Profiel / Gitta Luiten
Meer dan tien jaar is ze nu directeur van de Mondriaan Stichting, een van de zeven cultuurfondsen die Neder-land rijk is. Het tijdschrift Opzij riep haar uit tot &#8216;de machtigste vrouw in cultuurland&#8217;, vooral omdat ze de vrouw van achttien miljoen is: de Mondriaan Stichting verdeelt achttien miljoen euro per jaar over bijzondere projecten op het gebied van beeldende kunst, vormgeving en musea. Per 1 juli wordt Gitta Luiten (Den Haag, 1968) nóg machtiger, want dan wordt ze directeur van het Mondriaan Fonds, een fusie tussen het Fonds voor Beeldende Kunst, Vormgeving en Bouwkunst (Fonds BKVB), opgericht in 1989, en de Mondriaan Stichting, opgericht in 1994. Ze passeert Lex ter Braak (61), sinds 2000 directeur van het Fonds BKVB en per 1 juli directeur van de Jan van Eyck Academie in Maastricht, die door de voorgenomen bezuinigingen op kunst en cultuur overigens opgeheven dreigt te worden.
De fusie tussen Mondriaan en BKVB is dé gelegenheid de balans op te maken. Hebben de Mondriaan Stichting en haar directeur Gitta Luiten naar genoegen gefunctioneerd? Waarom is Luiten benoemd tot directeur van het nieuwe fonds?
&#8216;Gitta Luiten is een goede strateeg en een bedreven bestuurder,&#8217; zegt Sjarel Ex, directeur van Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam. &#8216;Dat lijkt me een vereiste voor zo&#8217;n baan. Ze zou hooguit wat meer haar gezicht moeten laten zien. Ze is in de zeven jaar dat ik in Boijmans werk in elk geval nog nooit op een opening geweest.&#8217; Wim van Krimpen, tot 2009 directeur van het Gemeentemuseum Den Haag, is opgevallen dat hij haar zag bij politieke en diplomatieke recepties, maar nooit bij een vernissage. &#8216;Net als voor museumdirecteuren geldt ook voor haar functie: je moet wel een beetje van kunst houden. Die liefde heb ik bij Gitta nog niet kunnen constateren.&#8217;
Tactloze manier
Spanningen tussen de directeur van de Mondriaan Stichting en museumdirecteuren, curatoren en galeriehouders zijn normaal en gezond. Het is immers de bedoeling dat iedereen elkaar een beetje scherp houdt. Sinds haar aantreden in 2001 doet Gitta Luiten dat door regelmatig de knuppel in het hoenderhok te gooien. Ze plaatst onderwerpen op de agenda die het hart van het kunstbedrijf raken: subsidies, internationalisering, professionalisering, innovatie en culturele diversiteit. Musea en galeries zouden zich op die gebieden meer moeten onderscheiden. Niets mis mee, zou je zeggen, maar de tactloze manier waarop ze dat doet, wordt steeds meer als een probleem ervaren.
In de inleiding van de bundel Second Opinion, waarin Gitta Luiten en Lex ter Braak in 2007 dapper hun corebusiness onder de loep namen, vroeg ze zich bijvoorbeeld af wat het effect is van subsidie. Haar antwoord loog er niet om: &#8216;Kunst raakt steeds verder gemarginaliseerd. Het subsidiestelsel vervreemdt de beeldende kunst van de rest van de wereld, er wordt met subsidiegeld steeds vaker kunst geproduceerd van middelmatige kwaliteit en de markt voor kunst blijft klein, evenals de publieke belangstelling.&#8217; Die kritische opstelling werd haar niet in dank afgenomen: veel te kort door de bocht. Lex ter Braak had ook zijn bedenkingen, maar drukte zich genuanceerder uit.
Het conflict met het miniconvent, een informeel overleg tussen de zeven directeuren van de grootste musea voor moderne en hedendaagse kunst, is een ander memorabel wapenfeit. Het miniconvent stuurde de kranten in 2006 een brandbrief over het functioneren van de Mondriaan Stichting. Aanleiding was de door de Stichting benoemde Maria Hlavajova, directeur van het kleine kunstcentrum BAK in Utrecht, als curator van de Nederlandse inzending naar de Biënnale van Venetië. De tentoonstelling die zij van het videowerk van Aernout Mik organiseerde, was overigens veel beter dan de Nederlandse presentatie van dit jaar, die visueel een volstrekt leeg gebaar is en daardoor een historisch dieptepunt. Hoe dan ook, het miniconvent vond dat de grote musea een doorslaggevende stem moeten hebben bij de benoeming van de curator voor de Biënnale. Het miniconvent trok de legitimiteit van de Mondriaan Stichting in twijfel. Zware woorden als &#8216;willekeur&#8217;, &#8216;machtsmisbruik&#8217;, &#8216;bureaucratie&#8217; en &#8216;betuttelen&#8217; vielen. &#8216;Wij zijn vrije keurvorsten die niet hoeven te dansen naar de pijpen van de directeur van een mantelorganisatie,&#8217; zei Gijs van Tuijl, toen nog directeur van het Stedelijk Museum Amsterdam en voorzitter van het miniconvent. De directeur van het Van Abbemuseum, Charles Esche, ondertekende de brief overigens niet en de kleinere musea en kunstinstellingen in het land, die niet in het miniconvent vertegenwoordigd zijn, distantieerden zich van de kritiek. Het feit dat Gitta Luiten zich als vrouw een positie moest veroveren tussen alle heren van het miniconvent zou volgens Melle Daamen, directeur van de Stadsschouwburg in Amsterdam en voorganger van Luiten bij de Mondriaan Stichting, een rol hebben gespeeld. &#8216;Die heren hadden het feminisme niet uitgevonden.&#8217;
Niet objectief
&#8216;Onzin,&#8217; reageert Wim van Krimpen, indertijd directeur van het Gemeentemuseum Den Haag. Volgens hem &#8216;ontwikkelde zich een machtspel: Gitta tegenover de grote musea. We kregen allerlei signalen die wij merkwaardig vonden: de samenstelling van de commissies en het bestuur, de benoemingen van junior curatoren voor de biënnales. Je zag een patroon ontstaan waarbij het grootste deel van de subsidies naar instellingen ging die haar sympathie hadden. Ik kreeg het gevoel dat ze niet altijd even objectief stond in de kwesties die aan de orde kwamen.&#8217;
In het verlengde daarvan ligt de opmerking van Sjarel Ex, een van de directeuren in het miniconvent. &#8216;Een internationaal opererend museum als het Boijmans kan niet of nauwelijks bij de Mondriaan Stichting terecht,&#8217; zegt Ex. &#8216;Het zou enorm helpen als de Mondriaan Stichting bij een grote tentoonstelling als die van Pipilotti Rist, zoiets kost vijf à zes ton, zou bijspringen met honderdduizend euro. Maar Boijmans kreeg nul op het rekest van de Mondriaan Stichting, terwijl die oorspronkelijk onder andere is opgericht om allerlei bijzondere museale activiteiten te steunen en zegt internationalisering te willen bevorderen. Als die steun ontbreekt, wordt een internationaal hedendaags programma bijna onmogelijk te organiseren. Op die manier wordt een klein kunstland vanzelf provinciaal.&#8217; Boijmans Van Beuningen denkt steeds minder aan de Mondriaan Stichting. &#8216;Het aanvragen van subsidie kost veel tijd en dus veel geld, je moet door een woud van regels en de afwijzing is altijd nabij,&#8217; aldus Ex. Zijn verwijt aan het adres van Luiten is dat onder haar leiding allerlei regelingen &#8216;tussentijds worden uitgehold&#8217;, zoals het schrappen van excellent museaal onderzoek. Een ander voorbeeld is het stoppen van de steun aan het kunsthistorische tijdschrift Jong Holland, dat daardoor sneefde.
Verdeel en heers
Gitta Luiten vond ook dat musea &#8216;zich moeten aanpassen aan het feit dat de westerse wereld niet meer blank is&#8217; en stelde een prijs in van vijfhonderdduizend euro voor &#8216;het ontwikkelen van projecten op het gebied van culturele diversiteit in musea voor moderne kunst&#8217;. Het Van Abbemuseum in Eindhoven won de multiculturele prijs. Directeur Charles Esche organiseerde in 2007 en 2008 onder de vlag Be(com)ing Dutch een aantal discussieweekenden over het onderwerp met panelleden uit binnen en buitenland, en een tentoonstelling. De theorie stond centraal, niet de praktijk, was de kritiek.
De multiculturele samenleving was ook het onderwerp van de tentoonstelling en de catalogus Respect!, in 2006 georganiseerd door de Mondriaan Stichting zelf en te zien in Marokko en Nederland. Ho, ho, vond het miniconvent, een onderwerp op de agenda zetten is de taak van de Mondriaan Stichting, dat onderwerp zelf uitvoeren is een brug te ver. Alsof de spelers in het veld dat zelf niet kunnen.
&#8216;De overheid en in het verlengde daarvan ook de Mondriaan Stichting kunnen proberen kunstenaars en instellingen te beïnvloeden, maar je moet voorkomen dat je zelf speler op het veld wordt,&#8217; aldus Melle Daamen. &#8216;Je kan langs de lijn aanmoedigingen roepen, worsten voorhouden of zelfs premies uitloven, dat is allemaal goed, maar ga niet zelf een punt op de agenda uitvoeren.&#8217; Volgens Daamen heeft de Mondriaan Stichting onder leiding van Gitta Luiten steeds meer de grenzen van haar taken opgezocht. &#8216;De prijsvraag over culturele diversiteit vond ik op het randje en ik weet ook niet of de prijs bij het Van Abbemuseum wel goed terecht is gekomen, maar dat is een ander onderwerp. Als je zo&#8217;n moeilijk thema agendeert, waar alle reden toe is, dan moet je de tijd nemen.&#8217;
C&#8217;est le ton qui fait la musique. Gitta Luiten is van het conflictmodel, ze heeft een idee en lanceert dat zonder er veel over na te denken of het in haar omgeving te toetsen. Ze kan zich uiterst charmant gedragen, maar ook mensen schofferen en tot op het bot beledigen of hun activiteiten volledig afbreken. She knows who to kiss and who to kill. &#8216;Gitta is een typisch voorbeeld van een machtspoliticus en dat herken ik wel,&#8217; zegt Wim van Krimpen. &#8216;Ze wil winnen en dat is goed, daar heb ik respect voor. Ik kon daarom goed met haar opschieten. Maar ik kreeg ook steeds meer het idee dat ze het achterste van haar tong niet liet zien en daar houd ik niet van. Ik houd van open mensen. Ik ging haar verdelen en heersen doorzien.&#8217;
Hofhouding
Toen zij in 2001 directeur werd van de Mondriaan Stichting stonden alle lichten nog op groen. Jan Riezenkamp, voormalig directeur generaal van OCW en voormalig voorzitter van de Amsterdamse Kunstraad, leerde Luiten kennen als de persoonlijk assistent van Rick van der Ploeg (PvdA), staatssecretaris Cultuur in het kabinet-Kok II. &#8216;Zo&#8217;n functie vergt buitengewone kwaliteiten. Gitta was de intermediair tussen Van der Ploeg en de Kamer en de ambtenaren, die bufferfunctie vervulde ze uitstekend. Als er bedenkingen waren bij de ambtelijke organisatie, kon ze die goed overbrengen bij de staatssecretaris en andersom ook. Ik vond het dus een goede benoeming toen ze directeur werd van de Mondriaan Stichting.&#8217;
Nu schat Riezenkamp de situatie anders in. &#8216;Eigenzinnigheid is goed, maar Gitta zou wat meer souplesse kunnen gebruiken,&#8217; vindt hij. &#8216;Toen ze als directeur van de Mondriaan Stichting in 2001 begon, was ze meer ontspannen. Nu is er kennelijk niemand meer die haar doen en laten corrigeert of relativeert. Ze is uitgegroeid tot queen of the hill, ze zit op een berg met geld en ik vraag me af wie haar nog tegenspreekt.&#8217;
Vooral het bestuur van de Mondriaan Stichting zou een sparringpartner van haar directeur moeten zijn. &#8216;Ik krijg de indruk dat het huidige bestuur technocratischer is dan voorheen,&#8217; zegt Melle Daamen. Hij bedoelt dat de bestuursleden inhoudelijk niet in staat zijn hun directeur te corrigeren. &#8216;Hans Hoogervorst (oud-VVD-minister en oud-voorzitter van de Autoriteit Financiële Markten, tot voor kort voorzitter van de Mondriaan Stichting, red.) heb ik niet eerder gezien bij openingen van allerlei tentoonstellingen in galeries of musea.&#8217;
&#8216;Ach ja, een loket beheren en bemannen, waarvoor de Mondriaan Stichting is opgezet, wordt voor een ambitieuze directeur op den duur natuurlijk oninteressant,&#8217; aldus Wim van Krimpen. Sjarel Ex vindt dat &#8216;fondsdirecteuren in Nederland in het algemeen te lang blijven zitten&#8217;. &#8216;De greep op het beleid en het geld wordt dan te groot. Om zo&#8217;n directeur vormt zich snel een hofhouding.&#8217; Zo kozen de directeuren van de kleine musea, die meer dan de grotere musea afhankelijk zijn van de Mondriaan Stichting, in het conflict tussen Luiten en het miniconvent de zijde van Luiten. Ex pleit voor een maximum van vier jaar met een eventuele uitloop naar zes. &#8216;Geldt dat ook voor museumdirecteuren?&#8217; reageert Melle Daamen. &#8216;Nee, maar serieus. Als je de keuze hebt, komt een fondsdirecteur eerder in aanmerking voor een aanstelling van onbepaalde tijd dan een museumdirecteur. Een fondsdirecteur hoort minder een uitgesproken persoon te zijn dan een museumdirecteur. Maar als je te lang blijft zitten heeft iedereen wel eens een afwijzing van je ontvangen. Iedere fondsdirecteur krijgt vroeg of laat vijanden.&#8217;
Wat betreft de houdbaarheidsdatum van fondsdirecteuren is Wim van Krimpen het &#8216;in principe&#8217; eens met Sjarel Ex. &#8216;Maar dan zeg ik er onmiddellijk bij: dat geldt ook voor museumdirecteuren.&#8217; Ex verdedigt zijn standpunt door te wijzen op het verschil in maatschappelijke verantwoording van een fonds- en een museumdirecteur. &#8216;Als het goed is, hoeft een fondsdirecteur het beschikbare geld slechts slim en verstandig te verdelen. Een museumdirecteur moet met altijd beperkte financiële middelen scherpe ideeën omzetten in aankopen en tentoonstellingen. Dat is een groot verschil. Als het een museum niet lukt derden voor zijn programma te interesseren, valt het stil en daarna om. Een fonds draait gewoon door.&#8217;
Baantjes
Gitta Luiten wordt nu directeur van het nieuwe Mondriaan Fonds. Tot 1 mei 2013, maar op verzoek van Luiten werd die datum door het ministerie van OCW bij de bekendmaking van haar benoeming niet vermeld. Het standpunt van Lex ter Braak, directeur van het Fonds BKVB, is altijd geweest dat de directeuren van de fuserende fondsen geen directeur zouden worden van het nieuwe fonds. Een frisse start en een schone lei had zijn voorkeur. Maar een nieuwe directeur voor het nieuwe Mondriaan Fonds kwam er niet, omdat Gitta Luiten niet wilde opstappen.
&#8216;Heeft Gitta een alternatief?&#8217; vraagt Jan Riezenkamp zich af. &#8216;De baantjes liggen niet meer voor het oprapen.&#8217; Luiten heeft al voor de fusie ter sprake kwam naar een andere baan omgekeken, buiten de culturele sector, maar dat is haar niet gelukt. Ze wordt nu kwartiermaakster van het Mondriaan Fonds, als gezegd tot 1 mei 2013, omdat zij het klappen van de zweep kent. Ze gaat het nieuwe beleidsplan schrijven, waarin de op stapel staande bezuinigingen de grootste kluif zal zijn. Met haar nieuwe adjunct Chistine Lindo, de huidige adjunct van het Fonds BKVB. Op die manier zijn beide bloedgroepen in de directie vertegenwoordigd. Een nieuwe Raad van Toezicht, waarin ook directeur Luiten zitting neemt, wordt binnenkort benoemd.
Waarom wordt Gitta Luiten meer gevreesd dan geliefd? &#8216;Tot nu toe is samenwerking niet haar sterkste punt geweest. Maar wat niet is, kan komen,&#8217; zegt Annet Gelink van de gelijknamige galerie in Amsterdam. Ze noemt een recent voorbeeld. &#8216;Barbara Visser, een van de kunstenaars van de galerie, doet nu mee aan de Biënnale van Venetië in het Nederlandse paviljoen, georganiseerd door de Mondriaan Stichting. Nergens staat de naam van de galerie vermeld en mij is ook nooit om een bijdrage gevraagd. Bij Yael Bartana, ook een kunstenaar van de galerie, vertegenwoordigd op het Poolse paviljoen op de Biënnale, is de galerie vanaf het begin betrokken geweest. We hebben de nieuwe video die Yael daar laat zien, meegefinancierd.&#8217;
Melle Daamen: &#8216;Zoals Lex die fraudezaak (het hoofd financiën van het Fonds BKVB sluisde 16 miljoen euro weg, waarvan 12 miljoen is achterhaald, red.) met zich meedraagt, zo kleeft Gitta het conflict met het miniconvent aan. Ze zoekt vrij kil en nogal zelfverzekerd de confrontatie. Ik denk dat die stijl haar een beetje heeft opgebroken. Hoezeer ze ook vaak gelijk heeft, zoals bij een belangrijk onderwerp als culturele diversiteit.&#8217; Wim van Krimpen: &#8216;Haar opdracht is: geld uitdelen. Dan ben je overal welkom. Als je je met zo&#8217;n budget nog niet geliefd weet te maken, dan doe je iets niet goed. Ik heb altijd het idee gehad dat ze haar grote voorbeeld Rick van der Ploeg had willen opvolgen. Er is een Kamerlid en een staatssecretaris aan haar verloren gegaan.&#8217;
Jongste fondsdirecteur ooit
Gitta Luiten (Den Haag, 1968) studeerde Com-municatiewetenschappen aan de Universiteit van Amsterdam en liep stage bij de persafdeling van het Rijksmuseum die haar ook in dienst nam. Daarna werkte ze als voorlichtster bij de Raad voor Cultuur en op het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen, bij de afdeling Cultuur. Staatssecretaris van Cultuur Rick van der Ploeg (PvdA) benoemde haar tot zijn politiek adviseur. In 2001 werd ze directeur van de Mondriaan Stichting. Ze was toen tweeëndertig jaar en daarmee de jongste fondsdirecteur ooit.
Per 1 juli 2011 gaat Luiten het nieuwe Mondriaan Fonds leiden, een fusie tussen de Mondriaan Stichting en het Fonds Beeldende Kunst, Vormgeving en Bouwkunst (Fonds BKVB). De taken van beide cultuurfondsen liggen in elkaars verlengde, om niet te zeggen dat ze steeds meer met elkaar verstrengeld zijn geraakt. Het Fonds BKVB ondersteunt de productie van kunst door individuele kunstenaars, vormgevers en architecten te subsidiëren. De Mondriaan Stichting ondersteunt de presentatie van kunst door bijzondere projecten van musea en andere instellingen te subsidiëren.
Beide fondsen hebben nu respectievelijk drieëntwintig en achttien miljoen euro te besteden, wat betekent dat het nieuwe Mondriaan Fonds over eenenveertig miljoen kan beschikken. Maar het budget voor erfgoed van zeven miljoen euro wordt uit die begroting gehaald, zodat er vierendertig miljoen overblijft.
De aanstaande bezuinigingen op kunst en cultuur zullen dat budget waarschijnlijk nog met elf miljoen euro doen slinken. Dat is het voorstel van de Raad voor Cultuur aan staatssecretaris Halbe Zijlstra (VVD). Of Zijlstra alle voorstellen van de raad zal overnemen, is zeer de vraag. Gedoogpartner PVV wil namelijk dat de pakhuizen van onze nationale trots open blijven: de musea zouden uit de wind gehouden moeten worden. Voor het budget van het nieuwe Mondriaan Fonds zou dat gunstig kunnen uitpakken.
Gitta Luiten en haar nog te benoemen Raad van Toezicht, waar ze zelf zitting in heeft en op de samenstelling waarvan ze de nodige invloed kan uitoefenen, zal regels moeten opstellen hoe de poet te verdelen. Hoeveel krijgen de individuele kunstenaars en wie komen er voor subsidie in aanmerking. Hoeveel gaat er naar de musea en voor welke projecten? Hoeveel naar initiatieven in het buitenland? Hoeveel is er voor studiereizen en wie kunnen daaraan deelnemen? Een belangrijke taak, en Luiten gaat die verrichten.
Gitta Luiten wilde niet reageren op de in dit artikel aan haar adres geleverde kritiek