<div class="lead">
De Canadese Naomi Klein was goed in het naar de oppervlakte halen van misstanden, maar in haar nieuwe boek wil ze ook remedies voorstellen. Dat wordt met Trump in het zadel utopisch denken.
</div>
De typisch Amerikaanse uitspraak ‘The winner takes all’ behoort bij een land waarin alles draait om twee partijen, de Republikeinen en de Democraten. Twee keer in betrekkelijk korte tijd behaalden de Republikeinen een nipte meerderheid, de eerste keer in 2000 toen Bush junior maar net won van Al Gore met het aantal kiesmannen, hoewel Gore meer stemmen kreeg. Hetzelfde deed zich vorig jaar voor met Donald Trump en Hillary Clinton, die ook meer stemmen kreeg, maar te weinig kiesmannen. Zo’n nipte overwinning zou een bescheiden makende overwinning moeten zijn, maar de Republikeinen eisen haar met huid en haar op. Dat zorgt voor de huidige wrange tweedeling in Amerika.
Dat meer dan de helft van Amerika niets moet hebben van hun maatregelen zal de Republikeinen een zorg zijn. De polarisatie van de Amerikaanse politiek is, na het gematigde presidentschap van Obama, de uitdrukkelijke wens van de Republikeinen en Donald Trump. Van het naar zich toehalen van de totale macht, ook door de meerderheid van de Republikeinen in het Congres, deugt niets, al helemaal niet gezien de gretigheid waarmee hij wordt verzilverd. Het voorlopig niet doorgaan van Trumpcare is een onverwachte tegenvaller. Trumps hele manier van doen past in de traditie van ‘maximum grabbing’, maximaal graaien, schrijft Naomi Klein is haar nieuwe boek No is not enough.
<q class="pull-left">Zo’n nipte overwinning zou een bescheiden makende overwinning moeten zijn, maar de Republikeinen eisen haar met huid en haar op.</q>
Donald Trump staat zo ver af van wat de helft van de Amerikanen draaglijk vinden, dat onmachtsgevoelens het niet meer laten bij een ‘nee’, maar worden omgezet in actiegroepen. Menigeen neemt geen genoegen meer met de gedachte dat ze vier jaar lang knarsetandend Trump moeten uitzitten. De ene beweging en actiegroep wordt opgericht in oppositie tegen Trump. In No is not enough komen er veel langs, van Black Lives Matter, Moral Mondays tot New York Renews. Dat het repertoire aan aan te kaarten misstanden niet nieuw is doet er niet toe: tegen privatiseringen, tegen deregulering van bedrijven, tegen belastingverlaging voor de rijken, tegen bezuinigingen op publieke diensten, tegen vrouwenhaat, tegen het intrekken van Obamacare, tegen de militarisering van de politie. Nog afgezien van de bewegingen tegen racisme, tegen de uitstoot van CO2, tegen het opzeggen van het klimaatakkoord in Parijs, tegen het anti-emigratie beleid.
Op een algemener niveau gaat het in tegen de absolute macht van ‘de markt’ in Amerika, dat geld het enige is dat er toe doet, dat de witte mens beter is dan de rest, dat de natuur er is om te plunderen, dat de kwetsbaren het aan zichzelf te danken hebben, dat de 1 procent rijken het echt verdienen om zo rijk te zijn, dat de publieke zaak er helemaal niet toe doet, dat iedereen voor zichzelf moet zorgen, dat we omgeven zijn door gevaar en dat we ons daar tegen moeten bewapenen.
Veel van deze misstanden zijn tamelijk chronisch en zorgen in elke politieke constellatie voor problemen, maar ze worden nog schrijnender door de manier waarop Donald Trump het presidentschap beoefent. Hij is niet van plan er ook maar iets aan te doen. Hij maakt ze alleen maar erger. Door zijn persoon, werkmethoden, smaak, nepotisme, mentaliteit en borstklopperij krijgt alles wat hij doet iets onzuivers, alsof zijn handen niet schoon zijn. In alles speelt nog de mores mee die hij hanteerde als zakenman. ‘The art of the deal’ daarvan was: ‘How can I screw you?’ – te vertalen met: de kunst hoe jou een poot uit te draaien.
Naomi Klein beschrijft akelig overtuigend hoe Trump van zichzelf een merk heeft gemaakt, een ‘brand’. Hij ging zijn naam verkopen, dát werd zijn nieuwe businessmodel. Wanneer nu ergens een Trump Palace staat wil dat niet zeggen dat het gebouw van Trump is. De eigenaar van het gebouw heeft alleen voor miljoenen Trumps naam gekocht om die erop te kunnen zetten. Die naam werkt als een magneet. Maar er zijn ook bewoners die de naam niet op hun huis willen. Ze willen niet met Trump geassocieerd worden. Dat betekent dat het gebouw ‘gedetrumped’ wordt, ontdaan wordt van de naam.
Hoe onverwacht het presidentschap Trump ook in de schoot viel, nu hij het te pakken heeft beschouwt hij het volgens Naomi Klein als een korte termijn-investering voor het merk Donald Trump. Het merk Trump kan door het presidentschap niet meer stuk. Het biedt hem al de gelegenheid om het lidmaatschap van zijn golfclub Mar-a-Lago te verhogen van 100.000 naar 200.000 dollar. Alles draait bij Trump immers nog steeds om het grootste, het meeste, het hoogste (hij ging er na 9/11 trots op dat hij nu het grootste gebouw in Manhattan bezat).
Naomi Klein wilde het na de louter kritische boeken No Logo, The Shock Doctrine en This Changes Everything niet laten bij een ‘No’ tegen alles waar Trump voor staat. Ze heeft natuurlijk een aanzienlijk moreel gelijk, maar haar keuze om in de traditie van het utopisme te treden (‘reclaiming of the utopian tradition’) heeft tot gevolg dat haar zinnen onvermijdelijk ook hol gaan klinken. Wanneer ze schrijft: ‘We need to start a grand economical and political transition right now’ dan is dat ‘now’ een schitterende slag in de lucht wanneer de Republikeinen in het Congres de meerderheid hebben en in alles hun poot stijf houden. In zuiver politieke zin valt er weinig te bereiken Maar wel in morele zin. Klein hoopt dat actiegroepen zich Samuel Becketts aansporing ‘Try again. Fail again. Fail better’ eigen maken. Terecht schrijft ze dat niet alleen naar Washington en het Congres gekeken moet worden. Ze juicht de oprichting toe van de ‘Resistance School’ door studenten van Harvard University om organisatoren van protestacties te voorzien van ‘the tools we need to fight back at the federal, state and local levels.’ Omdat ze wil voorkomen dat de vele acties die nu worden gevoerd doodlopen bij gebrek aan ‘a clear and captivating vision of the world beyond that no’, organiseerde ze conferenties met een groot aantal actiegroepen en bewegingen voor het ontwikkelen van zo’n visie. Die visie is er gekomen, staat achter in het boek en heet The Leap Manifesto.
De bedoeling is dat er geen stapjes gezet worden, maar dat het met sprongen (leaps) gaat. De alomvattende gedachte achter het manifest is dat een sprong gemaakt moet worden van ‘endless taking’ naar ‘caretaking’, van het onafgebroken misbruik maken van de aarde naar het zorgen voor de aarde. Dit ‘groene’ uitgangspunt heeft consequenties op alle gebieden: dat er zuinig met grondstoffen wordt omgegaan, dat de zorg voor mens en aarde in alles (ook bij multinationals) centraal staat, dat groot (nationaal) niet ten koste van klein (lokaal) mag gaan, dat er energie-neutraal gewerkt moet worden, dat alles in het teken van duurzaamheid komt te staan, dat er niet vervuild mag worden. Het idee van ‘caretaking’ betekent dat niemand alles krijgt wat hij wil, dat het doen van concessies erbij hoort, dat het aankomt op geven en nemen. Dit staat allemaal haaks op de mores van Trump. Die bestaat uit onderwerpen van de ander, ‘bullying one another into submission.’
De regering van Donald Trump is zo ver af komen te staan van redelijke, niet lachwekkende politiek dat zijn tegenstanders al gauw utopisten worden wanneer ze zich proberen voor te stellen hoe het allemaal anders, de-trumped, zou zijn. Naomi Klein mag soms wel erg verdwalen in de softe en retorische regionen van het actiewezen, maar onder de huidige omstandigheden is wat Oscar Wilde in 1891 zei nog steeds actueel: ‘a map of the world that does not include Utopia is not worth even glancing at, for it leaves out the one country at which Humanity is always landing.’
<div class="info-box">
No is not enough door Naomi Klein is uitgegeven door Allen Lane/Penguin Books.
</div>

Carel Peeters

Hoe Donald Trump utopisch denken uitlokt

Ongelijke transzorg

Machtige Eerste Kamer

Democratisch tekort

Bange huisartsen

Verhaal van de week

Clickbait-sletjes

Nicolaas Veul

Nederland in crisis

Hans against the machine

Iedereen naar het buitenland

Hollander zoekt asiel

‘Mam, ik ga toch niet dood?’

Reportage

Tibet bezet

China verstevigt zijn grip

Het verdriet van Tibet

Iedereen is hypocriet

Hannah Prins

Tien openluchtbioscopen

Cultuurtips