<div class="lead">
Jeroen Vullings droomt van de boekhandelaar die een tafel inricht met een bordje: &#8216;Beter dan de keuze van DWDD.&#8217;
</div>
Mijn televisie stond onlangs eens aan, op de tijd van de herhalingen. Adriaan van Dis, die gestrengde, oudere Romein, bleek tafelheer bij De Wereld Draait Door en luisterde aandachtig naar de monologen van de vier boekhandelaren die daar hun Boek van de Maand kwamen pitchen. Ze nomineren vier boeken en kiezen één winnaar. Onderwijl las ik de krant. Opeens hoorde ik Van Dis interrumperen, iets in zijn stem maakte mij meteen scherp. Een boekhandelaar hield een keurig, ingestudeerd verhaal, Adriaan hoorde dat aan en vroeg hem of het door hem gekozen boek zijn leven veranderd had. Hij bracht daarmee zwaar geschut in stelling, want welke boeken veranderen echt je leven? Dan heb je het over de top en niets in die laudatio maakte aannemelijk dat het hier ging om zo&#8217;n zeldzaam, levenveranderend meesterwerk.
Adriaan van Dis was nog lang niet klaar met het boekenpanel. Eerst wilde hij weten hoe ze tot &#8216;zo&#8217;n keus&#8217; komen, gezien het grote aanbod van boeken die in zo&#8217;n periode verschijnen. Daarna: &#8216;Heb je alles gelezen?&#8217; Een nieuwe loot in het panel zei: &#8216;Wij hebben alles gelezen wat hier op tafel ligt.&#8217; Van Dis vroeg zich vervolgens openlijk af hoe zo&#8217;n keuze in zijn werk gaat: &#8216;Zitten uitgevers te drukken?&#8217; Hij besloot met: &#8216;Ik sta aan de kant van de lezer die zich dat misschien afvraagt.&#8217;
Zijn vragen deden het &#8216;m, temeer daar bevredigende antwoorden uitbleven. De vragen die hij níet stelde, dienden zich daardoor harder aan: heb je alles van deze door jullie genomineerde schrijvers gelezen? Kun je dit laatste boek plaatsen in het oeuvre? Volg je deze schrijver al jaren?
De leden van het panel hadden gewoon kunnen vertellen waarom zo&#8217;n boek er voor hen uitspringt, waarom ze andere boeken minder vinden, hoe ze aan het redetwisten en bakkeleien waren. Zo&#8217;n blijk van passie, het minste dat je bij een literatuurminnaar mag veronderstellen, was afdoende geweest: maar misschien waren ze bang door zo&#8217;n inkijkje op het terrein van de literair criticus te komen, een ongezeglijke figuur die je leert kennen door zijn beargumenteerde admiratie én verwerping van bepaalde literatuur. Hans Gomperts noemde dit ooit de klaproos en de zweepslag.
<q class="pull-left">Een ongezeglijke figuur die je leert kennen door zijn beargumenteerde admiratie én verwerping van bepaalde literatuur.</q>
Dat is natuurlijk de makke van deze panelleden: ook al poseren ze als critici, ze blijven boekhandelaren. En een verstandige boekhandelaar moet alles kunnen en willen verkopen, fijnzinnige literatuur en Schund. Gaat dat niet, dan is het raadzaam ander emplooi te zoeken. Logisch dat de panelleden niet op door hen niet-genomineerde boeken willen afgeven, maar wie een hiërarchie wil stellen, moet durven differentiëren. Anders stelt die niks voor. Dan is het ijdel cadeautjes uitdelen en anderen duperen. Dan regeert de willekeur.
<h3>Boekentombola</h3>
Er kwam geen argument of inzicht van het panel, waarmee de schijn werd opgeroepen dat ze iets te verbergen hebben of simpelweg geen bagage hebben. Adriaan van Dis&#8217; interventie stond. Hij had met een paar suggestieve vragen een oordeel geveld en de autoriteit van dit viertal boekhandelaren betwijfeld door te suggereren dat hun keuzes willekeurig zijn. Hij benaderde ze als een economische factor, niet als een literaire autoriteit. Er zat woede in, verontwaardiging ook.
<q class="pull-left">Arbitrair overkomende keuzes bepalen welke schrijver doorbreekt, wie een massapubliek krijgt, wie van het schrijven kan leven &#8211; en wie niet.</q>Terecht. Er zou niks mee mis zijn als die voorkeuren van dat alsmaar roterende panel in het blaadje van de drogist kwamen te staan. Maar in de setting van de populairste televisietalkshow op prime time bepalen de arbitrair overkomende keuzes welke schrijver doorbreekt, wie een massapubliek krijgt, wie van het schrijven kan leven &#8211; en wie niet. Waarom zou je dat zo&#8217;n uitverkoren schrijver misgunnen? Toch kan ik mij voorstellen dat het steekt bij Van Dis als hij zo&#8217;n boekentombola in werking ziet en het pleit voor hem dat hij dat elegant, maar niet minder snijdend aankaart. Hij kan vrijelijk zeggen zonder dat de gedachte naar kinnesinne uitgaat, omdat hij zowel commercieel succes als succès d&#8217;estime oogst met zijn boeken. Niemand zal het in zijn hoofd halen om te zeggen dat zijn kritiek door jaloezie gemotiveerd is. Zo bezien sprak hij voor álle schrijvers, ook degenen die hun mond houden omdat ze niet willen dat hun woorden meteen gemakzuchtig betrokken worden op tegenvallende verkoopcijfers.
<h3>Kortzichtige mentaliteit</h3>
Wie treft blaam voor deze willekeur? Lastig te zeggen. Zoveel aandacht voor literatuur in DWDD is natuurlijke prijzenswaardig, maar in hun juichdoctrine moet alles positief benaderd worden, dus de instrumentele keuze voor mercantiele boekhandelaren in plaats van erudiete critici ligt dan voor de hand. Aard van het beestje.
Het panel dan? Al die panelleden in de loop der tijd kun je niet over één kam scheren. Onder hen ken ik er een aantal met hart voor de literatuur en een goede smaak, waarbij die hippe Belg met z&#8217;n plaatjesboeken verbleekt. Tegelijkertijd schaart DWDD wél al die verschillende persoonlijkheden onder één noemer: de Boekhandelaren. Die zijn daardoor volgens DWDD inwisselbaar, kennelijk, want elk seizoen zien we nieuwe koppen. Dat eerste DWDD-panel ooit, soms ergerlijk, had beter kunnen aanblijven, opdat we hun smaak goed hadden kunnen leren kennen. Ah, dat is die mompelaar die opgewonden raakt van thrillers. O ja, zij is verkikkerd op brede familieromans. Liever dat dan die bleke carrousel van nu.
Treft &#8216;de boekhandelaar&#8217; dan blaam? Ja, denk ik, als ik bijvoorbeeld zie hoe in de Haarlemse boekhandel De Vries een speciale DWDD-tafel tegen de kassa staat. De overige inventaris kan kennelijk niet tippen aan deze hoog opgetaste stapeltjes. &#8216;De vruchten hangen weer laag,&#8217; hoorde ik een lezeres daar eens verzuchten. Passeer ik dat testimonium paupertatis, dan kan ik per genre moeiteloos tien andere boeken aanwijzen die beter zijn &#8211; ter plaatse. Boeken die nu geen kans meer maken, door een kortzichtige mentaliteit waarin de hoogste waarde wordt toegekend aan het opgooien van een muntje op televisie. Mijn gedroomde boekhandelaar zou een tafel inrichten met een bordje: &#8216;Beter dan de keuze van DWDD.&#8217;