Reportage / Voettocht voor de PvdA
Op het perron van station Schagen neemt Jan Schuurman Hess een laatste hap van zijn saucijzenbroodje. Hij werpt een vluchtige blik in zijn aantekenboekje, slingert zijn rugzak om en zet koers richting de spoorwegovergang. &#8216;Die kant moeten we op.&#8217;
Schuurman Hess is een vriendelijke, enigszins schuchtere man van halverwege de vijftig. Hij draagt een ruim zittende blauwe jas en een spijkerbroek. Zojuist heeft hij laten zien wat er in zijn rugzak zit: een toilettas, een pyjama, een schriftje, een etui, een leesboek, een fototoestelletje, een flesje water, een paar wanten en een muts. En een regenponcho, want hij is het afgelopen jaar menigmaal op zijn plaats van bestemming gearriveerd als een &#8216;verzopen kat&#8217;.
Jan Schuurman Hess gaat te voet door Nederland. Twee jaar lang, twee dagen per week &#8211; op donderdag en vrijdag. Zijn doel: uitvinden wat er mis is met de PvdA, de partij waarvan hij sinds twintig jaar lid is. Waarom heeft de PvdA het contact verloren met zo veel mensen? Hoe is het eigenlijk met die mensen gesteld? En wat is er in ons land nog over van het sociaal-democratisch erfgoed? Overal waar hij komt, zoekt hij contact met partijgenoten. Hij laat zich bijpraten over de stand van de PvdA, krijgt een maaltijd voorgeschoteld of zelfs een bed aangeboden voor de nacht. Zijn omzwervingen moeten resulteren in een boekje voor de Wiardi Beckman Stichting, het wetenschappelijk bureau van de PvdA, dat zijn project financieel ondersteunt.
Op 3 februari vorig jaar ging Schuurman Hess op weg, vanuit zijn huis in het Zeeuwse Kats. De eerste dag wandelde hij via Goes naar Kapelle. Daarna voerde het via Brabant en Limburg naar Nijmegen. In het najaar van 2011 zette hij koers naar Drenthe en Oost-Groningen. Begin dit jaar was hij in Friesland, en nu is hij in de kop van Noord-Holland. Onderweg sprak hij met iedereen die op zijn pad kwam: bloemenkwekers in Klazienaveen, een kraanmachinist in Heerlen, arbeiders van NedCar in Born. Hij bezocht fabrieken, scholen, zorginstellingen. In Wehl, in de Achterhoek, sliep hij bij het Leger des Heils. In Doetinchem in een tehuis voor daklozen.
Door te wandelen plaatst Schuurman Hess zich in een lange sociaal-democratische traditie: rond de vorige eeuwwisseling gingen grote voorlieden van de arbeidersbeweging als Ferdinand Domela Nieuwenhuis en Pieter Jelles Troelstra ook al te voet het land in. Op bezoek bij de veenarbeiders in Drenthe, of om de dagloners in Groningen op te zwepen. Die messianistische ambities heeft Schuurman Hess niet. Zijn voettocht, zegt hij, is vooral een gelegenheid om te &#8216;vertragen&#8217;. &#8216;Alles in deze wereld gaat razendsnel. Overal word je afgerekend op cijfers en resultaten: op school, in de zorg, op het werk. Er is sprake van verlies aan humaniteit. Ik wil van dichtbij zien wat er in godsnaam aan de hand is.&#8217;
Té betrokken
&#8216;Waar bent u op aan het vissen, meneer?&#8217; Bij een slootje heeft Schuurman Hess een gepensioneerde man met een hengel aangesproken. De visser lijkt weinig zin te hebben in conversatie. &#8216;Karpers,&#8217; bromt hij.
We hebben Schagen verlaten via een drukke provinciale weg. Schuurman Hess slaat geen acht op de langsrazende auto&#8217;s. Het gaat hem, vertelt hij, niet om fraaie uitzichten en intieme wandelpaadjes. In principe kiest hij tijdens zijn tocht voor de snelste route. Als dat betekent dat hij een paar kilometer langs een weg als deze moet lopen: soit. Er zijn nog een paar vuistregels die Schuurman Hess hanteert. Hij wandelt niet in het donker. Hij stopt áltijd voor voetgangerslichten &#8211; ook als er in de verste verte geen auto te bekennen valt. En als het even kan, mijdt hij hoge bruggen. Die vindt hij &#8216;niet prettig&#8217;.
Jan Schuurman Hess noemt zichzelf een &#8216;betrokken waarnemer&#8217;. Ooit was hij journalist: hij werkte bij de Vlaamse krant De Morgen in Brussel. Hij verstond het vak (&#8216;Ik had grote primeurs&#8217;), maar merkte dat hij té betrokken raakte bij zijn verhalen om een echte verslaggever te zijn. Na vier jaar nam hij ontslag. Eind jaren tachtig streek hij neer in het Zeeuwse Noord-Beveland en begon hij met het schrijven van toneelteksten. Later raakte Jan Schuurman Hess betrokken bij actiecomités. Zo was hij de drijvende kracht achter De Levende Delta, een stichting die strijdt tegen het onder water zetten van de Hedwigepolder in Zeeuws-Vlaanderen.
Zijn toewijding aan de PvdA stamt van begin jaren negentig. Hij werd lid tijdens het voorzitterschap van Felix Rottenberg, die hij nog kende uit diens tijd bij de Jonge Socialisten. Jarenlang zat hij in het bestuur van de PvdA Zeeland. Raadslid of gedeputeerde werd hij nooit, al vroegen ze hem wel eens. Niets voor hem, zo&#8217;n vertegenwoordigende functie. &#8216;Je moet bijna ambtenaar zijn om stukken te begrijpen en discussies te kunnen volgen.&#8217; Schuurman Hess leeft grotendeels van de stukjes die hij schrijft voor Rood, het PvdA-ledenblad. Inderdaad, een uitermate minimaal bestaan. Grinnikend: &#8216;Daar gaat nog geen SP&#8217;er de straat voor op.&#8217;
Armoe troef
Op de Lutjewallerweg, ten oosten van Schagen, houden we even stil. Schuurman Hess maakt een foto van het Noord-Hollandse landschap. Voor op Twitter. Als we weer lopen, vertelt hij over zijn bevindingen over de PvdA. Die zijn, en dan drukt hij zich nog mild uit, niet bepaald bemoedigend. In sommige grote steden, zoals Tilburg en Amsterdam, gaat het nog goed met de partij. Hetzelfde geldt voor de Achterhoek. En voor Friesland. Maar in grote delen van het land is er van de partijorganisatie niet veel meer over. &#8216;In Limburg of Brabant is het buiten de grote steden vrijwel onmogelijk om met iemand van de PvdA in contact te komen. Armoe troef. Dan stuurde ik mailtjes: ik kom jullie kant op, kunnen we een afspraak maken, is er misschien een slaapplek? Geen antwoord. In Drenthe schijnt de PvdA nog een zekere achterban te hebben. Nou, ik ben hem niet tegengekomen. Welgeteld één afdeling reageerde op mijn mailtje. Hun antwoord bestond uit twee woorden: &#8220;Goede reis.&#8221;&#8216; De PvdA, concludeert Schuurman Hess met een diepe zucht, bevindt zich &#8216;in de slechtst mogelijke staat van onderhoud&#8217;.
Het is niet dat de PvdA geen volksvertegenwoordigers meer heeft &#8211; integendeel. Maar de meeste van die volksvertegenwoordigers, zo merkte Schuurman Hess tijdens zijn tocht, hebben zich compleet vereenzelvigd met het bestuurlijke circuit. Raadsleden, Statenleden en Kamerleden zijn een soort gekozen ambtenaren, verstrikt in een &#8216;dwingende cyclus van nota&#8217;s en beleidsbrij&#8217;. &#8216;Het gaat nooit over de belangrijke dingen: werk, zorg, onderwijs. Toen ik in Doetinchem was, bracht ik &#8216;s avonds een bezoek aan de gemeenteraad. De onderwijsbegroting werd afgedaan met een hamerslag, en daarna werd er tweeëneenhalf uur lang gedebatteerd over hondenpoep. Er was een gemeentelijke fusie geweest. In Doetinchem moesten de honden links op de stoep poepen, in Wehl rechts. Tja, hoe breng je dat met elkaar in overeenstemming?&#8217;
Is de vereenzelviging met het openbaar bestuur niet een probleem voor alle middenpartijen? Natuurlijk, zegt Schuurman Hess terwijl hij een plukje langsfietsende scholieren begroet met een ferm &#8216;hoi!&#8217;. Maar bij de PvdA komt het extra hard aan, omdat de partij vaak een nogal betweterige houding heeft. &#8216;Vanaf Nieuw Links heeft de PvdA de neiging gehad te zeggen hoe het in de wereld allemaal moet. Dan is het niet vreemd als je veel woede opwekt. De partij heeft zó veel integriteit verloren. Er is geen aandacht meer voor soberheid, voor arbeid, voor rechtvaardigheid.&#8217;
Ineens blijft Jan Schuurman Hess midden op de weg staan. &#8216;Neem die Bos, godver! Dat zit me zó hoog! Met z&#8217;n baan bij een adviesbureau, en z&#8217;n papadag. Ineens bepleit hij fusies in de zorg. Die man denkt vanuit het geld! Er zijn in Nederland ontzettend veel mensen die zich drie slagen in de rondte werken voor bar weinig geld. Er klopt gewoon iets niet in de verhoudingen. Ik heb zo veel mensen gezien bij de Voedselbank. En een leidinggevende, die drukt op een knopje, en dan krijgt-ie een broodje!&#8217;
Misselijkmakende tragedies
In Barsingerhorn, een uitgestorven lintdorp, stappen we de lokale kroeg binnen. Gesloten, zo blijkt. Gelukkig is de eigenaar wel aanwezig. En hij is in voor een praatje. Schuurman Hess wil van alles weten. Hoe lang hij dit café al bestiert (meer dan vijfentwintig jaar). Hoe hij het hoofd boven water houdt (veel recepties en feesten). Hoe de Deense dog heet die in een hoekje ligt (Baco). In het zaaltje achter het café, vertelt de eigenaar, worden sinds jaar en dag kluchten opgevoerd. Hij schrijft ze zelf. &#8216;En gebruik je dan ook mensen uit het dorp als personage?&#8217; vraagt Schuurman Hess. &#8216;Nee,&#8217; zegt de eigenaar. &#8216;Daar moet je een beetje mee oppassen.&#8217;
Als we Barsingerhorn hebben verlaten, vraag ik Schuurman Hess hoe het verder moet met de PvdA. Wat zijn z&#8217;n ideeën, één jaar na het begin van de wandeltocht? Er volgt een lang, gedetailleerd verhaal. Over de kwetsbaarheid van voedselproductie, over &#8216;Europa opnieuw inrichten&#8217;, over de invloed van grote farmaceuten in de gezondheidszorg. Het komt erop neer dat Jan Schuurman Hess terug zou willen naar een wereld van kleinschaligheid en medemenselijkheid, zonder de dwingende kracht van de markt. Coöperatieve winkels en fabrieken, autonome scholen, kleine ziekenhuizen &#8211; dat werk. En de PvdA? Die zou méér moeten zijn dan een verzameling volksvertegenwoordigers en bestuurders: een brede beweging, die zich niet uit het veld laat slaan door de &#8216;misselijkmakende Griekse tragedies&#8217; in Den Haag, waar het vooral gaat om macht en ijdelheid.
Een grote inspiratiebron is Friesland. In die provincie heeft de PvdA nog altijd een uitgebreide en actieve partijorganisatie. De Friese sociaal-democraten deden in de jaren negentig niet mee aan de links-liberale flirt met de Derde Weg. Ze hielden vast aan het typisch Friese mengsel van gemeenschapszin, soberheid en vrijgevochtenheid. Met resultaat: nog altijd is de PvdA in Friesland met afstand de grootste partij. De linkse concurrenten van de SP zijn er praktisch non-existent, evenals de PVV.
Hoe hecht de Friese PvdA is, merkte Schuurman Hess toen hij begin dit jaar de provincie doorkruiste. Terwijl hij elders in het land meestal in zijn eentje liep, was hij in Friesland geen dag alleen. Er liep voortdurend een ploegje partijgenoten mee: ex-gedeputeerde Bertus Mulder, voormalig wethouder in Tytsjerksteradiel Rinze Eizema en oud-wethouder van Opsterland Henk Hoen. En natuurlijk Kamerlid Lutz Jacobi &#8211; aan wie hij bij de leiderschapsverkiezing zijn stem heeft gegeven. In Friesland, zegt Jan Schuurman Hess, is het glorieuze sociaal-democratische verleden nog overal tastbaar: het Volkshuis in Stiens, de standbeelden van Troelstra en Anne Vondeling in Leeuwarden. En als het verleden niet tastbaar is, dan helpt iemand wel een handje. &#8216;Bij Nij Beets liepen we langs een huisje op een dijk. Ineens riep Henk Hoen heel hard &#8220;Ho!&#8221;. Hij hield stil en spreidde zijn armen. &#8220;Hier stond Domela.&#8221; Waren we op de plaats waar Domela Nieuwenhuis in 1888 de veenarbeiders toesprak tijdens hun grote staking.&#8217;
Inspiratiebron
De tweede grote inspiratiebron van Jan Schuurman Hess is Luik. Luik? Ja, Luik.
Afgelopen zomer, toen hij in Limburg was, maakte Schuurman Hess een uitstapje naar de Waalse industriestad. Wat hij zag, verblufte hem. De meeste Nederlanders associëren Luik met grauwe architectuur, gesloten staalfabrieken en werkloosheid. Maar Schuurman Hess trof een stad aan in blakende vorm: hip, jong, dynamisch. Een bloeiende luchtvaartindustrie. Een mooie universiteit. En bovenal: een sociaal-democratische partij die staat als een huis. Schuurman Hess geraakt in lichte staat van opwinding wanneer hij spreekt over het succes van de Parti Socialiste (PS): &#8216;Dertig jaar geleden was de PS in Luik een boevenbende, met nepotisme, corruptie en afschuwelijk slechte onderlinge verhoudingen. Maar Elio Di Rupo (PS-leider en premier van België, TN) heeft de boel opgeschoond. Inmiddels telt de partij in Luik twintigduizend leden. Dat is tien procent van de stadsbevolking! Bij de verkiezingen halen ze rond de veertig procent van de stemmen. Ongelooflijk!&#8217;
Waarom bloeit de PS als nooit tevoren, terwijl overal in Europa de sociaal-democratie in het verdomhoekje zit? Omdat de partij altijd kleinschalig en fijnmazig georganiseerd is gebleven, zegt Schuurman Hess. &#8216;Elke deelgemeente heeft zijn eigen afdeling. Het kader is voortdurend bezig mensen aan te spreken en te informeren. De partij is diepgeworteld in de Luikse samenleving.&#8217; Daarnaast vormt de PS nog altijd een hecht front met de socialistische vakbond, waarvan een op de twee Luikenaars lid is. Ook is er een sociaal-democratisch ziekenfonds, dat alleen al in de provincie Luik driehonderdvijftigduizend leden telt. Dat ziekenfonds vindt Schuurman Hess het grootste wonder dat hij op zijn omzwervingen is tegengekomen. Tijdens de wandeling zegt hij het tot vier keer toe: iets dergelijks zou hij ook in Nederland willen opzetten. Eind deze maand neemt hij een PvdA-delegatie mee op werkbezoek naar Luik.
Twee krentenbollen
De wandeletappe loopt op zijn einde. In een café in het plaatsje Winkel bestelt Jan Schuurman Hess koffie. Aan de blonde café-uitbaatster, die nieuwsgierig bij ons tafeltje komt staan, vertelt hij uitgebreid over zijn tocht en zijn idealen. Hij laat foto&#8217;s zien van de mensen die hij de afgelopen dagen heeft ontmoet. Jan Breeuwer, de gepensioneerde schoolmeester uit Breezand. Collin, een Surinamer uit de Amsterdamse Bijlmer, met wie hij sprak op een kinderspeelplaats in Den Helder. En een wat oudere man in een fleecejasje: de Helderse oud-wethouder Paul Kragt. &#8216;Dat is nou een PvdA&#8217;er. Hij heeft zijn hart op de juiste plek. Als je hem &#8216;s ochtends je portemonnee geeft, krijg je hem &#8216;s avonds weer terug.&#8217;
Jan Schuurman Hess kijkt uit het raam. De conclusie van zijn voettocht, zegt hij, is eigenlijk paradoxaal. Hoe somberder hij wordt over de toestand van de PvdA, des te onwankelbaarder wordt zijn vertrouwen in de &#8216;ziel van de sociaal-democratie&#8217;. &#8216;Ook als de PvdA zichzelf te gronde richt en opgaat in het niets, is de sociaal-democratische traditie niet weg. De mensen die zo in het leven staan, zijn er nog steeds. De toekomst is nog niet weg.&#8217;
Rond een uur of vijf ploft Jan Schuurman Hess neer op een twijfelaar in een bed and breakfast langs de rijksweg van Alkmaar naar Den Oever. De kamer ruikt ietwat muffig, het is er koud. De uitbaatster van het café in Winkel is zo vriendelijk geweest hem er met de auto heen te brengen &#8211; het laatste gedeelte bleek nog een stuk verder lopen dan hij had gedacht. Wat de avond hem gaat brengen, weet Schuurman Hess nog niet. Misschien wat lezen. Of een beetje tikken op zijn minilaptop. De deur gaat hij vermoedelijk niet meer uit: zijn avondmaal zal bestaan uit twee krentenbollen. Dat, zegt hij met enige ironie, is de romantiek van het wandelen. Morgen loopt hij door naar Medemblik. In de weken erna gaat hij via Edam en Volendam naar Amsterdam. Dan krijgt hij, als het goed is, gezelschap van een PvdA-wethouder uit Schagen. Er is veel te bespreken, maar de wethouder heeft weinig tijd: twintig minuten om mee op te lopen, twintig minuten om terug te lopen naar zijn auto. Over iets minder dan een jaar hoopt hij weer thuis te zijn in Zeeland. &#8216;Deze voettocht,&#8217; zegt hij bij het afscheid, &#8216;is echt het leukste wat ik in mijn leven heb gedaan.&#8217;
www.voettochtvanjan.nl