Kinderopvang in de knel

Met wilde armgebaren doet kinderleidster Stefanie voor hoe ze meerdere baby’s tegelijk een fles probeerde te geven. ‘Ik zette er twee in de wipper met een kussen onder hun kin om het flesje recht te houden, en dan nog een of twee op de arm.’ Tot voor kort werkte ze als invalskracht bij een kinderdagverblijf in Amsterdam-West, waar ze samen met een collega vijf baby’s tegelijk verzorgde in een groep met nog meer kinderen. ‘Officieel mocht dat, maar eigenlijk kan dat gewoon niet. Ik was vaak helemaal gestrest en werkte als een kip zonder kop.’ Op haar allereerste dag werd Stefanie, tegen de regels in, samen met een andere invalster op een babygroep gezet. Totdat bekend werd dat die dag een inspecteur van de GGD langs zou komen. ‘Mijn leidinggevende haalde me snel van de groep af en zette gauw een vaste medewerker in.’

De ervaringen van Stefanie zijn exemplarisch voor veel crèches in Nederland, blijkt uit een rondgang in de sector. Het is crisis in kinderopvangland. De kwaliteit van de opvang is de afgelopen jaren op alle vlakken fors teruggelopen, waarschuwen deskundigen. Er zijn steeds minder leidsters op grotere groepen, laag opgeleide invalskrachten vervangen vaak vaste medewerkers en op speelmateriaal wordt veelal beknibbeld. Terwijl de kwaliteit naar beneden dendert, nemen de kosten van de kinderopvang juist steeds verder toe. Doordat zowel het aanbod als de vraag explosief steeg, nam de aan ouders betaalde subsidies toe van een half miljard euro in 2005 tot drie miljard euro in 2011. Daarom snoeit het Rijk al drie jaar op rij in de tegemoetkoming voor ouders die hun kroost overdag aan de zorgen van een kinderdagverblijf toevertrouwen.

Gevolg: veel ouders halen hun kinderen van de opvang. Ze stallen hun kleintjes bij gastouders, grootouders of buren, of huren – als ze het kunnen betalen – een nanny in. Anderen zien zich genoodzaakt te stoppen met werken omdat hun salaris niet meer opweegt tegen de uitgaven aan de crèche. Vorig jaar is de vraag naar opvang al gedaald met 10 procent, en volgens de brancheorganisatie zal dat percentage dit jaar nog aanzienlijk oplopen. Met het ontslaan van vaste leidsters redden veel bedrijven het al niet meer. In 2012 gingen 73 organisaties over de kop, zes keer zoveel als het jaar daarvoor. En de verwachting is dat er dit jaar nog hardere klappen zullen vallen. Hoe kon het gebeuren dat de kosten jarenlang zo zijn gestegen, terwijl de kwaliteit van de opvang juist steeds meer onder druk is komen te staan?

Sms-en en roken

Leidster Stefanie zit voorlopig nog goed. Sinds een tijdje werkt ze bij De Kleine Roos, een kleinschalig kinderdagverblijf in Amsterdam-Oost. Het is woensdagochtend, half tien: twee peuters maken een sneeuwpop in de tuin, twee anderen vermaken zich binnen met het houten speelgoed. Nog acht worden er verwacht, onder wie twee baby’s. Meer nuljarigen op één dag vindt eigenaresse Albertine ter Keurst te veel. Twaalf jaar geleden richtte ze als private ondernemer haar kleinschalige kinderdagverblijf in Amsterdam-Oost op, lang voor de branche een vrije markt werd. Vanaf dat moment, in 2005, zag ze om zich heen de opvangplekken als paddenstoelen uit de grond schieten. ‘Kijk alleen maar op de Ceintuurbaan. Je ziet tegenwoordig allemaal kindercentraatjes op plaatsen die eigenlijk voor winkels zijn bedoeld.’ Schrijnend, vindt ze. ‘Moet je je voorstellen dat hier voor het raam trams, bussen, auto’s en fietsers voorbij komen. Waar is dan je rust? Bovendien hebben die plekken nauwelijks buitenruimte.’ Ter Keurst ziet collega’s die de randen opzoeken en hun bedrijf zo goedkoop mogelijk runnen, soms ten koste van de kinderen. Ze heeft wel eens bezorgd de GGD-inspectie gebeld. ‘Ik maakte een tijdje gebruik van hetzelfde speelplein als een andere crèche. Dan had ik voor mijn groepje een kar vol ballen en schepjes bij me, maar díe kinderen werden alleen maar even uitgelaten. Ze hadden niks om mee te spelen, de leidsters zaten op een bankje te sms-en en te roken. Bij de GGD zeiden ze: “Mevrouw, we weten dat dit soort dingen gebeuren, maar we kunnen daar niks aan doen.” In de Wet op de kinderopvang, die met de marktwerking werd ingevoerd, staat niet dat een kinderdagverblijf verplicht is speelgoed mee naar buiten te nemen.’

Vrije markt

Op papier leek het zo’n goed idee: de kinderopvang als vrije markt. Begin deze eeuw waren de wachtlijsten lang. Willekeur bepaalde waar een kind terechtkwam: ouders waren afhankelijk of er plek was bij een particuliere crèche, bij een kinderdagverblijf dat volledig werd gesubsidieerd door een gemeente, óf bij een bedrijfsplaats die werkgevers en ouders gezamenlijk financierden. Bovendien waren de verschillen in prijs en kwaliteit tussen gemeenten enorm. Dat kon zo niet langer, vond de politiek. De vrije markt zou – net als bij de zorg, energie en post – ook hier verlossing moeten brengen.

Onder Paars II ging staatssecretaris Margot Vliegenthart voortvarend aan de slag met de nieuwe Wet op de kinderopvang. Kritische geluiden over de liberalisering, waaronder de angst dat ouders forse prijsverhogingen voor hun kiezen zouden krijgen, deed de PvdA’er af als ‘koudwatervrees’. De markt zou juist leiden tot een groter aanbod van betere crèches met scherpere prijzen. Niet langer hoefden ouders te leuren met hun kind, de kinderdagverblijven zouden voortaan zelf moeten hengelen naar klanten.

Paars II maakte de klus niet af. Maar in 2005 – Balkenende II was aan de macht – voerde CDA-minister Aart Jan de Geus van Sociale Zaken de wet alsnog in. Onder zijn bewind werd bovendien nóg meer aan de markt overgelaten: op aandringen van een Kamermeerderheid werden in de wet geen kwaliteitsnormen vastgelegd, om zo de onderlinge concurrentie op prijs en kwaliteit te stimuleren. Met convenanten maakten de instellingen onderling afspraken over de basiseisen, zoals het aantal leidsters op een groep. Ook betaalden ouders vanaf nu zelf de rekening en kregen ze elke maand via de Belastingdienst een deel van de kosten terug. Zo konden ze zich als kritische consumenten opstellen, was de gedachte. En daar ging het meteen al mis, zegt Ruben Fukkink, bijzonder hoogleraar Kinderopvang aan de Universiteit van Amsterdam. ‘De markt werd vrijgegeven in een periode van groei. Ondernemers waren vooral bezig om aan de enorme vraag te voldoen. In grote haast werden locaties bemachtigd en personeel aangetrokken. Dat ging ten koste van de pedagogische kwaliteit.’ Al die ouders die op een wachtlijst stonden, gedroegen zich volgens de professor helemaal niet als kieskeurige klanten. ‘De gesel van de markt werkte vanaf het prille begin niet.’ Maar, vervolgt hij, zelfs als er géén wachtlijsten zijn, zullen ouders zich ook nooit als échte consumenten gedragen. ‘Dat is het verschil tussen een brood en de kinderopvang. Je kunt elke dag voor een andere bakker kiezen, maar met je kind shop je niet rond. De ouder die zegt: “Als het me niet bevalt, ben ik weg” bestaat niet.’ Hij verwijst naar Amerikaans onderzoek, waarin de wetenschappelijke beoordeling van de pedagogische kwaliteit is afgezet tegen het oordeel van ouders over dezelfde crèches. Wat blijkt? Ook als pedagogen de kwaliteit als slecht beoordelen, geven ouders hun opvang een acht. ‘Ouders zijn extreem loyaal aan hun crèche,’ zegt Fukkink. ‘Ze kunnen namelijk niet anders dan een intuïtief oordeel vellen. Goed, je hebt een intakegesprek, krijgt een hand en een kop koffie van de directrice. Maar de pedagogiek manifesteert zich tussen negen en vijf, en dan zit jij op je werk. Geen enkele ouder heeft scherp inzicht in de kwaliteit van zijn eigen kinderopvang.’

Wurgcontracten

Aan de inzet van Ewoud Poerink heeft het niet gelegen. Toen zijn vrouw in 2007 zwanger werd, deden ze er alles aan om een weloverwogen keuze voor de opvang te maken. Samen maakten ze De Lijst: een overzicht van alle crèches in hun buurt, waarin ze alle informatie over wachttijden en inspectierapporten van de GGD nauwkeurig op een rij zetten. De lijst was al gauw een hit onder bevriende jonge ouders. ‘Die wilden maar wat graag zien hoe hun eigen crèche het eigenlijk deed, of gebruikten het overzicht als startpunt voor hun eigen zoektocht,’ vertelt de 37-jarige zelfstandige adviseur in een Amsterdams café. Maar hoe grondig Poerink en zijn vrouw zich ook verdiepten, uiteindelijk kozen ze tot twee keer toe verkeerd. Omdat er in eerste instantie bij een van hun favoriete crèches geen plaats was, weken ze uit naar een andere in de buurt: het Hofnarretje. Niet lang daarna kwam het grootscheepse misbruik op de crèche door Robert M. aan het licht. Hun zoon, geen slachtoffer, zat inmiddels op de crèche van hun eerste keuze. Maar ook daar ging het mis. Het kinderdagverblijf, onderdeel van de grote keten Estro, bleek in handen te zijn gevallen van een agressieve Amerikaanse durfinvesteerder. De crèches draaiden vervolgens op voor de vele schulden die het private equity-fonds met haar aankoop had gemaakt. Intussen holde de kwaliteit achteruit. De GGD constateerde allerlei gebreken – slechte luchtkwaliteit, te weinig leidsters op een groep –, maar er veranderde niets. ‘Wij als ouders kregen wurgcontracten opgedrongen,’ vertelt Poerink. ‘Het management nam geen enkele verantwoordelijkheid en de gemeente greep niet in. We stonden machteloos.’

Het was het begin van een lange zoektocht, die hij heeft beschreven in zijn boek De Peuterindustrie. ‘Door wat ons overkwam, stapelden de vragen zich op. Hoe konden zulke misstanden mogelijk zijn? Hoe zat de Nederlandse kinderopvang eigenlijk in elkaar en waarom hadden ouders daarin zo bar weinig te zeggen?’ Ook probeert Poerink al jaren uit te vinden hoe de geldstromen precies lopen: hoe komt het dat de crèches ondanks torenhoge prijzen hun zaken niet op orde hebben, in welke zakken verdwijnt het geld van overheid en ouders?

‘Je komt er niet achter hoe die kostprijs in elkaar zit,’ is zijn teleurstellende conclusie. ‘Uit angst voor concurrentie geven crèches nauwelijks inzage in hun jaarverslagen. Niemand neemt zijn verantwoordelijkheid, of het nou gaat om het Hofnarretje of Estro. Ja, de vrije markt gaat erover. Inmiddels denk ik: donder maar op met die vrije markt, het gaat hier om míjn kinderen.’

Geldzucht

Marktwerking zou de kosten van de kinderopvang inzichtelijker maken, was de Haagse verwachting. Het tegendeel blijkt het geval. Ook Yermo Wever verdiept zich als adviseur al jaren in het financiële doolhof van de opvangbranche. De conclusie uit zijn laatste studie: ‘Kinderopvang in Nederland heeft zichzelf uit de markt geprijsd. Opvang is domweg te duur geworden.’

Wever is ervaringsdeskundige. Hij heeft twee tienerdochters en een peuter van tweeëneenhalf – ‘geen tweede leg, hoor’. Voor zijn dochter Julianne betaalde hij in de jaren negentig nog zo’n vierduizend euro per jaar voor de crèche. Nu is hij voor zoontje Matthias bijna het viervoudige kwijt. ‘Houd je oor maar even weg van de telefoon,’ waarschuwt hij. Er volgt luid gevloek. Dan: ‘Ruim vijftienduizend euro per jaar! Compleet mesjogge. Daar kun je drie au pairs voor aanstellen. Of beter nog: voor dat bedrag kun je zelf een pedagogisch medewerker van de straat plukken om de opvang thuis te regelen.’ In zijn laatste onderzoek verklaart hij zelf de explosieve stijging. Ruim 80 procent van de ouders brengt en haalt de kinderen tussen acht uur ’s ochtends en zes uur ’s avonds, berekende hij op basis van veel metingen. Terwijl veel crèches open zijn van zeven uur ’s morgens tot half zeven ’s avonds, of zelfs nog langer. ‘Dat betekent dat ze in de vroege ochtend en de late namiddag nagenoeg leeg zijn,’ aldus Wever. ‘Gemiddeld brengen kinderen achtenhalf uur op de opvang door, terwijl de ouders vaak voor elf of zelfs twaalf uur betalen.’ Bovendien zijn ook de vaste kosten, zoals huur van het bedrijfspand, administratie en het management volgens hem ‘gigantisch’. Ter vergelijking: in Nederland bedraagt deze kostenpost gemiddeld zo’n zeventigduizend euro per opvanggroep, in Duitsland is dat minder dan de helft. Het aantal bureaumedewerkers is hier vele malen groter en dat zetelt samen met de directie vaak in te luxe kantoorpanden, verklaart hij.

Het is begin februari als Wever de conclusies van zijn onderzoek presenteert aan wat hij grinnikend ‘het hol van de leeuw’ noemt. Op een besloten conferentie in Utrecht dropt hij bij dertig crèche-directeuren zijn bommetje: een plan waarmee de kosten van de opvang met zo’n 20 procent teruggeschroefd worden. Standaard krijgen ouders een contract voor negen uur per dag dat ze op eigen verzoek kunnen uitbreiden met twee uur. Ook worden vijf vakantieweken niet in rekening gebracht. Er ontstaat onrust in de zaal. ‘We moeten wegblijven van uurtje-factuurtje,’ roept een ondernemer. En een ander: ‘Ik zit wel met mijn vaste lasten, hoor. Mijn ouders willen geen hogere uurprijs betalen.’ De Belastingdienst vergoedt een vast uurtarief, alles daarboven moeten de ouders uit de eigen portemonnee bijleggen.

Hij is de weerstand vanuit de branche wel gewend, vertelt Wever na afloop in de foyer. Eigenlijk wilde hij in zijn onderzoek ook kijken naar de vaste lasten. Maar dat kreeg hij er niet doorheen. Hij deed het onderzoek in opdracht van het ministerie van Sociale Zaken, en de hele ‘klankbordgroep’ moest het met de uitkomst eens zijn. ‘Daarin zaten ook vier ondernemers, die hielden hun poot stijf. Ze wilden alleen onderzoek naar de variabele personeelslasten.’ Je kan het ondernemers ook niet al te kwalijk nemen dat ze geld willen verdienen, vindt Wever. En hij wil even één misverstand rechtzetten: het zijn echt niet alleen de durfinvesteerders die vooral op winst uit zijn. Zij bestrijken maar een klein deel van de markt. Sinds de marktwerking worden ook veel kleinere organisaties gedreven door geldzucht. ‘Alle organisaties hebben boter op hun hoofd. Ze hebben allemaal willens en wetens de openingsuren uitgebreid onder het motto: iedereen doet het, dus wij ook. Zogenaamd omdat het goed was voor de ouders met hun drukke agenda’s, terwijl ze alleen maar extra geld genereerden. De bomen groeiden tot in de hemel. Dat zag je aan de dure panden en hoge salarissen.’ Sterker: als toezichthouder bij kinderopvang Dak in Rotterdam plukte hij daar zelf ook de vruchten van, bekent Wever. ‘Negen jaar geleden trad ik toe tot de raad en kreeg ik misschien honderd euro per vergadering en aan het eind van het jaar een kerstpakket. Toen de vereniging van toezichthouders in de kinderopvang zag dat commissarissen in andere commerciële sectoren met een vergelijkbare omzet meer dan tienduizend euro vingen, gingen de normvergoedingen omhoog. Dat wilden we allemaal wel. Nu krijg ik vijfduizend euro om vijf vergaderingen af te lopen. Hetzelfde geldt voor de bestuurders, hun salarissen zijn ook beduidend toegenomen.’ Natuurlijk wringt zijn geprofiteer met het pleidooi voor lagere kinderopvangkosten, geeft hij enigszins besmuikt toe. ‘Tja. Ik kan alleen maar zeggen dat het niet prettig voelt.’

Veredelde ballenbak

Het ministerie van Sociale Zaken leek met het onderzoek van Wever in zijn maag te zitten. Het rapport heeft zeker een half jaar op de plank gelegen, zegt Gjalt Jellesma, voorzitter van Belangenvereniging van Ouders in de Kinderopvang (BOinK). Pas eind februari stuurde Asscher het onderzoek met een brief naar de Kamer. Hij wil dat de branche jaarlijks vier weken minder in rekening brengt vanwege vakanties. Ook roept hij de ondernemers op ouders niet meer dan elf uur opvang verplicht af te laten nemen. Het aantal uren verder verminderen wil de minister niet, dat zou ten koste gaan van de ‘maatschappelijk gewenste flexibiliteit’. Die conclusie is ‘echt onbegrijpelijk’, vindt Jellesma. ‘Een deel van de onderzoeksresultaten is weggemoffeld. In de brief van Asscher wordt nauwelijks duidelijk dat slechts een beperkt percentage van de ouders gebruik maakt van meer dan negen uur opvang per dag, en de crèches buiten de piekuren zo goed als leeg zijn. En Asscher rept met geen woord over de forse besparingen die je met Wevers model kan realiseren.’ Als lid van de begeleidingscommissie ontving Jellesma verontrustende signalen vanuit de klankbordgroep. ‘Er is een hevige strijd gevoerd. De ondernemers waren het absoluut niet eens met een aantal financiële uitgangspunten en uitkomsten van het onderzoek. De inefficiëntie van de markt komt daarin namelijk zonneklaar naar boven.’

Maar ook de ouders zelf hebben het aantal uren opgedreven, vindt opvangaanbieder Anja Hol. Als directeur van Kinderopvang Humanitas leidt ze naar eigen zeggen de ‘grootste kinderopvangaanbieder zonder winstoogmerk’ in Nederland. ‘Ouders vroegen massaal om meer uren, nadat in 2007 een Kamermotie van de VVD en PvdA bepaalde dat de buitenschoolse opvang langer moest openblijven. Ze vonden het onzin om twee keer een kind op te halen.’ Dat die langere openingstijden gepaard gingen met hogere kosten, namen ze volgens de directeur voor lief. ‘Niemand piepte daarover, omdat er een hoge tegemoetkoming in de kosten was. Maar nu de teruggave van de Belastingdienst zo drastisch is afgenomen, willen ze ineens minder uren betalen.’ Tot nu toe gaat de organisatie daar niet in mee. In het belang van de kinderen, beweert Hol. ‘Anders wordt het hier een veredelde ballenbak.’

De organisatie, die ruim driehonderd crèches onder haar hoede heeft, kampt met forse uitval van de vraag. In de Randstad is die met een paar procent nog beperkt, maar in de krimpgebieden in Zuid-Limburg en Oost-Gelderland is de uitval al opgelopen tot zo’n 40 procent. De crisis en de bezuinigingen op de kinderopvang hakken er flink in. En dat heeft zijn weerslag op de rust en regelmaat in de groepen, zegt Hol. ‘Ouders nemen minder dagen af, daardoor hebben we al vaste leidsters moeten ontslaan. Voor jonge kinderen betekent dat nogal wat. Die zien steeds nieuwe gezichten, van kinderen, medewerkers en invalkrachten.’ En met een diepe zucht: ‘We doen onze stinkende best om goede kinderopvang te bieden. Maar het belangrijkste fundament voor een hoge kwaliteit – een stabiele omgeving voor de kinderen – wordt onderuit geslagen.’

Toch zet ook Hol soms haar principes opzij. Hoewel ze vindt dat kinderen voor de rust en regelmaat minimaal twee dagen op een opvang moeten verblijven, gaat ze inmiddels ook in zee met ouders die hun nageslacht maar één dag in de week willen brengen. Ze kan niet anders, zegt Hol. ‘Als wij zeggen: “Dat doen we niet”, staan er meteen allerlei concurrenten om ons heen op die dat wel aanbieden.’ Ze is even stil. Dan: ‘Ik weet niet of we over een half jaar nog steeds niet aan uurtje-factuurtje doen. Dát is het grote nadeel van de marktwerking. Die heeft niet geleid tot gezonde concurrentie op kwaliteit, zoals beoogd. In tegendeel: de stabiliteit die kinderen in de opvang nodig hebben, is helemaal weg. En dat is bijna overal zo, alleen durft niemand dat toe te geven.’

Leidster-kindratio

Sinds de kinderopvang in 2005 werd overgelaten aan de vrije markt, is de kwaliteit zienderogen achteruit gegaan, zegt ook Ruben Fukkink. Het Nederlands Consortium Kinderopvang Onderzoek (NCKO), waaraan de professor is verbonden, publiceerde de afgelopen jaren twee kritische evaluaties. Ze komen op hetzelfde neer: ondernemers waren vooral bezig aan de enorme vraag te voldoen, tegen zo laag mogelijke kosten. Geroutineerd somt hij de gevolgen op: ‘Crèches werden te karig ingericht, met te weinig speelmateriaal. De groepen werden steeds groter en de verticale groep, waarin baby’s en peuters bij elkaar zitten, vierde hoogtij.’ Ook blijkt uit het laatst verschenen rapport dat de grotere werkdruk van pedagogisch medewerkers ten koste is gegaan van de kwaliteit van hun interacties met kinderen. De lage scores op vaardigheden als ‘praten en uitleggen’ en ‘ontwikkelingsstimulering’ worden in het rapport zelfs ‘zorgwekkend’ genoemd. Ze kregen er bovendien meer huishoudtaken bij zodat op personeel bezuinigd kon worden.’

Het personeel is verreweg de grootste kostenpost en dus proberen geldbeluste ondernemers daar regelmatig op te beknibbelen, blijkt ook uit andere onderzoeken. Het meest geknoeid wordt met de zogenoemde leidster-kindratio, een vakterm voor hoeveel kinderen één pedagogisch medewerker maximaal onder haar hoede mag nemen. Voor allerlei combinaties van leeftijdsgroepen gelden verschillende regels die nogal vatbaar zijn voor vrije interpretaties. Daarom is er sinds dit jaar een heuse rekentool, ontwikkeld in opdracht van Sociale Zaken. Met een paar drukken op de knop kan ieder kinderdagverblijf voor alle mogelijke groepssamenstellingen zien hoeveel medewerkers het dient in te zetten. Bij een pilot bleken er nogal wat kinderziektes in te zitten, vertelt Gjalt Jellesma van BOinK. En die zijn er lang niet allemaal uit gehaald. Hij begint een ingewikkelde verhandeling over allerlei combinaties baby’s en peuters die van de wet niet, maar volgens de rekentool wél kunnen. Mochten eerder twee leidsters bijvoorbeeld nog maar negen kinderen in de leeftijd van 0 tot en met 1 opvangen, volgens de rekentool kunnen ze daar nog drie peuters aan toevoegen. ‘Als je denkt dat bepaalde instellingen dat niet doen, ben je wel heel naïef,’ zegt Jellesma. ‘Ze kunnen met de fouten in die tool veel geld verdienen, het meest door te rommelen met baby’s.’ Zijn ongenoegen is bekend bij het departement, maar de minister heeft vooralsnog alleen toegezegd de tool over een half jaar te zullen evalueren. Over die reactie is Jellesma niet te spreken. ‘Je geeft met dat slappe optreden mensen de ruimte om te klooien. Het is huichelachtig als je tegelijkertijd zegt dat je je zorgen maakt over de kwaliteit.’ Tegen de tijd dat de evaluatie plaatsvindt, is al veel kwaad geschied, vreest de oudervertegenwoordiger. Zijn angst lijkt terecht. In een onderzoek van Bureau Bartels in opdracht van het ministerie bleek dat de GGD-inspecteurs in 2010 bij 14 procent van alle dagopvanglocaties overtredingen in de leidster-kindratio constateerden. Volgens de inspecteurs waren vooral ‘bedrijfseconomische motieven’ de aanleiding. Ook vond juist op dit punt verreweg de meeste recidive plaats: bij een nieuw bezoek van de inspectie was de fout niet hersteld. En dat zijn alleen nog maar de overtredingen die de GGD heeft gesignaleerd. Ook bij de handhaving zelf gaat veel mis, bleek onlangs uit cijfers van de Inspectie van het Onderwijs. Ruim vijftig gemeenten voldoen niet aan de minimumnormen voor toezicht en handhaving. Ze controleren niet alle crèches, hebben te weinig toezichthouders in dienst of hebben geen duidelijk handhavingsplan.

Goedkoper uit

De zegeningen van de markt zijn uitgebleven. De concurrentie op kwaliteit kwam er niet en ouders ontpopten zich niet tot de gewenste kritische consumenten. Net als de ondernemers zijn ze zich gaan gedragen naar het systeem: meer uren afnemen was relatief goedkoper, omdat de uurprijs daarmee daalde en ze wel een vast uurtarief vergoed kregen. Ook voor ondernemers was er geen enkele prikkel om scherp op het aantal uren te letten, met langere openingstijden maakten ze alleen maar meer winst. Alleen het Rijk moest steeds dieper in de buidel tasten, ook voor alle onbenutte openingsuren. Gevolg: sinds de marktwerking in 2005 zijn de kosten in zes jaar tijd verzesvoudigd naar 3 miljard euro.

Minister Asscher heeft van Paars, waar zijn eigen PvdA onderdeel van was, een monster geërfd. De overheid, die het systeem bedacht, trekt haar handen er nu grotendeels van af. In ieder geval financieel. Vaders en moeders met één crèchekind die samen meer dan 118.189 euro verdienen, draaien vanaf dit jaar helemaal zelf voor de kosten op. Saillant genoeg was de bezuinigingsslag in 2013 van 90 miljoen eigenlijk niet eens meer nodig, bleek eind vorig jaar. Doordat ouders minder gebruik maken van de opvang is het kabinet veel goedkoper uit, want er hoeft minder toeslag te worden uitgekeerd. In een Kamerdebat in december gaf Asscher als kersverse minister van Sociale Zaken toe dat er genoeg was bespaard in de sector. Toch blies hij de ingreep niet af. Zijn verklaring: terugdraaien zou ‘te kostbaar en te ingewikkeld’ zijn. De Belastingdienst had de nieuwe toeslagtarieven al verwerkt in haar systeem. Deze maand spoorde de oppositie hem opnieuw ertoe aan de bezuinigingen terug te draaien. De partijen maken zich grote zorgen over het verminderde gebruik van de kinderopvang en dat als gevolg daarvan steeds meer crèches de deuren moeten sluiten. Als de economie straks aantrekt, zouden de wachtlijsten weer hoog kunnen oplopen. Asscher zei pas in april op dit punt terug te kunnen komen. Dan ligt de Voorjaarsnota er en heeft hij meer zicht op de status van de begroting. Ook ontstond ophef onder de fracties over een Kamerbrief, waarin Asscher had gesteld dat volgens het rapport ‘Kinderopvang in Kaart’ van het Centraal Planbureau ‘de zorg dat de op winst gerichte bedrijven lagere kwaliteit zouden leveren ongegrond bleek’. Die conclusie bleek niet te kloppen. In het rapport staat dat hier geen uitspraak over kan worden gedaan, omdat de branche zelf te weinig informatie over de kwaliteit aanlevert. In het overleg paste Asscher zijn stelling aan.

Terwijl de experts er al lang over uit zijn, is volgens de minister nog steeds onduidelijk of de kwaliteit door de marktwerking is gedaald of gestegen. Voorlopig houdt hij vast aan het huidige systeem. Wel gaf hij vorige maand in een Kamerbrief aan hoe hij denkt daarbinnen de kwaliteit en de veiligheid van de crèches, die zeker sinds de affaire Robert M. onder een vergrootglas liggen, te kunnen opkrikken. Zo wil hij regelen dat kinderdagverblijven makkelijker gesloten kunnen worden als ze beneden de maat zijn. De GGD-inspectie moet af van het ‘afvinkkarakter’: inspecteurs moeten minder papieren controles doen en meer kijken naar wat er in de praktijk gebeurt. Ook wil hij dat kinderdagverblijven een stempel krijgen waaruit blijkt of ze zwak of excellent functioneren. En ze worden verplicht op hun website informatie te geven over hun opvang. ‘Transparantie stelt ouders in staat een goede afweging te maken over prijs en kwaliteit,’ aldus Asscher.

‘Ik denk dat de minister zich nog wat vergist in de taaiheid van de kinderopvang’, is de reactie van voorzitter Jellesma van BOinK. ‘Er zijn grote belangen in de inmiddels krimpende markt ontstaan. Vooral de commerciële drive van ondernemers staat die transparantie in de weg. En wie gaat controleren of de informatie op die websites wel klopt?’ Ook hoogleraar kinderopvang Ruben Fukkink heeft weinig fiducie in de plannen. Alle kinderdagverblijven meten op een manier die transparant is voor ouders, zoals Asscher nu heeft voorgesteld, is volgens de hoogleraar ‘nogal een klus’. Volgens hem moet er in ieder geval meer geïnvesteerd worden in een betere beroepsopleiding en nascholing van het zittende personeel. En verder? ‘Ach,’ zegt hij. ‘Als je het huidige systeem wilt laten werken, moet je de markt veranderen. Zoveel dat ik het al niet eens meer zie zitten.’

Angstpolitiek

Bij Albertine ter Keurst van De Kleine Roos viel afgelopen maand ook een brief van het ministerie van Sociale Zaken op de mat. Over de nieuwe regels, die de kinderopvang ‘veiliger’ moeten maken. Vanaf maart worden medewerkers continu gescreend op strafbare feiten en drie maanden later treedt het ‘vier-ogenprincipe’ in werking: er moet altijd een volwassene mee kunnen kijken bij een beroepskracht. De maatregelen komen boven op alle veiligheidsmaatregelen waar Ter Keurst afgelopen jaren al mee geconfronteerd is. Ze wijst naar een paar planken met ordners. ‘Hele boekwerken moet ik elk jaar vernieuwen, over veiligheidsmanagement, gezondheid en protocollen om kindermisbruik te voorkomen.’ Angstpolitiek, noemt ze het. ‘Al deze toestanden zijn er vooral vanwege Robert M.’ Natuurlijk, benadrukt ze, is het goed dat er streng wordt opgetreden. Alleen schiet de overheid door met dat veiligheidsbeleid. En de kwaliteit wordt van deze maatregelen niet beter. Integendeel. Het gevolg van dat vier-ogenprincipe is dat mijn leidsters straks niet eens meer met een groepje kinderen even naar buiten mogen. Want er moeten altijd twee paar ogen toekijken, ook bij de achterblijvers. Ik vind het allemaal heel pijnlijk.’

Bladwijzers / Online bronnen

De Slag om Nederland; Een crèche als een bakker

Voor maar liefst vijfhonderd miljoen euro kocht de Amerikaanse durfinvesteerder Providence in 2010 alle vijfhonderd crèches van Estro op. Het grotendeels geleende geld daarvoor parkeerde Providence vervolgens als grote schulden op de balansen van de kinderdagverblijven. Met dramatische gevolgen voor de kwaliteit, blijkt uit onderzoek van De Slag om Nederland. Zo zijn er te weinig leidsters op de groepen en krijgen medewerkers sobere flexcontracten opgedrongen. Vooral het interview met Estro-directeur Sabine Kloos bevat ontluisterende uitspraken. Zo vergelijkt ze haar bedrijf met dat van een bakker. Als die in de loop der jaren 50 procent minder brood verkoopt, zal het moeilijker zijn een broodmachine te kopen en besluit hij een van de twee verkopers te ontslaan, onderwijst de directeur. ‘Dat is in de kinderopvang exact hetzelfde.’

Peuterindustrie; Ministerie van het Kind

Na de publicatie van zijn boek De peuterindustrie liet Ewoud Poerink het dossier kinderopvang niet los. Nog steeds drinkt hij volop kopjes koffie met Kamerleden, ambtenaren en andere betrokkenen om ze te doordringen van het belang van betere kinderopvang. Om nog dichter bij het vuur te komen, heeft hij onlangs zelfs samen met een compagnon een kantoor in Den Haag betrokken dat ze ‘met een knipoog’ hebben omgedoopt tot het ministerie van het Kind. Zijn belevenissen in de Haagse kaasstolp houdt hij bij in zijn blog.

Ga voor deze bronnen naar vn.nl/kinderopvang