‘De kijker is de rechter’

Interview / Regisseur Asghar Farhadi

Dit is wat A Separation doet, ook al heb je het niet door: hij maakt de kijker tot rechter. Het gebeurt impliciet in de hele film en expliciet in de eerste scène. Daarin spreken Nader en zijn vrouw Simin, beiden afkomstig uit de Iraanse middenklasse, met een rechter over echtscheiding, omdat Nader weigert samen met Simin en hun dochter te emigreren. Tijdens deze scène kijken ze allebei recht in de camera: daardoor belandt de kijker op de stoel van de rechter. ‘Zo wordt u al in de eerste seconden uitgenodigd om te oordelen,’ aldus regisseur Asghar Farhadi. ‘Maar hopelijk merkt u dat uw oordeel vervolgens van scène tot scène verandert.’

Als rechter heeft de kijker het niet gemakkelijk. Hoe meer hij zich verdiept in de beweegredenen van alle partijen, hoe ingewikkelder de schuldvraag wordt. In het briljante scenario van A Separation, dat door regisseur Farhadi zelf is geschreven, raken Nader en Simin ook nog eens in conflict met een ander echtpaar, dat armer en religieuzer is. ‘Ondanks hun verschillende achtergronden reageren ze emotioneel vaak hetzelfde. Aan het einde denk je: al deze mensen lijken op elkaar. Daarom is het zo moeilijk te zeggen wie gelijk heeft,’ zegt Farhadi, een bedachtzame Iraanse intellectueel die enigszins misplaatst lijkt in het goudgekrulde Brusselse hotel waar het interview plaatsvindt.

Wervelende puzzel

Farhadi maakte met A Separation een van de beste films van het jaar. Emotioneel overweldigend en intellectueel uitdagend. Het moet raar lopen, wil de film niet op menig eindejaarslijstje belanden. In Berlijn won A Separation de Gouden Beer voor beste film, als eerste Iraanse film ooit. Bovendien gingen de prijzen voor beste acteur en actrice naar het indrukwekkende ensemble. Regisseur Asghar Farhadi was al geen onbekende op het festival. Voor het thematisch verwante About Elly werd hij twee jaar eerder gelauwerd als beste regisseur.

A Separation past in de traditie van de Iraanse artcinema, waarvan Abbas Kiarostami de bekendste vertegenwoordiger is. Een humanistische en intellectuele cinema, waarin gewone mensen geconfronteerd worden met morele dilemma’s die grotere maatschappelijke problemen weerspiegelen. Nooit worden die mensen gereduceerd tot pionnen in een betoog, altijd blijven ze van vlees en bloed. Zodat de kijker via zijn emotionele betrokkenheid kan worden gemotiveerd om over hun dilemma’s na te denken.

A Separation onderscheidt zich daarbij in tempo en complexiteit. Waar de traditionele Iraanse artfilm de kijker veel tijd en ruimte geeft voor reflectie, overdondert A Separation met de ene verhaalwending na de andere. De film maakt de kijker tot een rechter in een achtbaan: na elke bocht gebeurt er iets dat alles weer in een ander licht stelt. Beslissingen hebben onverwachte gevolgen: goede bedoelingen pakken slecht uit, liegen kan werken. Degene die eerst hypocriet was, gedraagt zich het volgende moment ontwapenend oprecht. Ieder heeft zijn mildheid, zijn redelijkheid en zijn gelijk, maar ook zijn koppigheid, gebrek aan inlevingsvermogen en pech. En waar principes in het algemeen als iets goeds gelden, vormen ze in A Separation een barrière voor wederzijds begrip – al is niemand zuiver in de leer. Het is een wervelende puzzel waarbij de kijker emotioneel bij de lurven wordt gegrepen en intellectueel steeds achter de feiten aan holt. ‘Ik wil niet zeggen of het goed of fout is om aan je principes vast te houden,’ zegt Farhadi. ‘Het is een manier van leven. Maar de film laat wel zien hoe moeilijk dat tegenwoordig is, of je principes nu geworteld zijn in religie of in de moderniteit. Daarom denk ik dat het tijdperk van onbuigzame principes ten einde loopt.’

Verwarring

De psychologische verhoudingen worden door Farhadi ook vertaald in de dialogen en de montage van de film. ‘Hoe meer mensen over zichzelf praten, hoe meer we beseffen dat taal tekortschiet om onze diepste overtuigingen en gevoelens te beschrijven. De kijker merkt misschien dat hij sommige dingen die deze mensen zeggen niet begrijpt. Maar de personages zelf begrijpen elkaar ook niet. Het echtpaar uit de lagere klasse bespreekt onderling minder dan Nader en Simin. Maar hoe meer die praten, hoe meer misverstanden er ontstaan. Als Simin besluit te emigreren, dan is dat voor haar een dappere keuze. Maar Nader interpreteert het precies andersom: hij denkt dat ze vertrekt uit angst. Als taal in staat zou zijn hun gevoelens en gedachten volledig uit te drukken, zouden hun problemen in één gesprek op te lossen zijn.’

De montage kent bijzondere ellipsen – sprongen in het verhaal waarbij belangrijke gebeurtenissen slechts worden geïmpliceerd of aangestipt. Farhadi: ‘Het belangrijkste thema van de film is wat mij betreft de vraag: wat weten we van de werkelijkheid? Alle conflicten in de film komen voort uit het feit dat mensen bepaalde kanten van de werkelijkheid niet zien. Door sommige scènes weg te laten, breng ik de kijker in een vergelijkbare positie. En daardoor delen ze de verwarring van de personages over wat er nu precies is gebeurd.’

Het meest ontroert het lot van de kinderen, die door beide echtparen worden meegesleurd in hun principes en meningsverschillen. ‘Ik heb, als kijker, met name medelijden met Termeh, de jonge dochter van Nader en Simin. Ook zij wordt de hele tijd in de positie van rechter gedwongen. Ze moet niet alleen kiezen tussen haar vader en moeder, maar ook tussen twee manieren van leven. En dat terwijl beide manieren voor haar niet goed zijn.’ Farhadi ontkent niet dat zijn medelijden wordt versterkt doordat Termeh wordt gespeeld – en uitstekend wordt gespeeld – door zijn eigen dochter, Sarina Farhadi.

Politieke problemen

Bij de prijsuitreiking op het filmfestival van Berlijn droeg Asghar Farhadi zijn Gouden Beer op aan landgenoot Jafar Panahi, die in de festivaljury zitting zou nemen maar door de Iraanse autoriteiten wegens kritiek op het regime was veroordeeld tot zes jaar cel, plus een filmverbod van twintig jaar. Farhadi was eerder in de problemen gekomen toen hij een lans had gebroken voor vervolgde collega’s. De opnames voor A Separation, die is gemaakt zonder overheidssteun, werden zelfs enige tijd door de autoriteiten onderbroken. Heeft zijn Berlijnse speech ook voor problemen gezorgd? ‘Nog niet. Maar het blijft afwachten. Zo’n prijs werkt deels als een bescherming, maar het vergroot ook de gevoeligheid van de autoriteiten voor alles wat ik zeg.’