Nazmiye Oral en haar moeder: ‘Dus jij wil me bedekken? Probeer het maar!’

Er is drama gemaakt over belangrijke momenten in onze geschiedenis. Over pioniers die de wetenschap een stap verder voerden, activisten die een volk in opstand brachten, politieke leiders die een oorlog begonnen of voorkwamen. Maar het gebeurt niet vaak dat je in het theater een drama bijwoont en denkt: dit ís een historisch moment. De geschiedenis krijgt hier, ter plekke, een nieuwe wending. En ik ben daar getuige van.

Roddelende gemeenschap

Het zijn geen Grote Figuren die in Niet Meer Zonder Jou tegenover elkaar staan. Hun verhaal zou je een familiedrama kunnen noemen. Een in Nederland opgegroeide, volwassen dochter zegt tegen haar in Turkije geboren moeder dat ze niet meer zonder haar wil. Dat ze haar moeder, die haar westerse manier van leven altijd heeft afgekeurd, dicht bij zich wil hebben. Op één voorwaarde: dat ze niets meer voor elkaar verstoppen. Hun boosheid niet, hun wanhoop niet, hun machteloosheid niet. Je mag me afwijzen, stelt de dochter, maar die afwijzing accepteer ik pas als ik mezelf helemaal aan jou heb laten zien. En als jij alles uitspreekt wat jij over me denkt. Laten we strijden, maar met open vizier.

‘Jij wil mij bedekken. Probeer het maar.’ En dan vechten ze.

‘Ik wil naakt,’ zegt Nazmiye Oral tegen de vrouw die vindt dat zij volgens de regels van de islam moet leven. En dan vechten ze. De hooggehakte, sexy geklede schrijfster/actrice met de gehoofddoekte, gelovige vrouw-op-leeftijd uit Hengelo. Ze vechten tegen de schaamte. Tegen alle impliciete en expliciete spreekverboden in. Tegen elkaar. En ze blijken aan elkaar gewaagd. Niet eerder werden in een theatervoorstelling de krachten waar islamitische immigranten en hun verwesterde kinderen door worden verscheurd zó ontketend. De druk van de roddelende gemeenschap, die niet alleen de kinderen verstoot die zich tegen de regels verzetten, maar ook hun ouders. De beschermingsdrang van gelovige ouders die hun zondige kinderen voor het brandende hellevuur willen weghouden, en die van kinderen die hun ouders voor uitstoting willen behoeden. De kracht van de liefde, van ouders die zichzelf willen offeren voor de toekomst van kinderen die de liefde van hun ouders moeten opofferen als zij hun eigen ‘afvallige’ weg gaan. Het is een maatschappelijk drama dat zich in Niet Meer Zonder Jou voor de ogen van het publiek voltrekt. De strijd die moeder en dochter voeren, is die van de eerste generatie migranten met de volgende. Maar wat de krachtmeting tussen Nazmiye en Havva Oral zo ontroerend maakt, is het besef dat ze niet alleen tegen elkaar vechten, maar ook vóór elkaar.

Rauw en vers

Drie avonden was Niet Meer Zonder Jou te zien op het Holland Festival van 2015. Voor wie daar bij was, voelde het als een unieke gebeurtenis. Een bijzonder locatieproject dat plaatsvond in het buurtcentrum in de kleurrijke Amsterdamse buitenwijk Slotermeer waar Nazmiyes theatergroep Zina gevestigd is. Daar kregen de toeschouwers het verzoek om hun schoenen op de gang uit te doen en werden ze een ruimte binnen geleid waar ze zich op kussens op de grond moesten neervlijen. Een intieme setting, waar mevrouw Havva Oral zich wellicht meer ‘thuis’ voelde dan het Holland Festivalpubliek. De voorstelling had iets eenmaligs. Voor het eerst spraken moeder en dochter zich uit over pijnlijke gebeurtenissen uit hun gezamenlijke verleden, en de emoties die dit opriep waren rauw en vers. De fysieke afstand die ze tijdens hun bijna twee uur durende ‘gesprek’ tot elkaar bewaarden – moeder zittend aan de ene kant van de speelvlak-arena, dochter ijsberend aan de andere kant – was er niet voor niets, want om beurten werden ze zo razend dat ze elkaar wel te lijf konden gaan.

Het leek zoiets eenmaligs, dat het Nazmiye Oral gelukt was om haar moeder naar dat Amsterdamse buurthuis te krijgen. En toch is de voorstelling, een jaar na die Holland Festival-gebeurtenis, uitgebreid op tournee. Voor de zomer speelde Niet Meer Zonder Jou in buurtcentra in zes steden, en nu een week of tien in theaters in heel Nederland. En wie denkt dat de rauwe kantjes van het moeder-dochter-gevecht er intussen wel vanaf zijn, heeft het mis. Elke avond meten Nazmiye en Havva Oral hun krachten alsof ze dat voor de eerste keer doen. Voor de dochter is dat niet verbazingwekkend, want die beoefent daarmee haar vak. Maar mevrouw Havva Oral, die al tegen de zeventig liep toen ze voor het eerst een toneelpodium betrad, betoont zich op deze tournee een geboren actrice. Voorafgaand aan de tweede speelavond in Rotterdam krijgt ze weliswaar nog wat aanwijzingen van haar toneelervaren dochter, die voordoet hoe ze op een bepaald moment moet opstaan: niet aarzelend maar daadkrachtig. Maar als het gaat om tekstbeleving hoeft niemand mevrouw Oral nog iets te leren.

Strijdster te paard

‘Ik heb het genot ervaren,’ vertelt Nazmiye Oral op een speelvrije maandag in een café in haar woonplaats Arnhem, ‘dat ik mijn moeder op vakantie aan onze extended family heb horen uitleggen wat zij tijdens de voorstelling ervaart. Ze zei: “Het is zó wonderlijk! Ik zeg teksten die ik ken, en ik weet wat Nazmiye gaat zeggen. Maar elke avond beleef ik alles opnieuw. Ik moet weer huilen, ik word weer kwaad.” Niemand begreep mijn moeder. Maar wat ze daar uitlegde, is het vak van toneelspelen.’

Elke avond meten Nazmiye en Havva Oral hun krachten alsof ze dat voor de eerste keer doen.

Vraag je mevrouw Havva Oral voorafgaand aan de voorstelling in Rotterdam, als ze pizza zit te eten in de foyer, of ze het moeilijk vindt om straks weer op het toneel te zitten, dan beaamt ze dat. Maar wat ze moeilijk vindt, zijn niet de cues waar ze op moet letten, of het onthouden van haar teksten, of het feit dat er zo veel mensen naar haar kijken. Het is het verdriet, zegt ze, dat steeds weer bovenkomt. Verdriet over de moeilijke tijden die ze heeft meegemaakt. Over haar man, die nog maar zevenenveertig was toen hij plotseling overleed en zij alleen kwam te staan met vier kinderen van wie er één verstandelijk gehandicapt is. En ze vertelt in haar gebrekkige Nederlands wat een geluk ze heeft gehad met de man aan wie zij werd uitgehuwelijkt, en voor wie zij naar een land kwam waarvan ze de taal niet sprak. Het was een man die haar dwong tot de zelfstandigheid waar ze na zijn dood van profiteerde. ‘Hij zei: jij moet auto leren rijden. Ik dacht: dan ga ik lekker naast hem zitten, hij brengt mij overal heen. Maar ik had mijn rijbewijs en hij gaf mij de autosleutels.’ Ter illustratie pakt ze een verkreukeld servet en laat het op de tafel vallen: ‘Hier. Veel plezier ermee.’
Dankzij het feit dat haar echtgenoot haar deelgenoot maakte van alle geldzaken, redde zij het zonder hem. Maar ook dankzij haar eigen doorzettingsvermogen. ‘Als ik iets wil, dan kan ik het,’ zegt ze trots. ‘Ik heb mijzelf geleerd om de Koran te lezen en nu geef ik anderen les in Koranlezen.’

Haar moeder was de eerste werkende Turkse vrouw in Hengelo, vertelt Nazmiye in de voorstelling. En ze heeft zichzelf altijd gezien als een strijdster op een paard met een geweer op de rug, die alle mannen die haar in de weg stonden, een klap verkocht. ‘Die vrouw op dat paard ben ik nog steeds,’ antwoordt haar moeder. ‘In mijn hart en in mijn hoofd’.

En toch kon de dappere strijdster die schuil blijkt te gaan achter de moederlijke verschijning met het hoofddoekje, het niet verkroppen dat haar oudste dochter op haar eigen manier voor haar vrijheid streed. ‘Ik ging trouwen met een Nederlandse man,’ is een van de eerste gebeurtenissen die Nazmiye in de voorstelling haar moeder voor de voeten gooit. ‘En weet je nog wat jij toen zei?’ Haar moeder antwoordt in het Turks. ‘Als je dat doet, plegen je vader en ik zelfmoord,’ vertaalt Nazmiye.

Poëtische bewoordingen

Zo vrolijk, praatgraag en warm als Havva Oral buiten het toneel is, zo onbuigzaam in haar overtuigingen is ze als ze op de speelvloer-arena in de zetel zit die voor haar klaarstaat. Een monument van een vrouw. Een personage uit een Grieks koningsdrama.
De prachtige, poëtische bewoordingen waarin Nazmiye Oral haar herinneringen, gedachten en verwijten heeft gegoten, tillen het vechtgesprek met haar moeder boven het particuliere uit. Als kind van islamitische ouders heb je geen eigen benen, legt ze uit. Jouw benen zijn van de gemeenschap. ‘Mijn armen en benen zijn zij. Mijn woorden zijn zij, mijn gedachtes zijn zij. Wij zijn tot elkaar veroordeeld. In hun voortbestaan bedreigd, als dit ik, dat geen ik is maar wij, onbespied een andere wending neemt. Ik word gezien als een kankercel. In plaats van het organisme, het systeem, te dienen, woeker ik. Dus moet ik uitgeroeid.’

En Nazmiye Oral staat niet alleen namens zichzelf tegenover haar moeder. Tussen de toeschouwers bevinden zich elke avond jonge mannen en vrouwen die met hun ouders dezelfde strijd moeten voeren. Omdat ze niet in het islamgareel kunnen of willen lopen. Omdat ze homoseksueel zijn, gekozen hebben voor een kunstenaarsbestaan, of voor een partner die hen tot een afvallige maken.

Tijdens de voorstelling spreekt Nazmiye hen aan, helpt hen om hun verhaal te vertellen, en legt hun ‘case’ voor aan haar moeder.

Op de tweede avond in Rotterdam deed ze dat met een meisje uit een dorp buiten Rotterdam dat zwanger is van een Braziliaans vriendje dat haar inmiddels alweer in de steek heeft gelaten. Het meisje vertelde hoe dit alles haar familie heeft gespleten: van moeders kant is er warmte, van vaders kant repressie. Een neef van haar vader overviel het meisje op straat met de boodschap dat ze zichzelf met haar dikke buik onzichtbaar moest maken omdat hij haar anders haar tanden uit de mond zou slaan. Waarop haar vertwijfelde vader de neef ter verantwoording had geroepen. ‘Er is verzoening in haar familie, maar er is ook nog steeds trouble,’ zegt Nazmiye Oral in het Arnhemse café. ‘En ik ben intens dankbaar dat zo’n meisje de stress en het gevaar trotseert om in de voorstelling haar verhaal te laten horen. Daar is heel veel moed voor nodig.’

Dezelfde worsteling

Het idee om Niet Meer Zonder Jou te gaan maken, komt voort uit Orals besef dat er nog steeds jonge mensen zijn die hetzelfde moeten doormaken als zij, toen ze op haar achttiende weigerde om met de jongen te trouwen die haar ouders voor haar hadden uitgekozen. De voorstelling begint ermee dat Nazmiye een jonge fotografe aanspreekt: Çiğdem Yüksel, die ook in de zaal aanwezig is. Yüksel had zich bij het Zina-collectief gevoegd en maakte daar reportages achter de schermen toen ze op een dag met Nazmiye praatte over de moeilijkheden die zij met haar ouders had. ‘Ik zag een kind voor me, in de twintig weliswaar, maar nog steeds een kind. Onder haar gekwetstheid voelde ik de enorme liefde die zij heeft voor haar ouders. En ik dacht: die ouders hebben dat niet eens door, ze zouden dat eens moeten wéten! Ineens zag ik dat hele landschap voor me, van al die ouders en al die kinderen die nog steeds dubbele levens moeten leiden. Ik heb zo veel mensen om me heen die dezelfde worsteling doormaken. En ik voelde een enorme, diepe woede: en nu is het klaar daarmee! Het leven is maar kort. Straks valt zo’n ouder of zo’n kind dood neer, en dan hebben ze nooit geweten wie de ander is.’

Is goed

Ze legde haar idee op tafel bij Zina, waar Oral in 2003 meewerkte aan De gesluierde monologen, de verzameling intieme verhalen van islamitische vrouwen die ruim tien jaar op tournee is geweest. Ze wilde ‘iets doen’ over de (verstoorde) intimiteit tussen de generaties binnen een gezin. Het lag in de lijn van het doorgaande gesprek dat binnen Zina werd gevoerd over begrippen als vrijheid en identiteit. Zina-collega’s als Meral Polat, Seval Okyay en Melih Gençboyaci, die met hun levensverhalen meededen in de Holland Festival-versie van Niet Meer Zonder Jou, hielpen mee om het idee aan te scherpen. Van groot belang was ook Adelheid Roosen, die de voorstelling regisseerde en de interviews met moeder en dochter Oral afnam waar Nazmiye haar tekst op baseerde. ‘De voorstelling was er nooit gekomen als Adelheid mijn eerste idee niet had herkend en opgepakt. Als zij toen niet had geroepen: “Wow, dat gaan we doen!” had ik het met het grootste gemak laten doodbloeden. Omdat ik niet het zelfvertrouwen had om te denken: maar dit is echt goed.’

Een gesprek tussen een afvallig kind en een afwijzende ouder, dat zag Oral voor zich. Maar het duurde nog even voordat ze zich realiseerde dat zij daarvoor bij haar eigen moeder moest zijn. ‘Çiğdem en haar moeder samen, dat zou niet gaan. Wie was er dan voorhanden? Ik was er, mijn moeder was er. En ik heb dat ene, échte gesprek met mijn moeder óók nooit gevoerd! Bovendien vermoedde ik dat mijn moeder wel zou willen meewerken. Ik heb al eerder een paar filmpjes met haar gemaakt. Ik legde nooit uit wat we precies gingen doen, soms wist ik dat zelf nog niet precies. Ik zei dan alleen maar: “Mam, ik kom je om twaalf uur ophalen, we gaan een filmpje maken.” En dan zei ze: “Is goed.” Ik wist ook dat mijn moeder nooit iets zou doen waar ze zelf niet achterstaat. Ze is niet iemand die zich laat gebruiken.’

Ze heft een beschuldigende vinger op. ‘Maar mijn stoute meisje…’

Stout meisje

Toen ze ‘Is goed’ zei tegen het nieuwe project van haar dochter, had mevrouw Havva Oral er nog geen idee van wat haar allemaal boven het hoofd hing. ‘Als ik dit allemaal had geweten, met al die foto’s en al die voorstellingen voor zo veel mensen, had ik nóóit “ja” gezegd,’ lacht ze vanachter haar pizza voor de voorstelling in Rotterdam. Ze heft een beschuldigende vinger op. ‘Maar mijn stoute meisje…’ In het Arnhemse café bekent Nazmiye dat ze haar moeder pas twee weken van te voren heeft verteld over de maandenlange tournee die Niet Meer Zonder Jou na die paar avonden in het Holland Festival nog zou gaan maken. ‘Een theaterproducent zou daar niet van kunnen slapen!’ Ze wachtte op het juiste moment. ‘Ik was bang dat mijn moeder niet zo lang weg zou willen bij mijn jongere zusje, die ook in Hengelo woont, want die twee kunnen niet zonder elkaar en mijn moeder vindt nog steeds dat ze voor haar moet zorgen.’

Het juiste moment kwam toen haar moeder op een middag met Nazmiyes zus bij haar in Arnhem op bezoek was. ‘Ik zat toevallig naast mijn zusje toen ik aan mijn moeder over de voorstelling begon te vertellen. Over hoe mooi iedereen ’m vindt, en hoeveel de mensen eraan hebben, en dat we hem zo graag opnieuw wilden spelen. Een beetje gelogen heb ik wel, want ik deed voorkomen alsof het maar een paar keer zou zijn. Toen zag ik mijn moeder naar mijn zusje kijken, die waarschijnlijk goedkeurend terugkeek, en daarna naar mij: de dochter die altijd haar eigen weg is gegaan. Ik denk dat ze mij ineens zag als een kind dat haar óók nodig heeft.’

En zo reist mevrouw Havva Oral nu heel Nederland door. Steevast naar de speelplek gereden door Nazmiyes zusje en zwager, die eerst moeder ophalen in Hengelo, daarna Nazmiye in Arnhem, en na afloop beide weer thuisbrengen. Een ontroerend gegeven.

foto’s ter adoptie

Het zijn niet alleen deze gezinsleden die een beweging naar elkaar toe hebben gemaakt. Voorafgaand aan de eerste voorstellingen heeft Zina een fotoproject opgezet, waarvoor Çiğdem twintig families fotografeerde waarin ‘trouble’ heerst. Die fotosessies hebben ook het een en ander teweeg gebracht. Een man die weigerde om de eerwraak uit te voeren die hem was opgelegd, liet zich portretteren samen met zijn aangewezen slachtoffer. Een homoseksuele jongen ging zoenend met zijn vriend op de foto terwijl een oom die homoseksualiteit afwijst, het stel omarmt. Nazmiye Oral probeert zich op hun gezamenlijke foto uit te kleden, terwijl haar moeder haar probeert te bedekken.
In elke stad waar Niet Meer Zonder Jou komt spelen, gaan educatiemedewerkers samen met de fotografe naar plaatselijke buurthuizen, waar ze de foto’s gebruiken om met de mensen aldaar in gesprek te komen. Ze bieden de foto’s aan ‘ter adoptie’: ze komen te hangen bij mensen thuis, in koffiehuizen, in vrouwencentra. Met de uitnodiging om met die foto’s te doen waar iedereen zin in heeft. Ze mogen betekend en beschreven worden, ze mogen ook afgeplakt worden als er taferelen op staan die niemand wil zien. In de Verkadefabriek in Den Bosch, waar de voorstelling eind november staat, komt een tentoonstelling van de originele foto’s, én de exemplaren die in adoptie zijn geweest. Zo wordt het gesprek waarin  en haar moeder in zijn vóórgegaan, in bredere kring voortgezet.

Niet Meer Zonder Jou is geen voorstelling waarin alle rimpels worden gladgestreken. De tegenstelling tussen het afvallige kind en de afwijzende moeder blijft bestaan. Maar dat Nazmiyes moeder bereid is om de afkeuring van de gemeenschap te riskeren en om haar dochter in het openbaar met haar te laten vechten, is een grootse daad van liefde. ‘Eén ding kan ik nu met zekerheid zeggen,’ stelt de dochter halverwege de theatertournee die nog tot eind december duurt. ‘Door deze voorstelling heb ik mijn moeder teruggekregen.’