Biografieën / De slicebiografie

Elke tijd brengt nieuwe vragen met zich mee en daarom konden de zoveelste biografieën van Heydrich, Himmler en Hitler afgelopen jaar wereldwijde bestsellers worden. Maar er is daarnaast een nieuwe trend in de wereld van de biografie te onderkennen, in de Amerikaanse kritiek ’the slice of life biography’ genoemd. Natuurlijk waren biografen altijd al gericht op een kenmerkend gedeelte van het leven van de kunstenaar of politicus die zij beschreven, maar het afgelopen jaar verschenen opvallend veel boeken waarin nadrukkelijk wordt gekozen voor een ‘deelbiografie’ waarin die ene periode of zelfs die ene gebeurtenis waardoor iemand bekend is geworden als romp wordt gepresenteerd. De rest hangt er een beetje bij als slungelige ledematen. In de ‘slicebiografie’ moet de lezer duidelijk gemaakt worden hoe een deel van iemands leven zich verhoudt met zijn hele leven, zonder dat in zijn geheel na te vertellen. De slicebiograaf heeft voor dit inzicht een vorm bedacht. Zo verscheen onlangs een goede slicebiografie van Bettina Stangneth: Eichmann in Argentinië. Het onbezorgde leven van een oorlogsmisdadiger. Is een gedeeltelijke biografie nog een biografie? Wij zijn gewend om een biografie, van wieg tot graf, te lezen als een organisch geheel waaruit verklaard wordt waarom iemand president van Amerika is geworden of hoe het zo gekomen is dat een jongen uit de Duitse aristocratie zich ontwikkelde tot fanatieke nazi. Het afgelopen jaar konden we bij een aantal nieuwe uitgaven de proef op de som nemen.

Criminele dubbelspion

Erik Larson laat in zijn In the Garden of Beasts via de ervaringen van de Amerikaanse ambassadeursdochter Martha Dodd zien hoe Berlijn na de machtsovername van Hitler in een totalitaire staat veranderde. (Liefde & spionage in Hitlers Berlijn, Kosmos Uitgevers, € 18,95). Martha Dodd werd in 1953 haar eigen land uitgezet en stierf in 1990 in Praag; toch heeft Erik Larson alleen haar Berlijnse jaren tot onderwerp van deze slicebiografie gemaakt. Dat is een verstandige keuze geweest, omdat In the Garden of Beasts ons als nooit daarvoor laat zien hoe het dagelijks leven in Berlijn steeds meer werd beheerst door terreur en angst.

Theodore Roosevelt stelde Joseph Bucklin Bishop aan als zijn biograaf. De twee raakten bevriend. Een ver familielid van Bishop schreef een slicebiografie over dit kleffe contact (Chip Bishop, The Lion and the Journalist. The Unlikely Friendship of Theodore Roosevelt and Joseph Bucklin Bishop, Lyons Press, € 25,90).

Bishop moest als journalist de macht controleren, maar kwam in plaats daarvan met een tweedelige ‘geautoriseerde’ biografie. Deze slicebiografie is zo boeiend omdat die Roosevelt als politiecommissaris in New York in beeld brengt, en als goede pr-man van zijn eigen politieke carrière.

Agent Zigzag. Het waargebeurde oorlogsverhaal van Eddie Chapman, de meest beruchte dubbelspion uit de Tweede Wereldoorlog van Ben Macintyre (Historisch Nieuwsblad/Veen Media, € 19,95) gaat over de drie jaar dat een Engelse crimineel dubbelspion voor de Britten én de nazi’s was. Zijn missie was om de Engelse fabriek op te blazen waar de Mosquito-bommenwerpers werden gemaakt. Chapman was een inbreker die met grote kennis van springstoffen elke kluis wist open te krijgen. Als hij niet in de gevangenis zat, frequenteerde hij in Londen nachtclubs waar de onderwereld, de aristocratie en de mondaine jetset elkaar ontmoetten. Macintyre maakt duidelijk dat Chapmans criminele leven voor de oorlog een perfecte voorbereiding was op zijn hachelijke spionagewerk, ook al wist hij dat zelf niet.

Het hoofd op hol

Ook een deelbiografie en tegelijkertijd onderdeel van een trend om eens niet de beroemdheid zelf, maar diens kind of echtgenote in een biografie te vereeuwigen, is Mischa’s spel. De ondergang van de familie Hillesum door Jan Willem Regenhardt (Balans, € 19,95). Mischa gaf op veertienjarige leeftijd een concert in de Deventer Schouwburg. Hij hield van Beethoven en vooral Chopin, maar vertolkte ook graag ‘nieuwlichters’ als Strawinsky en Kurt Weill. Vlak voor hij in 1943 naar Westerbork werd afgevoerd, liet hij in eigen beheer een 78-toerenplaat persen. Er is maar één exemplaar van deze grammofoonplaat geperst of in elk geval bewaard gebleven. De jongen met het engelachtige gezicht bracht muziekliefhebbers het hoofd op hol, maar vrouwen voelden zich ook om heel andere redenen tot hem aangetrokken.

Tot slot de biografie van Anton Mussert. Leidende vraag daarin is: hoe kon de Nationaal-Socialistische Beweging (NSB), met een schokkend crimineel karakter, in het gangbare beeld van de Nederlanders inkrimpen tot een marginale club van mensen die het spoor wat bijster waren? Tessel Pollmann laat niet alleen zien dat Mussert een ordinaire dief was, uit de door haar beschreven jaren wordt ook duidelijk hoe rücksichtslos de grote Leider zich opstelde als hij een graantje mee kon pikken uit Joods bezit (Tessel Pollmann, Mussert & Co. De NSB-Leider en zijn vertrouwelingen, Boom, € 19,90).

De beste biografieën

David Maraniss

Barack Obama. Het verhaal

Dit verhaal wordt gemarkeerd door gebroken families, alcoholisme en een permanente gevoeligheid voor rassenkwesties. Iemand die zo veel te stellen heeft gehad met familiedrama’s en raciale spanningen kan zelf slachtoffer worden van zijn omgeving, of, zoals Barack Obama, een bewonderenswaardige innerlijke kalmte ontwikkelen om zich door de gevaren van het leven heen te navigeren. Een betere training voor het mijnenveld op weg naar het presidentschap is er niet. Het boek eindigt als Obama op zevenentwintigjarige leeftijd op het vliegveld van Nairobi landt, op zoek naar zijn roots. Volgens Maraniss een keerpunt in zijn leven, maar hoe dat zit, zullen we in deel twee van deze kroniek lezen.

Vertaald onder redactie van Pon Ruiter De Bezige Bij, 733 p., € 29,90

Mark Traa

Prinses Paulina. Het tragische verhaal van het kleinste vrouwtje van Nederland

Traa bracht het tragische, turbulente leven in kaart van Paulientje Musters (1878-1895), het meisje dat nooit groter werd dan 61 centimeter. Dat trok in de negentiende eeuw de aandacht van kermisexploitanten. Op anderhalfjarige leeftijd vertrekt Paulientje samen met haar ouders en haar zus Kee naar België. Ze is zo klein dat ze op de handpalm van haar impresario aan het publiek wordt getoond. Paulientje moet meerdere keren per dag het podium op, opgetut in een kanten jurkje en met een diadeem op het hoofd. Na België volgt Parijs en daarna Berlijn. De echte klapper moet dan nog komen: New York. Na een paar weken wordt Paulien, inmiddels zeventien jaar en alcoholiste, daar ziek en sterft.

Athenaeum – Polak & Van Gennep, 232 p., € 14,95

Enny de Bruijn

Eerst de waarheid, dan de vrede. Jacob Revius (1586-1658)

Revius schreef een historisch boek over het pausdom, waarin hij wilde aantonen dat er ooit een vrouwelijke paus op de heilige stoel had gezeten, terwijl hij wist dat dit een verzinsel was van protestanten om de corruptie van het Vaticaan te ‘bewijzen’. Toch was Revius een tolerante gelovige, zoals blijkt uit zijn lankmoedige verhandeling over afwijkende haardracht en uit zijn vriendschappelijke contacten met de katholieke Franse filosoof René Descartes. Hij werkte mee aan de Statenvertaling van de Bijbel en publiceerde de dichtbundel Over-Ysselsche sangen en dichten. De Bruijn heeft Revius in al zijn kwaliteiten beschreven, samengesmeed tot een mooi levensverhaal, en tientallen onbekende brieven en gedichten van deze gereformeerde opinieleider ontdekt.

Boekencentrum, 661 p., € 34,90