<div class="lead">
Het siert minister Hennis dat er, acht kabinetten na Srebrenica, excuses zijn aangeboden. Maar de manier waarop laat te wensen over.
</div>
Tja, Srebrenica.
Twintig jaar na de val van de enclave kruipen trauma en werkelijkheid langzaam naar elkaar toe. De kloof tussen trots en schaamte is weer een stap vernauwd met de excuses van minister Jeanine Hennis voor het wegsturen van elektricien Rizo Mustafić en de vader en broer van tolk Hasan Nuhanović op 13 juli 1995 van de compound door Dutchbat. Zij werden even later vermoord door de Bosnisch-Servische generaal Ratko Mladić.
Maar we zijn er nog niet. Defensie verklaart: ‘De Staat betreurt het dat de heer Mustafić en de heren Nuhanović de compound hebben moeten verlaten.’ Hebben moeten verlaten. Dat is de pijnlijke verwoording van lijdzaamheid, de formule die nog altijd de houding van fatale hulpeloosheid en overmacht verraadt. Even machteloos als Dutchbat was tegen de pantsers van Mladić bij het uitblijven van luchtsteun, kiest Den Haag blijkbaar nog altijd voor de het-kwam-niet-door-ons-uitleg voor het dramatische wegsturen. Alsof we uitgerekend op dat ene moment niet nog een beetje autonomie hadden om drie mensen van de dood te redden, alsof het Dutchbat overkwam en werd opgedragen.
Het moment van kiezen voor rechtvaardigheid en trouw aan de waarheid wordt zo voor de vierde keer doorgeschoven. De eerste keer was in juli 1995 zelf, toen Dutchbat ervoor koos zich niet voor de tanks van Mladić te werpen. De tweede keer was toen de achtduizend moslimmannen werden afgevoerd naar de bussen des doods en voor de lijdzaamheid werd gekozen. De derde keer was voor de Nederlandse rechter, door zich te verschansen achter de redenering dat niet Nederland maar de VN de verantwoordelijkheid droeg voor het drama, aangezien de bevelsketen naar New York en niet naar Den Haag voerde. Nu, de vierde keer, is het blijkbaar nog te moeilijk om te zeggen dat wij zelf verantwoordelijk zijn voor het wegsturen van – althans drie – slachtoffers, want we blijven ons verschuilen achter de dwang van het noodlot.
Dat is vier keer ‘hebben moeten’ in plaats van ‘Nederland koos ervoor om niet…’.
De eerste keer is het minst verwijtbaar. Bevelhebber Janvier was doof voor de verzoeken om luchtsteun, de eerste vliegtuigen kwamen in elk geval te laat, en dan nog zou het sterk de vraag geweest zijn of de enclave te redden was. Nog afgezien daarvan waren er al vóór de val van Srebrenica in 1995 speculaties, en spoedig daarna aanwijzingen, dat in de grote hoofdsteden der aarde was besloten om de lastige moslimenclaves Srebrenica, Zepa en Gorazde maar op te offeren om de weg vrij te maken voor een krachtiger bommenstrategie om de Bosnische Serviërs naar de onderhandelingstafel van Dayton te dwingen.
<h5>Niet rechtvaardig</h5>
De tweede keer was ‘minder minst’ verwijtbaar. Wat zou er zijn gebeurd als Dutchbat had geweigerd de moslimmannen naar de bussen te laten gaan en zichzelf tussen de Serviërs en de slachtoffers had geposteerd? Bloedbad, volgens de een, heroïsche ‘redding’ volgens de ander, dat zullen we nooit weten.
De derde keer is ‘nog minder minst’ verwijtbaar. Vond in elk geval ook de Nederlandse rechter, die het verweer afwees dat Den Haag de drie mannen niet had kunnen redden. De rechter: Den Haag had dan wel niet de formele, maar wel degelijk de effectieve controle over de drie.
De vierde keer is het ‘minst minst’ verwijtbaar. Het siert minister Hennis dat er, acht kabinetten na Srebrenica, excuses zijn aangeboden en een (onbekende) schadevergoeding aan de nabestaanden is aangeboden. Maar het is niet rechtvaardig en trouw aan de waarheid om te blijven doen alsof er toen, bij het hek van de compound, geen andere keus gemaakt had kunnen worden. Na twintig jaar hadden we die kramp moeten verlaten.