Interview Gabriël van den Brink

Hij wil een kop koffie bestellen, maar de serveersters van het Haagse etablissement waar we zitten zijn niet bijster snel. Gabriel van den Brink kan zijn ergernis maar met moeite onderdrukken. ‘Lastig om in Nederland de aandacht te krijgen van een ober,’ zegt hij korzelig.

Van den Brink (1950) heeft een ongeduldig karakter. Hij praat gepassioneerd en snel, alsof hij zijn eigen gedachten maar moeilijk kan bijbenen. Hij werkt onstuimig hard, al zijn hele leven lang. En hij barst van de energie – op dat laatste komt hij meer dan eens terug. ‘Ik ben enorm strijdlustig,’ zegt hij tegen het eind van ons gesprek. ‘Ik ben eenenzestig, maar ik ga erin alsof ik achttien ben.’

Hij is een laatbloeier. Anders dan veel collega-babyboomers drong Van den Brink pas rond zijn vijftigste door tot de eredivisie van de Nederlandse intelligentsia. Die erkenning had hij te danken aan zijn gave om maatschappelijke keerpunten feilloos te zien aankomen. Hij voorzag het onbehagen in de politiek ruim vóór de Fortuyn-revolte van 2002. Hij verdiepte zich in probleemwijken toen die nog niet op de politieke agenda stonden. En hij schreef over het belang van beroepseer toen iedereen alleen maar in financiële termen dacht. Als hij zijn intuïtie volgt, zegt Gabriel van den Brink, loopt hij zo’n jaar of vijf op de maatschappelijke golf vooruit.

Onlangs voltooide Van den Brink, hoogleraar maatschappelijke bestuurskunde aan de Universiteit van Tilburg, zijn magnum opus. ‘De Lage Landen en het hogere’ is een groot onderzoeksproject naar de rol van geestelijke beginselen in de Nederlandse samenleving. Drie jaar heeft hij als een bezetene gewerkt, samen met een team van sociologen en geesteswetenschappers. In januari verschijnt de wetenschappelijke uitgave, deze week presenteert hij een populaire editie van het onderzoek onder de titel Eigentijds idealisme.

Van den Brinks belangrijkste bevinding is opmerkelijk: er bestaat een enorm reservoir aan geloof en idealisme in ons land. Nederlanders gaan niet meer naar de kerk, maar geestelijke waarden spelen in de samenleving nog altijd een belangrijke rol. We zijn individualisten geworden, maar verliezen onze medemensen niet uit het oog. De Nederlandse burger is anno 2011 niet de calculerende homo economicus waar velen hem voor houden: hij zoekt ontplooiing in zijn werk, staat anderen terzijde en wil graag iets voor de gemeenschap doen. Waar dat uit blijkt? Bijvoorbeeld uit het feit dat Nederland, vergeleken met andere Europese landen, kampioen vrijwilligerswerk en liefdadigheid is. We trainen F’jes bij het voetbal, geven geld voor mensen die door natuurgeweld zijn getroffen, helpen gehandicapten en uitgeprocedeerde asielzoekers. Materiële motieven doen er voor de Nederlandse burger maar in beperkte mate toe. ‘Op alle punten,’ zegt Van den Brink, ‘was de oogst rijker dan we gedacht hadden. Elke twee maanden kwamen we met de onderzoekers bijeen. We werden regelmatig door de uitkomsten van ons onderzoek ;verrast.’

Met ‘De Lage Landen en het hogere’ trekt Van den Brink ten strijde tegen het negativisme dat Nederland nu al bijna een decennium in zijn greep houdt. Weg met het gesomber over egoïsme, onbehagen en verloedering! De doemdenkers hebben ongelijk: zo slecht gaat het niet met ons land. Sterker nog, als we erin slagen ons idealisme aan te wenden voor de publieke zaak, ligt er een mooie toekomst in het verschiet. ‘De Lage Landen en het hogere’ is bovenal – zoals de ondertitel van de populaire editie luidt – ‘een afrekening met het cynisme in Nederland’.

Waarom heerst er toch zo’n sombere stemming in Nederland?

‘Onder meer omdat onze verwachtingen veel te hooggespannen zijn. In de moderne samenleving stellen we steeds hogere eisen aan elkaar: op de werkvloer, in relaties, in het onderwijs en de zorg. Daardoor is gedrag dat vroeger normaal was, voor burgers niet langer acceptabel. We nemen voortdurend tekortkomingen waar, leggen alle misstanden zorgvuldig vast. Dat wekt de indruk dat het in Nederland steeds slechter gaat. Door die hoge verwachtingen van ons ziet de werkelijkheid er nogal somber uit.’

Bagatelliseert u op zo’n manier niet allerlei zaken die wél slecht gaan?

‘Luister, ik heb vijf jaar onderzoek gedaan in probleemwijken. Ik heb daar van alles voorbij zien komen. Toch vormen die probleemwijken maar één procent van het geheel. Er zijn veertig Vogelaarwijken, op een totaal van vierduizend wijken in ons land. Mijn leermeester Abram de Swaan zei altijd: alles wat minder is dan tien procent, stelt sociologisch weinig voor. Als één procent van de ambtenaren de boel oplicht, kun je niet zeggen: dé Nederlandse ambtenarij is corrupt. Maar bij de wijken doen we dat wel. Waarom? Omdat we niet accepteren dat het fout gaat. Zelfs een afwijking van één procent mag niet! Daar zit een enorm perfectionisme in.’

Moeten we onze verwachtingen dan bijstellen?

‘Dat is een moeilijk punt waar ik nog helemaal niet uit ben. Maar zo’n houding van “het moet altijd beter” wordt op den duur wel ongelooflijk vermoeiend. En zoiets voel ik wel in Nederland. We zijn bekaf. We verlangen naar gemoedsrust. Moderniteit is prima – maar niet tot elke prijs. Ergens is een zekere relativering nodig, matiging.’

In hoeverre vloeit dit project voort uit uw eigen levensgeschiedenis?

‘Het heeft er van alles mee van doen. Ik ben opgegroeid in de jaren vijftig en zestig in een katholiek gezin op het Brabantse platteland. De normatieve horizon was volstrekt duidelijk. Het antwoord op de vraag “waartoe zijn wij op aarde?” uit de katholieke catechismus ken ik nog steeds uit mijn hoofd.’ Hij dreunt op: ‘Wij zijn op aarde om God te dienen en daardoor hier en in het hiernamaals gelukkig te zijn.’ Grinnikend: ‘Ik had dan ook een tien voor die catechismus. Ik ben dus groot geworden met zeer fundamentele vragen. Toen ik veertien was, viel ik van mijn geloof – zoals veel mensen in die tijd. Later, in mijn studententijd, ben ik marxist geworden, lid van de CPN. Maar in 1986 werd ik vader en toen begon er iets te veranderen. Ik ging heel anders tegen de dingen aankijken – veel meer vanuit een praktische verantwoordelijkheid. Je kunt wel van alles roepen over de samenleving, maar nu moest ik voor een gezin zorgen. Daarna heb ik steeds meer afstand genomen van het marxisme. Tijdens mijn promotie ontdekte ik dat het tóch de geestelijke krachten zijn die bepalen welke draai de geschiedenis maakt. Zo was ik weer terug bij af.’

In de inleiding van uw onderzoek schrijft u dat de meeste intellectuelen nog steeds het mensbeeld hanteren van Freud, Marx en Nietzsche: het gaat in het leven niet om hogere motieven, maar om lagere drijfveren als seks, geld en macht.

‘Ja, een fors deel van de Nederlandse intelligentsia blijft daarin hangen. Op de universiteit zie je heel wat jonge medewerkers die geen kinderen hebben, en vanuit Nietzsche, Foucault of Derrida tegen de wereld aankijken. Op papier is dat allemaal wel interessant, maar het heeft allemaal weinig te maken met hoe het leven werkelijk is. Ik noem dat het “Grunberg-syndroom”: lekker afgeven op beschaving en moraliteit terwijl je zelf geen zorgen hebt. Arnon Grunberg koketteert met Freud en Nietzsche en doet alsof hij de beschaving ontmaskert. Ik vind dat geen serieuze houding. In elk geval heb ik die houding twintig, dertig jaar geleden achter me gelaten.’

Heeft de Fortuyn-revolte een rol gespeeld in uw herontdekking van geestelijke waarden?

‘In de tijd na 2002 ben ik vaak gevraagd om “het nog eens uit te leggen”. Bij ambtenaren, tijdens lezingen, zelfs op de redactie van de Volkskrant. Maar op een gegeven moment had ik mijn buik vol van het negatieve aspect – wijzen op tekortkomingen, uitleggen wat er mis was. Ik dacht: wie vertelt er nou eens een verhaal over alle positieve waarden die er in de Nederlandse samenleving aan het werk zijn? Toen heb ik dit project bedacht.’

Idealisme, moraal, geestelijke energie, levensbeschouwing – Van den Brink gebruikt de termen vrijelijk door elkaar. Ze vallen voor hem stuk voor stuk onder de paraplu van ‘het hogere’. Dat is iets anders dan traditionele religie. In Van den Brinks definitie is het hogere: alles wat een gevoel van verbondenheid oproept tussen mensen, en bovendien aanzet tot onbaatzuchtig handelen. Vrijwilligerswerk doen of de Alpe d’Huez op fietsen tegen kanker hoort er net zo goed bij als sjamanistische rituelen of traditioneel protestantisme. Het waardenlandschap in Nederland is zeer gelaagd, zegt Van den Brink. Hij gebruikt graag het geologische begrip ‘sedimentatie’: nieuwe lagen levensbeschouwing ontstaan zonder dat de oude lagen verdwijnen. Helemaal onderop ligt het traditionele geloof. De middelste laag omvat sociale idealen, zoals die tot uiting komen in de solidariteit met de Derde Wereld en verzet tegen onrechtvaardige verhoudingen. De bovenste, meest recente laag wordt gevormd door wat Van den Brink ‘vitale waarden’ noemt: zorg voor de natuur, voor lichamelijke gezondheid en voor dierenwelzijn. Die drie lagen bestaan naast elkaar. ‘We hebben Staphorst én de Socialistische Partij én het Wereld Natuur Fonds. Nederland onderscheidt zich door een enorme rijkdom aan levensbeschouwelijke voorkeuren.’

Soms vind je het hogere op plaatsen waar je het niet verwacht. ‘In onze populaire uitgave staat een portret van John, beheerder van een sportschool in Den Haag. Vroeger kwamen op die sportschool tachtig procent Nederlanders en twintig procent allochtonen, nu is dat omgekeerd. John stemt op de PVV. Maar veel interessanter is wat er op die school gebeurt. John zegt: hier boksen en worstelen we, en dat schept een band. Het maakt mij niet uit of die jongens Marokkaans of Turks of Nederlands zijn – als ze zich maar gedragen. Wat John doet, is eigenlijk zo multiculti als wat. Wat hij stemt, interesseert me verder niet. In zijn gedrag op de werkvloer bewijst hij dat hij ergens in gelooft: samen sporten, fatsoenlijk gedrag. De component van het handelen is wezenlijk.’

In de populaire editie staan nog meer portretten van mensen voor wie ‘het hogere’ van belang is. Eerlijk gezegd vond ik daar een paar vreselijke types tussen zitten: een opschepperige ‘verandermanager’ die gelooft in ‘persoonlijke grootsheid’, een spirituele GroenLinks-mevrouw die haar excuses aanbiedt aan planten die ze uit de grond haalt, een ayahuasca-theedrinkende schrijfster die het heeft over ‘een stukje liefde voor het andere’. Als die mensen jullie wapen tegen het cynisme zijn, zie ik het somber in. Ik vind ze vooral heel irritant.

‘Die reactie heb ik zelf ook wel eens. Maar inmiddels kan ik een heel goed onderscheid maken tussen wat ik waarneem en wat ik daarbij voel. Dat is wetenschappelijke discipline: mijn gevoelens blijven op de achtergrond. Natuurlijk denk je bij dat soort zweverige mensen al snel: spiritueel stelt het niets voor, ze doen er geen echte moeite voor. Maar dan zeg je nogal wat! Het is tegenwoordig heel normaal dat je meteen oordeelt. Daarom hebben we in Nederland zo’n gepolariseerd klimaat. Jij ergert je aan die mensen, maar zij ergeren zich ook enorm aan jou. Dat kan ik je op een briefje geven! En dat wordt alleen maar meer. We ergeren ons aan dingen waar we ons vroeger niet aan ergerden. In een samenleving van rising expectations moet je problemen accomoderen. We kunnen niet iedereen tevreden stellen.’

Kun je dat wel verwachten van gewone burgers?

‘We zullen wel moeten in een democratie! En waarom zouden we het niet kunnen? Het probleem is vooral dat onze elite niet het goede voorbeeld geeft. Politici brengen weinig empathie voor gewone Nederlanders op. En dat voelen die gewone Nederlanders heel erg goed. Ze weten dat ze in het publieke leven vooral een kostenpost vormen. Politici houden vooral van elkaar, van hun soort mensen.’

Uw onderzoek bevat een interessant hoofdstuk over arbeidsmotivatie bij de Rabobank en ArboNed. Uit de interviews blijkt dat werknemers grote waarde hechten aan idealisme, eerlijkheid, bevlogenheid…

‘Ja, ongelooflijk! Zelfs als je de helft ervan aftrekt, hou je nog een flinke dosis moraliteit over. Op de werkvloer blijkt dat de werknemer alles behalve een calculerend wezen is. De mensen die wij hebben geïnterviewd, gebruikten opmerkelijk vaak woorden als “authenticiteit”, “intuïtie”, “openheid”.’

Als proeftuin hebben jullie wel twee bedrijven genomen die sowieso bekend staan vanwege hun maatschappelijk verantwoorde houding. Hadden jullie niet juist willen weten hoe het er bij ‘harde’ bedrijven als DSM of ABN Amro aan toegaat?

‘Het is waar dat we het niet representatief hebben aangepakt. Bij de Rabobank hadden we min of meer toevallig een ingang. En de directeur van ArboNed zag ik in 2009 spreken op een symposium, en toen dacht ik: dat wil ik nou eens nader onderzoeken. Maar het belang van deze twee casestudies is dat ze laten zien hoe belangrijk “intrinsieke” waarden zijn op de werkvloer. Veel politici en managers hebben nog altijd het idee dat je mensen bij werk door straf en beloning moet prikkelen. Daar zit een heel mechanisch mensbeeld achter: mensen gaan harder lopen als je ze meer onder druk zet. Maar er spelen heel andere motieven mee.’

We kunnen ons zo’n arbeidshouding ook veroorloven omdat we welvarend zijn. Denkt u niet dat dankzij de crisis die nadruk op zelfontplooiing weer zal afnemen ten koste van zekerheid en geld verdienen?

‘Laten we het eens omdraaien. Als de economen het gewicht van morele en sociale waarden ;serieus hadden genomen, dan waren we misschien niet in deze crisis beland. Mijn gewone mensenverstand zegt: je kunt niet rijk worden zonder te werken. Toch is er een economisch ;systeem opgetuigd waarin mensen aan de bovenkant zich konden verrijken zonder noemenswaardige inspanning. Het ging om winst, om geld, om aandelen – om alles behalve de moraal. Misschien is de crisis daar wel een gevolg van.’

Maar een jarenlange economische krimp zal toch invloed hebben op ons arbeidsethos?

‘Natuurlijk komt de zaak nu onder druk te staan. Stel, mijn inkomen halveert. Dan moet ik allemaal dingen gaan doen die ik niet zinvol vind. Ik zal regelmatig vloeken en tieren. Maar het verandert weinig aan wat ik zinvol vind en wat niet. Opvattingen over de betekenis van werk hangen niet af van de economische crisis, maar van de manier waarop mensen in het leven staan. De economische conjunctuur bestaat uit golven van twee tot vijf jaar, onze diepste waarden vormen een golf van decennia. Ze worden niet echt aangetast door de crisis, denk ik. Sterker nog, het zijn juist deze waarden die ons door de crisis heen helpen. We stellen ons nu massaal vragen als: was dit allemaal wel verdiend, moet het niet eens wat minder worden? Zolang die vragen opkomen, zitten mensen in een moreel register. Dat is een goed teken. Het gedrag dat ermee samenhangt – zuiniger worden, moeite doen, tegenslag incasseren – lijkt mij dé manier om je door zo’n crisis heen te slaan.’

Hoewel er dus een geweldige hoeveelheid idealisme bestaat in Nederland, zien we daar weinig van. Nederlanders, zo constateert Van den Brink, bergen hun engagement het liefst veilig op in de privésfeer. Sterker nog, in het openbaar lijken ze te ontkennen dat het bestaat. Die wonderlijke situatie vatte Paul Schnabel van het Sociaal en Cultureel Planbureau enkele jaren geleden treffend samen onder de slogan ‘met mij gaat het goed, met ons gaat het slecht’.

Hoe valt al die geestelijke energie dan wél in te zetten voor de samenleving? Aan het slot van zijn studie houdt Van den Brink een vurig pleidooi voor een nieuwe ‘civil society’. Dat is iets anders dan een verzameling ngo’s, of het maatschappelijk middenveld van het CDA. De civil society is volgens Van den Brink ‘een ruimte tussen de staat en de markt’ waar we niet primair als consumenten of als onderdanen optreden, maar als burgers die zich vrijwillig verenigen met anderen op basis van idealen: als zanger in een koor, lid van een voetbalclub of vrijwilliger bij Amnesty International.

Wat bedoelt u precies?

‘Ik zal een voorbeeld geven. De eenzaamheid in Nederland neemt toe, met name onder oudere mensen. De overheid kan daar niet zo heel veel tegen doen, de staat is nooit zo sterk geweest in troost. Je kunt wel kijken of mensen in hun eigen buurt kunnen worden opgevangen. Wat voor soort initiatieven heb je daarvoor nodig? Zouden al die zwevende gelovigen – die vaak soft zijn, maar ook gevoelig – iets kunnen betekenen voor die eenzame mensen? Religieuze gemeenschappen zijn in ieder geval altijd zo te werk gegaan. Kleinschalige verbanden, gezamenlijke maaltijden, elkaar bijstaan in tijden van ziekte en dood. Dáár zijn religies altijd sterk in geweest. Je zou in een stad alle religieuze groepen die iets te bieden hebben – christenen, moslims, humanisten, New Age-mensen – kunnen laten doen wat de overheid niet kan. Jij hebt geen zin in dat zweverige, en ik misschien ook niet. Maar andere mensen blijkbaar wel. Zet ze bij elkaar!’

Hoe voorkom je dat het allemaal vrijblijvend wordt? Zo van: als je een beetje spiritueel bent, een beetje vrijwilligerswerk doet, wat geld doneert aan een goed doel – dan vinden we het allang best.

‘Of we willen of niet, de voornaamste krachten zitten aan de binnenkant. Vroeger was er veel meer sociale controle in Nederland, maar sinds de jaren zeventig is dat sterk afgenomen. Dat vind ik geen verliespost. Wel vind ik dat engagement zichtbaar moet zijn, en honorabel. Zorg ervoor dat mensen die iets doen voor anderen, of zich inzetten voor de publieke zaak, in het zonnetje worden gezet.’

In uw boek breekt u ook een lans voor ‘personalized politics’. Wat is dat?

‘Onbaatzuchtig handelen ontstaat al snel waar de identiteit van mensen in het geding is. Een actiegroep tegen een snelweg die wordt aangelegd door de eigen wijk. Clubs die strijden voor de emancipatie van homo’s en lesbiennes. Vrijwilligers die Nederlandse les geven aan asielzoekers.’

Is het niet lastig dat die issues waarvoor mensen in actie komen altijd weer vervliegen? Die snelweg komt er op gegeven moment, of niet. Het asielzoekerscentrum wordt gesloten.

‘Ja, op een gegeven moment is het voorbij. Maar het fascinerende is dat er telkens nieuwe vormen van engagement ontstaan. Tegenwoordig zijn veel mensen bezig met de vraag hoe het op hun werk gaat. Vandaar dat er steeds meer zzp’ers zijn. Mensen die iets zinvols willen doen, niet onder een baas willen werken. Als mensen iets zinvols doen, werken ze twee keer zo hard. Dat is ook een bron van kracht.’Gabriël van den Brink beschouwt ‘De Lage Landen en het hogere’ als het hoogtepunt van zijn wetenschappelijke carrière – van zijn leven misschien wel. ‘Ik denk dat ik hierna nooit meer zo’n omvattend project kan doen. In dit boek zitten alle zaken waarmee ik vanaf m’n veertiende jaar bezig ben geweest: secularisatie, de spanning tussen geloof en wetenschap, tussen moraliteit en politiek, de verschillen tussen man en vrouw.’

Is het bestrijden van cynisme altijd uw belangrijkste doel geweest?

‘Ik ben gewoon nooit cynisch geweest. Het is me volkomen vreemd. Ik vind cynisme gemakzuchtig, ik stoor me eraan. Zoals ik me ook stoor aan het relativisme in academische kring. Mensen die voornamelijk bezig zijn met theorieën en modellen. Je ziet dat bijvoorbeeld bij cultural studies. Daar denken ze dat het verschil tussen mannen en vrouwen een maatschappelijke constructie is. Je moet echt ongehuwd zijn om dat te denken. Maar in academisch Nederland is het nog altijd bon ton.’

Wanneer beschouwt u dit project als geslaagd?

‘Dat weet ik eigenlijk niet. Ik hoop dat er leuke discussie komt. Als we ons straks weer in het openbaar op waarden kunnen beroepen, is er al veel gewonnen. Ik hoop dat de brutaliteit van cynische mensen een beetje getemperd wordt. Uitleggen dat de beschaving niet meer is dan een dun laagje vernis, beschouw ik als het toppunt van naïviteit.’

Waar komt die weerzin tegen cynisme toch vandaan?

‘Ja…’ Hij denkt na. Dan: ‘Nou, misschien komt het wel door mijn naam. Gabriël, de aartsengel. Wie een dergelijke naam meekrijgt, moet natuurlijk wel een boodschap verkondigen, en bij voorkeur een positieve. Het heeft ook met mijn temperament te maken. Ik ben een enorme fighter. Ik heb iets te verdedigen en iets aan te vallen, dat houdt me jong en scherp. Ik vat mezelf op als een militant, een strijder voor de goede zaak – en de tegenstander heet cynisme. Ik kan iedereen aanbevelen om zo in het leven te staan. Je krijgt er energie van.’

De cynicus zou zeggen: zo strijden tegen de tijdsgeest, daar word je mismoedig van.

Fel: ‘Ja, luister, ik heb dat altijd gedaan. Er zijn jaren geweest dat ik gewoon werkeloos was, thuis zat met een uitkering, en niemand zag me staan. Inmiddels heb ik een track record, weet ik waarvoor ik vecht. Iedereen bekijkt het maar! Ik heb nooit concessies gedaan, hoef me nergens voor te schamen. Ik heb nooit mijn ziel verkocht aan de duivel. Ik heb een schoon geweten.’

De Lage Landen en het hogere

Onder leiding van Gabriël van den Brink werkte een team van sociologen en geesteswetenschappers drie jaar lang aan het project ‘De Lage Landen en het hogere’. Uitgangspunt was om ‘de betekenis van geestelijke beginselen in de Nederlandse samenleving’ in kaart te brengen. Van den Brink en zijn collega’s verrichten onderzoek naar uiteenlopende onderwerpen als arbeidsmotivatie bij de Rabobank en de moraliteit van personages in fantasy-boeken en ziekenhuisseries. Ook zijn er hoofdstukken over levensbeschouwing bij de politie en over engagement bij ontwikkelingshulp. Deze week verschijnt een populaire editie van het onderzoek onder de titel Eigentijds idealisme, in januari gevolgd door de wetenschappelijke uitgave (600 pagina’s). In de loop van 2012 verschijnt een Engelstalige editie.

Gabriel van den Brink, ‘Eigentijds idealisme. Een afrekening met het cynisme in Nederland’, 104 p., Amsterdam University Press, , € 17,95