Fotodocument

‘Zwerffotograaf’ Dolf Toussaint (1924-2017): een voet tussen de deur van de tijd

Mischa Cohen
Willem Drees
Foto's
Dolf Toussaint

De vorige week overleden fotograaf Dolf Toussaint fotografeerde de ‘overgeslagenen’. Voor Vrij Nederland legde hij, wars van het parlementaire protocol, de politici vast die over deze deplorables beslisten.

‘De beste politieke fotograaf van Nederland,’ schreef Martin van Amerongen over Dolf Toussaint, die dinsdag 13 juni op 92-jarige leeftijd is overleden. Toussaint hoorde bij de generatie journalisten die de ambitie hadden om met hun werk daadwerkelijk politieke invloed uit te oefenen. Hij liet de opkomst zien van Nieuw Links binnen de PvdA en volgde samen met Han Singels van nabij de nog altijd langste kabinetsformatie, die uit 1977, toen de vorming van een tweede kabinet-Den Uyl mislukte.

VN-hoofdredacteur Joop van Tijn beschreef hoe Joop den Uyl in de gedachten van de lezers van dit blad langzamerhand op de foto’s van Toussaint was gaan lijken. ‘Den Uyl als de vermoeide held, die te klein uitgevallen sheriff uit High Noon, die altijd met die trieste, maar vastberaden glimlach wel een heuvel vindt om tegenop te tornen. Zo heeft Dolf hem graag en zo heeft hij hem voor elkaar gekregen.’

Politieke emoties

Toussaint was een meester in het vastleggen van de politieke emoties van zijn tijd, maar trok daarbij wel een grens. Toen Hans Wiegel in 1981 na een opmerking over zijn toen net overleden vrouw huilde tijdens de uitzending van een verkiezingsdebat, was Toussaint erbij, maar hij maakte geen foto. Hij legde zijn camera neer en probeerde Wiegel te troosten – net als diens opponent Joop den Uyl trouwens, zoals te zien is op de foto van Toussaints jongere collega Bert Verhoeff, die wél afdrukte.

Een fotograaf heeft een beschermende functie – niet het vak, maar de mens is heilig.

Twintig jaar later legde Toussaint in Trouw uit dat hij fotograferen op dat moment ‘onbehoorlijk’ had gevonden. ‘Je legt iets vast waar je buiten moet blijven. Fotografie moet geen bemoeizucht worden. Een fotograaf heeft een beschermende functie – niet het vak, maar de mens is heilig.’

Galanterieënwinkeltje

Dolf Toussaint begon eind jaren zestig als politiek fotograaf bij Vrij Nederland, onder waarnemend hoofdredacteur Rinus Ferdinandusse, die op het punt stond Mathieu Smedts op te volgen. Toussaint had toen al het indrukwekkende fotoboek De Jordaan (1965, tekst Simon Carmiggelt) op zijn naam staan. Hij voorzag dat het leven in die vitale Amsterdamse volkswijk sterk zou veranderen – veryupping heette dat eerst en later gentrificatie – en wilde vastleggen wat even snel als onherroepelijk zou gaan verdwijnen. Het begin van die veranderingen was te zien op de foto van het galanterieënwinkeltje van de familie H. Gort, waar de erotische Rotaprints van Aad Veldhoen in de etalage hingen naast de kleerhangers en plastic prullenmanden.

Hij wilde vastleggen wat even snel als onherroepelijk zou gaan verdwijnen.

Toussaint fotografeerde in zijn boek de ‘overgeslagenen’, zoals hij de mensen noemde met weinig geld of invloed. Voor Vrij Nederland, dat er in die dagen prat op ging ‘de macht te controleren’, zou hij de politici fotograferen die de beslissingen namen die deze deplorables direct raakten.

Met frisse blik

Vrij Nederland kreeg eind jaren zestig, begin jaren zeventig onder invloed van onder anderen fotograaf Willem Diepraam steeds meer aandacht voor fotografie, al sneuvelden foto’s nog altijd als er na de laatste deadline een overvloed aan tekst werd aangeleverd.

Toussaint, ‘zwerffotograaf’ zoals hij zichzelf graag noemde, was in de loop van de jaren zestig met zijn camera de Tweede Kamer binnengelopen om daar, wars van het parlementaire protocol, met frisse blik rond te kijken. Hij moest daarvoor ‘ontzettende muren van tegenzin’ overwinnen.

Het was destijds bijzonder dat een fotograaf in politiek Den Haag meer deed dan politici op hun voordeligst portretteren. Toussaint bracht veel tijd door op het Binnenhof en toonde zich al snel een meester in het vastleggen van politieke onderonsjes.

Zijn grote voorbeeld was Erich Salomon, geboren in Berlijn en in 1933 gevlucht naar Nederland, die zich in de hoogste kringen naar binnen blufte.

Op zijn beurt was hij zelf een voorbeeld voor jongere Nederlandse fotografen. ‘Ik was erg geïmponeerd door Dolf Toussaint, die al veel beter was dan ik,’ zei Diepraam daarover. ‘Hij was de grote meester van de vileine suggestie, die meedogenloos de linksen van de rechtsen scheidde, de goeden van de slechten.’

Hij was de grote meester van de vileine suggestie, die meedogenloos de linksen van de rechtsen scheidde, de goeden van de slechten.

Dat paste uitstekend bij het Vrij Nederland van die jaren, het scheiden van wie er deugde en wie niet.

Toch wordt Toussaint maar één keer, zijdelings, genoemd in De gouden jaren van het linkse levensgevoel van John Jansen van Galen, dat de geschiedenis van het blad in de jaren zeventig vertelt.

Ook in het boek over vijfentwintig jaar fotojournalistiek in Vrij Nederland wordt Toussaint niet sprekend opgevoerd: hij wilde auteur Ursula den Tex niet te woord staan, schrijft ze in haar inleiding. Zij nam in haar boek wel een overtuigende serie foto’s van hem op: minister-president Joop den Uyl geëmotioneerd als hij wordt toegejuicht door het PvdA-congres, Den Uyl in conclaaf met Dries van Agt, fluisterend met SPD-voorzitter Willy Brandt.

Participerende journalistiek

Behalve de politiek op het Binnenhof bleef Toussaint als geëngageerd fotograaf ook reportages maken over de sociale werkelijkheid – de Hoogovens, de mijnstreek – waarover in Den Haag beslissingen werden genomen.

De illusie dat hij met zijn foto’s de maatschappij echt kon hervormen, paste volgens Martin van Amerongen naadloos in de tijd van de participerende journalistiek van ‘de al te gekke jaren zestig, toen iedereen verstand van politiek begon te krijgen, zelfs fotografen’.

Ze leefden vanuit het idee dat het er echt toe deed, zei Gerard van Westerloo over zijn fotograferende collega’s – maar in feite ook over schrijvende journalisten zoals hijzelf. ‘Als je de mensen nou maar voldoende doordrong van de werkelijke verhoudingen, dan zou de maatschappij op den duur wel veranderen.’

Dat mag een illusie zijn geweest, het heeft wel bijzondere verhalen én beelden opgeleverd.

Nalatenschap

Dolf Toussaint, die nooit de deur uitging zonder camera, maakte in veertig jaar tijd een enorme hoeveelheid foto’s. Het grootste deel van zijn fotografische nalatenschap wordt sinds 2016 bewaard in het Nationaal Archief. Volgend jaar exposeert het Stadsarchief Amsterdam zijn Jordaanserie. Een selectie van de Amsterdamse en de politieke foto’s zijn, net als zijn series over Shanghai en over het veranderende Nederlandse platteland, online te zien.

Het is werk van een fotograaf die beschikte over dat zeldzame talent om net die ene foto te maken die ertoe doet, volgens collega Willem Diepraam. ‘Zijn foto’s hebben een spanning, een raadsel, waardoor je er steeds opnieuw naar kunt kijken.’

Meer fotografie? Neem de nieuwsbrief van Vrij Nederland.

‘Zwerffotograaf’ Dolf Toussaint (1924-2017): een voet tussen de deur van de tijd

Joop den Uyl

Joop den Uyl aan het biljart. Rechts van hem zijn voorganger als PvdA-leider, Anne Vondeling. Foto: Dolf Toussaint/Nationaal Archief

Marga Klompé

Kamerleden Truus Kok en Marga Klompé tijdens een debat.

Dries van Agt

Nieuwjaarsreceptie van de parlementaire pers in de Rooksalon van de Tweede Kamer. Minister Van Agt van Justitie in gesprek met onder anderen Frits van der Poel (Het Vrije Volk), Henk Enkelaar (NOS) en Constance van der Valk (Algemeen Dagblad). Foto: Dolf Toussaint/Nationaal Archief

Kabinet-Den Uyl (1973-77)

Minister Van der Stoel (BuZa), premier Den Uyl, minister Van Agt (Justitie). Daarachter: VVD-Kamerlid Neelie Kroes, staatssecretaris Hendriks (Volksgezondheid) en minister Vorrink (Milieuhygiëne). Foto: Dolf Toussaint/Nationaal Archief

Hans Wiegel

VVD-voorman Hans Wiegel, bekend om zijn soepele omgang met journalisten, groet Charl Schwietert van het NOS Journaal. Foto: Dolf Toussaint/Nationaal Archief

Dolf Toussaint en Den Uyl

Premier Den Uyl opent de fototentoonstelling 'Jordaan 1963' van Dolf Toussaint in de Canon Photo Gallery, Amsterdam. Op de achtergrond signeert Dolf Toussaint de heruitgave van het boek, 27 maart 1982. Foto: Rob Bogaerts/Anefo/Nationaal Archief

Willem Drees

Willem Drees op de achterbank van de campagnebus van de PvdA. Voor hem Liesbeth den Uyl- van Vessem (l) en Catharina Drees- Hent (r). Foto: Dolf Toussaint/Nationaal Archief

Protest

Demonstratie voor de vrijlating van politieke gevangenen op het Binnenhof. Foto: Dolf Toussaint/Nationaal Archief

Krakersrellen

Fotograaf Dolf Toussaint aan het werk tijdens krakersrellen bij de ontruiming van een pand in Amsterdam, 19 augustus 1980. Foto: NFP/Spaarnestad/Nationaal Archief