groter deel van de bevolking gebruikt sociale media als voornaamste informatiebron.

Sociale media bleken ook een perfect instrument te zijn om de massa te bezweren, voor te liegen en op te jutten.

Nog geen tien jaar geleden werden sociale media gezien als iets waar de democratie van zou profiteren. Er ontstonden protesten vanuit de bevolking die dictatoren omverwierpen en internationale pleinen bezetten. Iedereen kon zijn stem laten horen. Het internet, en sociale media in het bijzonder, zouden een vervanger zijn van de leeggelopen vakbonden en traditionele partijen. Toen Donald Trump in 2016 werd verkozen tot president, verstomde dat gejuich. Sociale media bleken ook een perfect instrument te zijn om de massa te bezweren, voor te liegen en op te jutten. Trump had de traditionele kanalen niet nodig; via Twitter kon hij iedere Amerikaan bereiken. Traditionele media stonden vervolgens voor het duivelse dilemma om de tweet van de dag te negeren en zichzelf zo irrelevant te maken, of om de tweet uitvoerig te bespreken waardoor Trumps boodschap bij nog meer mensen terecht kwam. Donald Trump gaf zelf toe dat hij zonder sociale media waarschijnlijk nooit president was geworden.

Lastige vragen van journalisten worden via sociale media omzeild. Persconferenties zijn vervangen door Facebook-livegesprekken. Salvini gaf zelf ruiterlijk toe dat hij liever via Facebookfilmpjes vanuit het ministerie communiceert dan dat hij een persbericht maakt ‘omdat journalisten er dan van alles omheen schrijven.’ Trump houdt naar eigen zeggen zo van Twitter, omdat het net zoiets is als je eigen krant runnen ‘maar dan zonder de verliezen’.

Matteo Salvini op Instagram.
Parallelle wereld

Tijdens de Amerikaanse verkiezingen bleek hoe bijzonder kwetsbaar sociale media zijn voor manipulatie. Berichten kunnen viral gaan, omdat fakeaccounts ze razendsnel delen. Daarnaast is er op sociale media geen enkele kritische toetsing, waardoor berichten zonder enige feitelijke basis de wereld in kunnen worden geslingerd. Zo werken de populisten op hun platformen mee aan het creëren van een parallelle wereld waar feiten worden verdraaid of op zijn minst op een zeer selectieve manier worden gepresenteerd. Voor vicepremier (en leider van de rechts populistische Lega) Matteo Salvini is een poging tot verkrachting voldoende reden om een Facebook-livevideo op te starten, mits het uiteraard een migrant betreft.

De korte, snelle berichten sluiten perfect aan bij de populistische versimpeling van politieke problemen: ‘het volk terug aan de macht’, ‘alle migranten het land uit’, ‘eigen volk eerst’.

Populistische partijen zijn aanzienlijk vaardiger met sociale media dan andere partijen. De korte, snelle berichten sluiten perfect aan bij de populistische versimpeling van politieke problemen: ‘het volk terug aan de macht’, ‘alle migranten het land uit’, ‘eigen volk eerst’. Populisten weten beter raad met aansprekende, op de onderbuik gerichte koppen. Ze weten hoe ze aandacht moeten genereren. Tegenstanders winden zich erover op. Televisieprogramma’s en kranten citeren ze.

Zelf aan de knoppen

Dat het vertrouwen in de traditionele media, de politiek en experts de afgelopen jaren fors is gedaald, speelt de populisten in de kaart. En er is een verband tussen het teruglopende vertrouwen in het establishment en de opkomst van sociale media. Waarom naar artsen luisteren, als je op Facebook kunt lezen of vaccinaties voor je kind wel echt noodzakelijk zijn?

Populisten spelen in op de wens dat het volk, nadat het jarenlang door de elite zou zijn uitgeknepen, nu zelf aan de knoppen mag zitten. Op Facebook en Twitter kan het electoraat door middel van likes en reacties zelf deelnemen aan de discussie. Het doet authentieker, directer en persoonlijker aan.

Mensen kijken doorgaans in hun eentje op sociale media, op een moment dat ze zich niet per se rechts of links voelen, maar op zoek zijn naar antwoorden op hun vragen, of beter nog: hun angsten.

Populistische partijen (en hun social-mediamanagers) hebben eerder of beter dan andere partijen begrepen dat berichten die mensen als individu raken de sleutel zijn tot succes. Mensen kijken doorgaans in hun eentje op sociale media, op een moment dat ze zich niet per se rechts of links voelen, maar op zoek zijn naar antwoorden op hun vragen, of beter nog: hun angsten.

https://www.instagram.com/p/BefkPU9nm0X/

De meest gevolgde Europese leider

Niemand lijkt dit zo goed begrepen te hebben als Matteo Salvini. Met 3,4 miljoen volgers is hij de meest gevolgde Europese leider. Salvini beheerst de sociale media.

Hoewel hij een leger aan sociale-mediaspecialisten heeft rondlopen, bedient hij bij zijn Facebook-video’s zelf zijn telefoon. Hij filmt zichzelf op de manier waarop wij gewone stervelingen dat ook zouden doen, inclusief het houterige gedraai om het mooie uitzicht te laten zien.

Ook belangrijk: hij richt zich op iedereen. Hij weet dat er, anders dan bij een partijcongres of een politieke bijeenkomst, ook mensen meekijken die (nog) niet tot zijn achterban behoren. Hij spreekt standaard iedereen aan met ‘vrienden’ en behandelt het gehele publiek als zijn electoraat. Zijn ideeën presenteert hij als een massaal gedeelde visie, een enkele verstokte linkse kiezer en die vermaledijde elite daargelaten.

Zijn (vaak bikkelharde) boodschappen presenteert hij met een glimlach, een knipoog en een smiley die kusjes werpt, alsof hij het allemaal niet zo serieus neemt.

Zijn (vaak bikkelharde) boodschappen presenteert hij met een glimlach, een knipoog en een smiley die kusjes werpt, alsof hij het allemaal niet zo serieus neemt. Juist als er harde kritiek is op zijn beleid, deelt hij een vrolijke foto waarin hij met een glas bier alle Italianen een fijne avond wenst. En juist als de Europese Commissie uiterlijk om middernacht een antwoord wil op begrotingsperikelen en de markten op hol slaan, deelt Salvini een foto waarop hij na zijn diner een rondje gaat joggen door de straten rond het parlement.

Salvini zorgt via sociale media voor constante zichtbaarheid. Als hij een bord pasta eet op zondag (‘lieve vrienden,’ schrijf hieronder, ‘zal ik pasta mét of zonder tomatensaus maken?’). Als hij geniet van een zonsondergang. Als hij – zelf ook gehuld in een politie-uniform – op werkbezoek gaat bij een van de politiecorpsen.

De blote bast van Salvini

De reality-serie Matteo Salvini is ook te volgen via Twitter (voor de nieuwsberichten) en Instagram (voor taartjes, industriële hoeveelheden pasta en een enkel kattenplaatje).

Zijn laatste relatie kwam ten einde op Instagram. Presentatrice Elisa Isoardi plaatste begin november een foto van zichzelf met in haar nek een slapende Salvini in blote bast met de tekst ‘Met immens respect voor de liefde die er is geweest. Grazie Matteo.’

https://www.instagram.com/p/BpyxUGrA_Hd/?utm_source=ig_web_button_share_sheet

De blote bast van Salvini kenden we al van foto’s die hij zelf deelde, maar de vicepremier én belangrijkste politicus van het land in een – zo claimden seksuologen zeker te weten – post coïtale pose was een nieuwe grens. Een paar uur later reageerde Salvini via Facebook: ‘Ik ben hard aan het werk in Afrika voor de veiligheid van ons land, maar vanuit Italië krijg ik een telefoontje over andere zaken. Ik heb liefgehad, ik heb vergeven, ongetwijfeld heb ik ook fouten begaan, maar ik heb er tot het laatste moment in geloofd. Helaas, iemand had blijkbaar andere prioriteiten.’

Het is allemaal onderdeel van de boodschap: ‘Ik ben precies zoals jullie, in tegenstelling tot die elitaire klasse die op kosten van de belastingbetaler zich met oesters liet fêteren.’

Sinds een paar maanden noemt hij ook de merken van zijn eten met naam en toenaam. ‘Op jullie gezondheid, vrienden.’ Bij een fles bier van het Italiaanse merk Moretti. ‘Wie is er ook fan van een crêpe met Nutella?’ Of bij een bord pasta: ‘Twee ons Barilla-pasta met een beetje bolognesesaus van Star.’ Het zijn hoofdzakelijk Italiaanse merken; goedkope producten die de gemiddelde Italiaan ook in zijn winkelmandje gooit. Het is allemaal onderdeel van de boodschap: ‘Ik ben precies zoals jullie, in tegenstelling tot die elitaire klasse die op kosten van de belastingbetaler zich met oesters liet fêteren.’

De meest zichtbare politici

Zo ziet Italië eruit met de populisten aan de macht, en na negen maanden staat de oppositie nog altijd stupéfait naar adem te happen.

Wat staat ons in Europa te wachten? Met grote vreze wordt gekeken naar de opkomst van de populistische partijen bij de Europese parlementsverkiezingen eind mei. Volgens peilingen stemt een op de vier Europeanen op een populistische partij. Al weten we sinds brexit, Trump en de Italiaanse verkiezingen dat peilingen de populistenstem niet altijd accuraat in kaart weten te brengen. En op sociale media ligt het percentage hoger: Marie Le Pen en Alternative für Deutschland zijn in hun landen de grootste op sociale media. In Nederland laten Wilders en het Forum voor Democratie van Thierry Baudet op sociale media de andere partijen ver achter zich.

Het aantal volgers heeft zich in de meeste landen nog niet vertaald in een verkiezingszege. Le Pen was ook al de grootste op sociale media toen Macron werd gekozen. Maar die grote schare volgers op sociale media zal er in ieder geval wel voor zorgen dat de populisten de meest zichtbare politici zullen zijn tijdens de verkiezingscampagne de komende maanden.

Krijgen we straks een Europese commissaris die op Instagram post dat hij een grote fusie tussen bedrijven afkeurt, terwijl hij met een biertje in zijn hand iedereen een fijn weekend wenst?

De Italiaanse regering loopt voorop in de stoet populisten die na de Europese parlementsverkiezingen de Europese Unie eens grondig wil verbouwen. Het belooft een historische krachtmeting te worden tussen (onderling zeer diverse) populistische partijen en de gevestigde orde.

Zullen ook in Brussel de populisten niet langer schreeuwend langs de zijlijn staan, maar plaats nemen in de instituties? Krijgen we straks een Europese commissaris die op Instagram post dat hij een grote fusie tussen bedrijven afkeurt, terwijl hij met een biertje in zijn hand iedereen een fijn weekend wenst? Wordt de Europese Unie straks geleid door een president die in hashtags de financiële steun aan ontwikkelingslanden stopzet, met een foto van zijn kinderen in de zandbak plaatst (‘eerst die van ons!’). Het lijkt onvoorstelbaar, maar in Italië gebeurt het al.