Na drie jaar werd vorige maand de Amsterdamse radicaliseringsambtenaar Saadia Ait-Taleb vrijgesproken door de rechtbank en van alle blaam gezuiverd. Ze had geen vrienden met een Marokkaanse achtergrond opdrachten toegeschoven en er al helemaal niet zelf aan verdiend. De paar onverklaarbare facturen die het OM niet kon thuisbrengen, bleken betrekking te hebben op de Grijze Campagne: een geheim prestigeproject van Eberhard van der Laan.

Lees ook:Van de zaak tegen Saadia Ait-Taleb was niets meer over7 juli 2020

Nu de rook optrekt, worden de eerste contouren van het slagveld zichtbaar. Ait-Taleb komt niet meer aan het werk – niet in de laatste plaats omdat Van der Laan zelf haar vlak voor zijn dood in 2017 publiekelijk beschuldigde. Ze gaat binnenkort met de gemeente om tafel. Maar ook de mensen met wie zij nauw samenwerkte en die eveneens een Marokkaanse achtergrond hebben, werden de afgelopen drie jaar door de gemeente Amsterdam verdacht.

Opdrachten gingen niet door, net als iemands promotie. Contracten werden stopgezet en facturen niet uitbetaald. Ambtenaren met een Marokkaanse achtergrond werden gewantrouwd, met als enige aanleiding dat ze Ait-Taleb kenden. En het netwerk waar de Amsterdamse radicaliseringsaanpak wereldwijd om werd geprezen en dat als lichtend voorbeeld voor andere landen diende, is volledig verwoest. Sleutelfiguren zijn gestopt en hebben de ervaring van hun cv gehaald omdat ze niets meer met de gemeente te maken willen hebben.

Ze zien allen een patroon: vanwege hun Marokkaanse achtergrond waren ze plotsklaps verdacht.

Vrij Nederland voerde de afgelopen weken gesprekken met acht mensen die persoonlijk én zakelijk onder deze kwestie hebben geleden. De meesten willen alleen op achtergrondbasis praten. Ze zijn ofwel nog bij de gemeente in dienst en vermoeden dat ze geen toestemming krijgen voor een interview, of ze willen om veiligheidsredenen niet aan de grote klok hangen dat ze voor de overheid werkten en radicale types hebben bestreden. ‘Het gaat ook om mijn eigen veiligheid.’ Maar ze zien allen een patroon: vanwege hun Marokkaanse achtergrond waren ze plotsklaps verdacht.

Deze reconstructie is deel van een tweeluik van Nikki Sterkenburg over de nasleep van de Grijze Campagne. Lees ook haar interview met Saïd J., naast Ait-Taleb de tweede hoofdrolspeler: Het was mijn woord tegen dat van een overleden burgemeester.

Suggestie van vriendjespolitiek

Iedere keer wanneer de afgelopen drie jaar een envelop van de gemeente Amsterdam bij Peter Scholten op de mat viel, werd hij misselijk. Het maakte niet uit of het een doorsnee brief over de afvalstoffenheffing betrof, de aanblik van het logo van de drie kruisen confronteerde hem met de ondergang van zijn goedlopende bedrijf.

Nadat in 2017 uitlekte dat Ait-Taleb werd verdacht van fraude en vriendjespolitiek, suggereerden anonieme bronnen al snel in de media dat zijn bedrijf Scholten & Partners regelmatig zou zijn voorgetrokken bij de toekenning van opdrachten. Dit laatste vanwege een vriendschap tussen Ait-Taleb en een van de Marokkaanse partners.

Via Scholtens & Partners werkten inderdaad ‘zeker zes à zeven mensen met een Marokkaanse achtergrond’ voor de gemeente Amsterdam op het gebied van sociale vraagstukken en radicalisering, ‘plus nog een stel inhuurkrachten’. Ook Saïd J., die door de gemeente werd gescout om de vlogger van de geheime Grijze Campagne te worden, was er voor die tijd in dienst als ict’er. 

Ait-Taleb had niet eens de bevoegdheid om zelf opdrachten te verstrekken.

De suggestie van vriendjespolitiek is absurd, vertelt een voormalige medewerker van Scholten & Partners met een Marokkaanse achtergrond, die anoniem wil blijven. ‘We lazen in de media dat wij makkelijk opdrachten zouden krijgen van de gemeente Amsterdam omdat we met veel Marokkaanse mensen werkten. Maar we kregen die projecten echt niet zomaar. Het was topsport om ze binnen te halen en te draaien.’ En, zo vertelt ze, werken voor Saadia Ait-Taleb was allerminst een gezellige vriendendienst. ‘Ze stelde zeer hoge eisen en was nooit tevreden. En dan maakte het haar echt niet uit of ze je kende of niet.’ Bovendien had Ait-Taleb niet eens de bevoegdheid om zelf opdrachten te verstrekken, alles moest nog langs leidinggevenden en soms zelfs nog langs de burgemeester.

Geen contact meer

Vanaf het moment dat Ait-Taleb in de zomer 2017 strafontslag kreeg, gingen bij de gemeente alle luiken dicht – ondanks een jarenlange werkrelatie. Scholten: ‘We wisten: zelfs als er fraude zou zijn gepleegd, dan hadden wij er niks mee te maken. Maar we kregen geen contact meer. Onze mails werden genegeerd, telefoons werden niet meer doorgeschakeld en berichten bleven onbeantwoord. Ik heb zelfs aangeboden om met mijn laptop langs te komen en overal inzage in te geven.’

Hoewel Scholten & Partners niet als verdachte was aangemerkt, schortte de gemeente toch alle betalingen op.

Hoewel Scholten & Partners niet officieel als verdachte was aangemerkt in de strafzaak en er ook geen bewijs was van vriendjespolitiek, schortte de gemeente toch alle betalingen op. En dat terwijl huur, loonkosten en de afdracht van belastingen gewoon doorliepen. Eind 2017 stapte Scholten naar de kantonrechter, die in een kortgeding oordeelde dat de gemeente ‘veel vage en onvoldoende onderbouwde gronden’ had aangevoerd om niet te betalen voor geleverd werk en alsnog de facturen moest voldoen.

Maar dat was slechts een kleine pleister op de wond. Scholten: ‘Twee grote opdrachten gingen niet door: eentje bij de gemeente Amsterdam en eentje bij de politie Amsterdam. In totaal ging het echt om tonnen. De politie had zelfs al een aanbetaling gedaan. We hoorden nooit meer iets van ze.’ Net zoals de gemeente hen negeerde, reageerde de Amsterdamse politie op geen enkele poging tot contact. ‘Zelfs de aanbetaling werd niet teruggevraagd.’

Mensen ontslaan

Ook andere opdrachten door heel Nederland stopten of gingen niet door. ‘Sinds het hele gebeuren hebben we geen nieuwe opdracht meer gehad. Andere gemeenten werden gebeld door journalisten: werkt Scholten & Partners voor jullie? Wat doen ze? Zijn ze wel goed? Veel mensen dachten: als de gemeente Amsterdam je verdenkt dan is er vast iets – zeker in combinatie met Marokkanen. Zodra er iets negatiefs aan ons kleefde, wilden andere gemeenten de samenwerking beëindigen.’

‘Ineens hadden alle Marokkanen volgens de gemeente het gedaan. Wij hebben echt geluk gehad dat Peter een witte man was.’

Scholten ontkwam er niet aan om mensen te ontslaan en het bedrijf te staken, ook autochtone werknemers verloren daardoor hun baan. Hij werkt nu als zzp’er onder een andere bedrijfsnaam. ‘Als je onze naam Scholten & Partners intikt in Google, dan krijg je alleen maar berichten waarbij we in verband worden gebracht met fraude en rechtszaken. Terwijl we altijd integer zijn geweest. Waarom moest het zo bot? En de Marokkaanse mensen die ik moest ontslaan, begrepen het ook nog. Ze vonden het vervelender voor mij dan voor zichzelf.’

Vertrouwen beschaamd

Scholtens voormalige medewerker met Marokkaanse achtergrond wil nooit meer voor de overheid werken. ‘Ik heb jarenlang mensen ervan overtuigd dat de overheid betrouwbaar was, maar ze hebben mijn vertrouwen beschaamd. Het eerste jaar nadat dit was gebeurd, heb ik het heel moeilijk gehad. Maar nu is er berusting. Ik wil er niks meer mee te maken hebben. Ik doe af en toe nog een losse opdracht en ben me aan het bezinnen op een nieuwe carrièrestap.’

Ze moet er niet aan denken wat er was gebeurd als ze niet via Scholten & Partners was ingehuurd. ‘Ineens hadden alle Marokkanen volgens de gemeente het gedaan. Wij hebben echt geluk gehad dat Peter een witte man was en het voortouw nam in de strijd.’

Zelf verwacht Scholten niks meer van de gemeente. ‘Ik ben wel benieuwd of ze zelf ooit nog een keer excuses gaan maken. Gaan ze ooit toegeven dat ze dit volkomen verkeerd hebben aangepakt?’

Zzp’ers in kwetsbare posities

Het verhaal van Scholten & Partners staat niet op zichzelf. Ook andere inhuurkrachten met een Marokkaanse achtergrond hadden ondanks opdrachtbevestigingen en geleverd werk veel moeite om hun werkzaamheden betaald te krijgen. Iemand belde zelfs huilend op dat hij door het stopzetten van de betalingen zijn hypotheek niet meer kon voldoen. Anderen wachten zelfs nog tot op de dag van vandaag op hun geld.

Dat geldt ook voor Malik (echte naam bekend bij de redactie) die tot september 2017 de sleutelfiguren coördineerde. Hij wil niet met zijn echte naam worden genoemd. ‘Vanwege lopende opdrachten en mijn huidige functie op Europees niveau. Noem me maar gewoon “de Marokkaanse coördinator van de sleutelfiguren”. Bij de gemeente en in de wijken weet iedereen wie ik ben.’

Het netwerk van sleutelfiguren komt uit de koker van voormalig burgemeester Job Cohen. In de nasleep van de moord op Theo van Gogh in 2004 ging Cohen de Amsterdamse wijken in om te praten met mensen die hem meer konden vertellen over de stemming, met name onder jongeren. Net als ambtenaren en inhuurkrachten op het dossier radicalisering hebben relatief veel sleutelfiguren een Marokkaanse achtergrond: dat geeft nu eenmaal betere ingangen bij de doelgroep. Hun positie ligt gevoelig, want ze worden geacht signalen uit hun gemeenschap door te spelen aan de gemeente en krijgen daardoor regelmatig in eigen kring het verwijt dat zij verraders zijn. Velen hadden al jarenlang een vertrouwensrelatie met Ait-Taleb.

Iedereen heeft zich dag en nacht ingezet voor de stad en het doet gewoon pijn hoe de gemeente met ons is omgegaan.

In principe werkten alle 315 sleutelfiguren op vrijwillige basis. Maar nadat honderden Nederlanders vanaf eind 2012 afreisden naar Irak en Syrië, kwamen er miljoenen euro’s vrij om radicalisering tegen te gaan. Daardoor ging een aantal sleutelfiguren zich ineens professioneel met radicalisering bezighouden, vaak op verzoek van de gemeente zelf. Met het strafontslag van Ait-Taleb circuleerden er berichten in de media dat bij het verstrekken van deze betaalde klussen de nodige sleutelfiguren met Marokkaanse achtergrond waren bevoordeeld. Ook deze verdenking hield geen stand toen de politie en het OM de zaak onderzochten, maar het leed was al geschied. Veel sleutelfiguren waren afgehaakt.

In februari 2019 schreef Malik aan wethouder Rutger Groot Wassink dat hij werd gebeld door journalisten. Die hadden een lijst van bedrijven in handen die de gemeente inhuurde op het gebied van radicalisering. ‘Er staan namen van bedrijven tussen die naast hun reguliere werkzaamheden als zzp’ers in kwetsbare posities de stad hebben geholpen. Wie adviseert jullie toch in hemelsnaam in dit zo gevoelige dossier om dit zo te doen?’, schreef hij. Tot op heden heeft hij nog geen reactie ontvangen.

Gesteggel om geld

Malik werd zelf in 2007 sleutelfiguur en kreeg in 2015 de rol van coördinator. ‘Onze aanpak werd besproken door de Europese Commissie. Ik heb zelfs bij het EU-voorzitterschap van Nederland presentaties gegeven over de Amsterdamse aanpak. Iedereen heeft zich dag en nacht ingezet voor de stad en het doet gewoon pijn hoe de gemeente met ons is omgegaan. Na Charlie Hebdo waren we dagenlang in touw om signalen op te halen en hetzelfde gold voor de nacht van de staatsgreep in Turkije. En de aanpak werkte: er waren weinig spanningen in de stad en het ging gewoon goed. We waren volgens Europese experts het beste radicaliseringsteam ter wereld. En dat is nu allemaal kapot.’

Hij was in gesprek met de gemeente voor een vervolg van het sleutelfigurentraject in 2017, maar de gemeente wilde een aanbestedingsprocedure. Terwijl de aanbestedingsprocedure vertraging opliep, gingen alle bijeenkomsten en overleggen met stadsdelen, maatschappelijke instellingen en de politie gewoon door. De gemeente vroeg hem in augustus 2017 om alle mailadressen van sleutelfiguren, de burgemeester wilde hen graag ‘zelf informeren over de voortang’. ‘Vervolgens beëindigde de gemeente zonder uitleg mijn coördinatorschap en werd die mail naar alle sleutelfiguren gestuurd.’

Daarna begon het gesteggel om geld, want de gemeente houdt vol dat Malik sinds maart 2017 geen werkzaamheden meer heeft verricht, zelfs al kan hij bewijsmateriaal overleggen zoals georganiseerde bijeenkomsten die hij heeft geleid en correspondentie die hij daarover met de gemeente heeft gehad. Gemeentesecretaris Arjan van Gils, die zelf 75.000 euro kreeg voor ‘advieswerk’ aan de gemeente maar daar nauwelijks opdrachten voor deed, beloofde Malik dat hij betaald zou krijgen als hij een urenverantwoording kon opsturen. Ondanks opgestuurde stukken bleef het stil.

Principekwestie

Degene die in 2017 van Malik de coördinatie van de sleutelfiguren overnam, stopte er binnen enkele weken weer mee. Nadat de samenwerking tussen de gemeente en de sleutelfiguren een jaar had stilgelegen, gingen Malik en anderen vrijwillig zonder gemeente verder. ‘De meesten fungeren nog altijd als sleutelfiguur. Mensen weten ons nog steeds te vinden als er iets is. Je kan dan niet zeggen: “Ik doe het nu niet meer.” Dus als er een homostel dreigt te worden weggepest, gaan we nog steeds met de wijkagent praten. Maar we delen geen informatie met de gemeente meer.’

Verzoeken om een gesprek met de huidige burgemeester Femke Halsema (GroenLinks) blijven onbeantwoord.

Hij heeft tot op de dag van vandaag nog niet betaald gekregen, ondanks toezeggingen van toenmalig locoburgemeester Eric van der Burg (VVD) en interim-burgemeester Jozias van Aartsen (VVD) dat naar een oplossing zou worden gezocht. Verzoeken om een gesprek met de huidige burgemeester Femke Halsema (GroenLinks) blijven onbeantwoord. ‘Ik kan het geld missen want ik heb genoeg opdrachten. Maar voor mij is het gewoon een principekwestie, dat ze een keer zeggen: “We zaten ernaast en we bieden onze excuses aan iedereen aan die hierdoor geraakt is.”’

Door de gemeente benadeeld

Naast ingehuurde krachten hebben ook ambtenaren in dienst last gehad van de zaak. Mounir Dadi, die als ambtenaar deel uitmaakte van het team van de Grijze Campagne, kwam ziek thuis te zitten en liet zich erna overplaatsen naar een andere afdeling. In stadsdeel Nieuw-West kregen drie ambtenaren met een Marokkaanse achtergrond te maken met Bureau Integriteit, al dan niet in de vorm van een melding of onderzoek.

Twee ambtenaren met een Marokkaanse achtergrond die anoniem willen blijven, vinden dat enkel excuses niet genoeg zijn. Om herkenning te voorkomen, zijn details over functies en ervaringen weggelaten. Maar met stukken en mailwisselingen kunnen ze aantonen dat ze na de zaak tegen Ait-Taleb door de gemeente zijn benadeeld.

‘Wij zijn in deze zaak nooit beschermd, de gemeente was totaal op de hand van de media en zag overal verdachte Marokkanen.’

Een van hen zegt: ‘Ik zou graag op papier een toezegging zien van de gemeentesecretaris, de burgemeester en wethouder Touria Meliani (GroenLinks) dat ze hier iets concreet mee gaan doen. Meliani wil een diversiteitsbeleid voeren waarbij de gemeente uitstraalt dat er ruimte is voor ambtenaren met een kleur. Maar wij zijn in deze zaak nooit beschermd, de gemeente was totaal op de hand van de media en zag overal verdachte Marokkanen. Zij die geschaad zijn, moeten eerherstel krijgen. En er moet een onafhankelijk onderzoek komen naar managers die in deze Marokkanenjacht een rol hebben gespeeld en er nog steeds zitten.’

De collega vult aan: ‘Het kan toch niet zo zijn dat we jarenlang in een onveilige omgeving hebben gewerkt, dat ons leven heeft stilgestaan, ingehuurde krachten kapot zijn gemaakt, en dat dit verder nauwelijks gevolgen heeft?’

Morgen debatteert de Amsterdamse gemeenteraad over de kwestie. De gemeente Amsterdam zegt met Ait-Taleb in gesprek te willen gaan over een minnelijke schikking. Op vragen van Vrij Nederland over andere benadeelden, wil de gemeente geen antwoord geven. ‘We willen het graag hierbij laten.’