Film / ‘Majesteit’
Helemaal alleen zit de koningin van Nederland aan de ontbijttafel. Geen lakei in de buurt, zelfs geen bediende die haar een kopje thee inschenkt. Wat doet de Koningin in dat ene moment dat ze zich onbespied waant? Ze steekt een sigaret op. Peinzend neemt ze een paar trekken en begint dan een beschuitje te smeren. Als het beschuitje onder haar handen breekt, geeft ze het geïrriteerd op. Ze dooft haar half opgerookte peuk, niet netjes in een asbak, maar demonstratief in het maagdelijk witte oppervlak van een schaaltje yoghurt.
De scène komt uit Majesteit, de eerste serieuze speelfilm die helemaal draait om onze Moeder des Vaderlands. We zien hoe de koningin zich voorbereidt op Prinsjesdag in een moeilijke periode van haar leven. Haar echtgenoot Claus is net gestorven en ze moet straks de troonrede voorlezen met een passage die haar niet bevalt. En terwijl de rituelenmachine van Prinsjesdag op gang komt, denkt de majesteit terug aan gelukkige momenten met Claus, maar ook aan de partnerkeuze van haar oudste zoon, waarin ze haar eigen, voorbije liefdesleven weerspiegeld ziet.
Opmerkelijk aan deze film is de keuze voor de hoofdrolspeelster. Carine Crutzen lijkt in uiterlijke verschijning totaal niet op Beatrix. Ze draagt de haar typerende kleding en haardracht, maar met haar brede, gulzige mond en haar sierlijk smalle neus heeft Crutzen niets van het vertrouwde postzegelgezicht. Hadden de makers van de film gecast op gelijkenis, dan waren er best andere actrices voorhanden geweest. Kijk maar eens naar de appelwangen-Beatrix van Roos Ouwehand, die zo nu en dan opduikt in de tv-serie Den Uyl en de affaire Lockheed. Jeroen Willems, in de speelfilm de echtgenoot van Beatrix, is net als Prins Claus een knappe man met een adellijke neus, maar heeft weer niks van dat rijzige, geen lange ledematen, geen hoekig gezicht.
&#8216;Gelukkig lijken Beatrix en Claus allebéí niet,&#8217; zegt Willems er zelf over. &#8216;Het is aan het publiek om na een scène of drie te denken: met deze mensen moet ik het doen, ik ga er maar gewoon in mee.&#8217; &#8216;Eigenlijk een heel theatrale aanpak,&#8217; stelt Crutzen, die ook nog eens een Beatrix moet spelen die véél ouder is dan zij. &#8216;Op het toneel kun je met het publiek afspreken: en nu ben ik die en die.&#8217; Regisseur Peter de Baan heeft net als Ger Beukenkamp, de schrijver van de film, zijn wortels in het toneel. Dat lees je af aan Majesteit: er is veel ruimte voor de dialogen, die precies en gecondenseerd zijn als in een toneeltekst. Beatrix, Claus en hun drie zonen zitten met elkaar aan de eettafel alsof er niet zoiets als een hofhouding bestaat. De gebeurtenissen in de film zijn aannemelijk, maar alles draait hier om de poëtische interpretatie van de figuren. Het conflict van de koningin om de passage in de troonrede is verzonnen en verwijst naar het liefdesleven van Beatrix. De passage gaat over het Afrika waar Claus zo van hield, waar zij met hem gelukkig was voordat zij de troon besteeg.
Het is alsof de acteurs door hun gebrek aan fysieke gelijkenis rechter op hun doel afgaan: het karakteriseren van de mensen die we zo goed van de buitenkant kennen en zo slecht vanbinnen. Jeroen Willems heeft zelfs de verstramming van Claus weggelaten, zijn prins-gemaal is een tikje stijf in de nek, maar verder sprankelend en vol uitdrukking. &#8216;Voor mij zit de essentie van Claus in zijn ogen. En ook dat is niet iets wat je kopieert, het zit &#8216;m aan de binnenkant.&#8217; In het materiaal van de hoogheden dat de acteurs uiteraard hebben bekeken, heeft Crutzen vooral gezocht naar beelden van vroeger. &#8216;Als je een andere kant van de officiële Beatrix wilt leren kennen, dan moet je zien hoe ze als meisje was. Goedlachs, heel aanwezig en ambitieus, ze wilde als kind alles al heel goed doen.&#8217; Uit Crutzens Beatrix spreekt een zekere tragiek, ze speelt de koningin vanuit een besef van verantwoordelijkheid, maar ook vanuit het verlies van haar onbezorgdheid en van haar grote liefde.
Oorlogshufter
De bioscoopfilm is het voorlopige eindstation van de hele reeks Hollandse koningsdrama&#8217;s waar Peter de Baan en Ger Beukenkamp zich in de afgelopen tien jaar op hebben gestort &#8211; na deze film zijn ze echt kláár met het koningshuis, hebben beide heren verkondigd. Maar Majesteit markeert ook een punt waar de Nederlandse verhalenvertellers met de opvallende hausse aan koningsdrama&#8217;s op af zijn gekoerst. Ze hebben het koningshuis omcirkeld met drama&#8217;s die het huidige koningsschap steeds dichter naderden.
Het begon bij de toneelstukken van Ton Vorstenbosch over de markante Wilhelmina, onze eerste &#8216;moderne&#8217; koningin, die zich vooral in de Tweede Wereldoorlog tot moeder van het volk opwierp. Een krachtige vrouw, met aan haar zijde de allereerste prins-gemaal, die in Wilhelmina: Je Maintiendrai als een overspelige lapzwans werd afgebeeld. Thomas Ross lichtte vervolgens het doopceel van Wilhelmina door haar afstamming van het Oranjegeslacht in twijfel te trekken in de rijk gekostumeerde complottheorie Wij, Alexander, waarin de voorouders van onze koningin er niet best vanaf komen. &#8216;Men slaat geen Oranje, vrouw. Men mint hem,&#8217; roept Porgy Franssen als Willem III, en hij mept Sophie van Württemberg, een wulpse Carine Crutzen, vol in het gezicht als zij hem een tik geeft omdat hij zich in hun eerste nacht samen te ruw op haar werpt. De zesdelige serie De Troon, geschreven door Ger Beukenkamp, ging nog een stap verder in het bezoedelen van onze voorvaderen: de opeenvolgende Willems I tot en met IV verschijnen in deze snelle, losjes geacteerde geschiedenisles als een stel zoekende, lustige woestelingen.
Na de dood van Prins Bernhard en zijn postume onthullingen over de Greet Hofmans-affaire heeft het duo Bernhard en Juliana de dramaschrijvers enige tijd in beslag genomen. Schrijver en regisseur Ger Thijs zette in zijn toneelstuk Juliana de loslippige prins (Jaap Spijkers) voor straf in een voorgeborchte, waar behalve Juliana (lekker pittig gespeeld door Renée Soutendijk) ook de gebedsgenezeres weer opduikt. &#8216;Nee! Dat mens Hofmans!&#8217; laat Thijs zijn Bernhard verschrikt uitroepen. &#8216;Dit is dus de hel?&#8217; Het koninklijke paar scheldt elkaar uit voor &#8216;oorlogshufter&#8217;, &#8216;plompe trut&#8217; en &#8216;vreemdganger&#8217;, en er schemert pas verzoening als Bernhard verplicht meedoet in een &#8216;creatief spel&#8217; over de affaire, een confrontatie van de tegengestelde lezingen over de affaire die de echtelieden eropna houden.
Het blazoen van Bernhard werd door Thomas Ross weer wat opgepoetst door de vorig jaar uitgezonden tv-serie Bernhard, Schavuit van Oranje, waarin Daan Schuurmans als een charmante held en Eric Schneider als een ondeugende schelm de overspelige levenswandel van de prins-gemaal en zijn onderonsjes met wereldleiders afzetten tegen de Hollandse benepenheid van onze ministeriële regering. Ronduit brutaal was in deze swingende serie de vertolking van de demente koningin Juliana: Ellen Vogel lurkte aan sigaretjes en omhelsde bomen, zonder decorum maar met de grillige scherpzinnigheid van een hofnar. &#8216;Niet doen hoor!&#8217; sist ze Máxima toe als ze hoort dat zij de nieuwe koningin wordt, &#8216;dat is een hondenbaan! Ze houden je altijd in de gaten. En ik maar zwaaien.&#8217;
Babbelen over walvisscheten
Ger Beukenkamp begon bijna vijftien jaar geleden met de indrukwekkende hoeveelheid Hollandse koningsdrama&#8217;s die hem tot een ware specialist hebben gemaakt. In 1996 speelde theatergroep Toetssteen zijn Emily, of het geheim van Huis ten Bosch, een vrolijk toneelstuk dat een kijkje gaf in de woonkamer van het gezin van Beatrix. Het was voor het eerst dat het Nederlandse toneel zich zo direct verhield tot de Oranjes en hoewel het een amateur-productie was van een klein Amsterdams clubje, baarde het veel opzien. De Vara zond een registratie van de voorstelling uit, gevolgd door een discussie in Het Lagerhuis over wat we wel en niet mogen zeggen over de monarchie. Toenmalig staatssecretaris van cultuur Aad Nuis voorkwam eigenhandig dat Toetssteen voor zo&#8217;n anti-Oranje-toneelstuk subsidie zou krijgen.
De toon van Emily is heel anders dan het latere tv-drama van Beukenkamp. &#8216;Mijn doel was wel degelijk om het koningshuis te ontmythologiseren,&#8217; zegt hij nu. &#8216;Ik vond het raar dat de Oranje-familie nooit eens werd gebruikt voor een &#8220;gewoon&#8221; gezinsdrama, met verkeerde schoondochters en grootouders die ongevraagd op bezoek komen.&#8217; Een kijkje onder het tapijt, noemt Beukenkamp zijn eerste Oranje-stuk, waarin de prinsenbroertjes knus over walvisscheten babbelden, elkaar meisjes probeerden te ontraden, en prins Johan Friso bekende dat hij het wel eens met een transseksueel had gedaan. Prins Claus was een gedeprimeerde zeurpiet en Koningin Beatrix een bemoeial. Ineke Veenhoven, die de koningin speelde, stond bij haar eerste opkomst in haar kantoortje een document in de papierversnipperaar te duwen met een daadkrachtig gebaar waaraan je aflas dat zij dat vaker had gedaan.
&#8216;Ik had dat nooit voor een officieel toneelgezelschap kunnen schrijven,&#8217; stelt Beukenkamp, die constateert dat er bij subsidiënten nog steeds huiver is voor drama over het koningshuis. &#8216;Majesteit kreeg geen steun van het Filmfonds omdat Beatrix niet gerepresenteerd werd zoals we haar kennen. Dat is censuur. Volgens mij is de functie van drama nou juist om mensen van een andere kant te laten zien dan hoe we ze kennen.&#8217;
Het wonderlijke instituut
Ook het koningshuis toont zich niet bepaald tegemoetkomend naar de vertellers van haar eigen verhalen. &#8216;We mochten nérgens filmen, alles is in België gedraaid.&#8217; Dat Carine Crutzen naar aanleiding van haar koninginnenvertolking bij de majesteit op de thee wordt gevraagd, zoals in Engeland gebeurde met Helen Mirren na The Queen, ziet Beukenkamp niet snel gebeuren. Maar juist door die afhoudendheid prikkelt ons koningshuis de verbeelding van de dramaschrijvers. In Beukenkamps Den Uyl en de affaire Lockheed (een regie van Hans Hylkema) is het waarheidsgehalte van de ministeriële vergaderingen over de misstap van Prins Bernhard heel hoog. Van die vergaderingen bestaan immers notulen. Bij de bijzonder intieme ontmoetingen van minister-president Den Uyl met Koningin Juliana &#8211; een geweldige rol van Catherine ten Bruggencate &#8211; en Prins Bernhard (fel en verbeten neergezet door Hubert Fermin) hebben de schrijver, de regisseur en de acteurs vrijelijk hun fantasie gebruikt. Ze moeten wel, want over onderonsjes met de koningin mag immers niks naar buiten komen. Veel reactie van het koningshuis zal er dit keer ook wel niet komen. &#8216;Dus gaan we net zo lang door met bedenken hoe het eraan toe is gegaan totdat ze een keer zó boos worden dat ze gaan uitleggen hoe het dan wél is gebeurd.&#8217;
In de drama&#8217;s die Beukenkamp sinds Emily heeft geschreven, is de toon wel veranderd. Wat begon met satire door een stelletje brutale amateurs, werd serieus tv-drama waarin onze beste acteurs zich zijn gaan vastbijten in de kleurrijke Oranje-familie. Beukenkamp heeft politieke kwesties ontrafeld, zoals het ministeriële gesteggel rondom de foute vader van Máxima in De prins en het meisje, en de intrede van Mabel Wisse Smit met haar verkeerde vriendjes. Uit de portretten van onze prinsen en aangetrouwde prinsessen spreekt de kritiek van de schrijver op het wonderlijke, achterhaalde instituut dat ons koningshuis is, maar ook een groot mededogen met de mensen die daarin gevangenzitten. &#8216;Dat krijg je als je met mooie en goede acteurs werkt,&#8217; lacht Beukenkamp.
Wie zijn drama&#8217;s overziet, merkt dat ze allemaal gaan over het begrip &#8216;gewoon zijn&#8217;, een verlangen waar koningin Juliana als eerste monarch uiting aan gaf, en dat op gespannen voet staat met de symboolfunctie van ons koningshuis, dat waardigheid en mysterie vereist. De waarschuwing &#8216;Niet te dicht bij het raam!&#8217; keert in meerdere drama&#8217;s terug; kernachtiger kun je de gevangenis van onze koninklijke familie niet samenvatten. Ze worden geacht ons volk te representeren, maar kunnen alleen vanaf veilige afstand door een raam naar ons zwaaien. &#8216;Prins is het belachelijkste beroep ter wereld,&#8217; zegt Halina Reijn als Mabel Wisse Smit in De prins en het meisje tegen Johan Friso. &#8216;Dat is het ook,&#8217; bevestigt Fedja van Huet, die de tweede troonopvolger getormenteerd neerzet.
Koningin Beatrix bleef in de serieuze koningsdrama&#8217;s van Beukenkamp tot nu toe buiten schot, in De prins in het meisje zie je haar alleen maar van achteren: het haar, de hoed, de ronde rug en de brede schouders. De hand die ze op de knie van Mabel Wisse Smit legt, als ze haar belooft dat ze met Friso mag trouwen. Maar in Majesteit is Beukenkamp midden in het hart van de huidige monarchie belandt: in het gevoelsleven van onze koningin. &#8216;Ik ben bang dat het fout gaat met ons als ze daarbuiten ineens stoppen met applaudisseren,&#8217; zegt Beatrix in Majesteit tegen Willem-Alexander. &#8216;Dat is dan jouw schuld. Jij bent ermee begonnen met gewoon te worden.&#8217; Maar de kroonprins, een ingetogen rol van Gijs Naber, heeft zijn antwoord klaar. &#8216;U bent gewoon geworden, door vader te trouwen. De zoon van een suikerboer.&#8217;
Terwijl Majesteit vanaf volgende week in de bioscopen draait, maken ze zich op het vliegveld Valkenburg op voor Soldaat van Oranje, de musical die op 31 oktober in première gaat. De koningin zal erbij zijn op die première, en ze zal samen met het publiek gniffelen om haar eigen grootmoeder, die een grote rol kreeg toebedeeld. Het is een veilige keuze, want hoewel Wilhelmina &#8211; afwisselend vertolkt door Anke van &#8216;t Hof en (opnieuw) Catherine ten Bruggencate &#8211; hier verschijnt als een bijna cartoonesk propperig vrouwtje dat een Groot Gevoel opvat voor de dappere oorlogsheld Erik Hazelhoff Roelfzema, blijft het een historische figuur waar je je geen buil aan kunt vallen. Net als haar grootmoeder valt Beatrix in de hele Oranje-stamboom op door haar onberispelijke levenswandel. Tegelijkertijd is het contrast met de koningin-van-toen pijnlijk groot. Wilhelmina roept een nostalgisch verlangen op naar de tijd dat het onderscheid tussen goed en fout nog helder was en onze koningin vereenzelvigd werd met de begrippen vrijheid en nationale trots. In de bioscopen zien we intussen het tegenbeeld van deze moeder des vaderlands. Een kwetsbare koningin, die nog nauwelijks weet wat ze aanmoet met haar volk, haar functie en zichzelf.
‘Den Uyl en de affaire Lockheed’ is t/m 24 oktober te zien op zondagavond op Nederland 3.
‘Majesteit’ draait vanaf 28 oktober in de bioscopen.
‘Soldaat van Oranje’ is t/m 30 december te zien op vluchthaven Valkenburg bij Katwijk. www.soldaatvanoranje.nl