Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips

Geopolitiek

<p>Rijken geven hun macht niet zomaar op. Op het hoogtepunt van het Romeinse Rijk droegen legionairs de gladius – een kort en precies wapen dat symbool stond voor controle en dominantie. Toen het rijk begon te verzwakken, stapten soldaten over op de langere spatha, een teken dat het vertrouwen afnam en dat men zich moest aanpassen aan nieuwe tegenstanders. Die vergelijking is relevant voor de huidige tijd, waarin de Amerikaanse dominantie plaatsmaakt voor een meer multipolaire wereld. De overgang van de naoorlogse monetaire orde van Bretton Woods en het op regels gebaseerde handelssysteem zal waarschijnlijk onrustig verlopen. De ‘wapens’ worden als het ware al langer — en Afrika staat voor de keuze hoe het op deze veranderingen wil inspelen.</p>
<p>Centraal in deze wereldwijde omwenteling staat de energietransitie. De overstap van fossiele brandstoffen naar koolstofarme en klimaatbestendige economieën, nauw verbonden met de digitale revolutie, is niet alleen nodig voor het milieu, maar vormt ook de basis van een nieuwe wereldorde. Deze ontwikkeling zal onvermijdelijk winnaars en verliezers kennen. De geschiedenis laat zien dat het niet vanzelfsprekend is dat die uitkomst eerlijk verdeeld zal zijn.</p>
<div class="info-box">
<h5>Over dit verhaal</h5>
<p>Xolisa Ngwadla is een expert op het gebied van klimaatbeleid. Paul Thompson is docent aan de Nelson Mandela Universiteit en strateeg en beleidsadviseur op het gebied van ontwikkelingsvraagstukken. Dit verhaal verscheen eerder in het Engels op Syndicate. Vertaling: Menno Grootveld.</p>
</div>
<h5>Het centrum</h5>
<p>Gelukkig is Afrika niet machteloos en staat het niet buitenspel. Twee recente Afrikaanse klimaattoppen – in Nairobi in 2023 en in Addis Abeba in 2025 – laten zien dat het continent zich wil positioneren als een actieve speler in wereldwijde oplossingen, in plaats van als een afhankelijke partij die steeds om hulp moet vragen. Die manier van kijken is belangrijk.</p>
<p>Toch is framing zonder een duidelijke strategie niet meer dan retoriek. De vraag is nu of Afrika, ondanks zijn ambities en positie, zijn sterke punten echt kan benutten. Het continent beschikt over grote troeven: een enorm potentieel voor hernieuwbare energie, rijke voorraden van kritieke grondstoffen en een jonge, snel groeiende beroepsbevolking. De uitdaging is om die om te zetten in blijvende geopolitieke en economische invloed.</p>
<blockquote><p>De bestaande internationale structuren, die nog sterk zijn gevormd door koloniale ongelijkheden, maken langzaam plaats voor een meer evenwichtige ordening</p></blockquote>
<p>De toetreding van de Afrikaanse Unie tot de G20 als permanent lid in 2023 biedt Afrika een belangrijke strategische kans – een kans die het continent nog volop moet benutten. De G20 heeft laten zien dat zij in staat is de internationale agenda mede vorm te geven. Formuleringen uit haar communiqués, zoals de oproep om investeringen in hernieuwbare energie te verdrievoudigen, subsidies voor fossiele brandstoffen af te bouwen en de mondiale financiële architectuur te hervormen, zijn later ook teruggekomen in het proces van het United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC). De G20 vertegenwoordigt daarmee het centrum van de wereldeconomie, en niet de periferie.</p>
<p>Maar we moeten niet vergeten dat de Verklaring van Johannesburg uit 2002 verder ging in het verankeren van de Afrikaanse prioriteiten in de mondiale agenda. Belangrijke afspraken waren onder meer het elektrificeren van het continent – tegenwoordig uitgewerkt in initiatieven zoals Mission 300, dat erop gericht is om tegen 2030 zo’n driehonderd miljoen mensen toegang tot elektriciteit te geven, het bevorderen van schoon koken en, vooral, het aanpakken van illegale geldstromen. Ruim twintig jaar later kosten die illegale geldstromen de Afrikaanse economieën nog steeds naar schatting 88 miljard dollar per jaar. Ze worden grotendeels aangedreven door de winningsindustrie. Met de groeiende wereldwijde vraag naar grondstoffen voor de energietransitie dreigt dit probleem alleen maar groter te worden.</p>
<p>Deze ontwikkeling plaatst Afrika in het hart van een veranderende wereldeconomie – een economie die minder afhankelijk is van fossiele brandstoffen en waarin de machtsverhoudingen verschuiven. De bestaande internationale structuren, die nog sterk zijn gevormd door koloniale ongelijkheden, maken langzaam plaats voor een meer evenwichtige ordening. Dat biedt Afrika een unieke kans. Voor het eerst sinds de onafhankelijkheid kan het continent, met strategisch leiderschap en in het licht van deze bredere wereldwijde verandering, meer controle krijgen over zijn eigen grondstoffen en ontwikkelingsprioriteiten.</p>

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div>
<h5>Twee sporen</h5>
<p>Om deze kans te benutten is een tweesporenstrategie nodig. Aan de ene kant moet Afrika het multilateralisme gebruiken als bescherming: door te pleiten voor duidelijke regels, normen en principes van rechtvaardigheid – zoals gedeelde maar verschillende verantwoordelijkheden – kan het continent zich beter wapenen in een wereld waarin machtsverhoudingen vaak ongelijk zijn. Tegelijkertijd moet Afrika kleinere, gerichte samenwerkingen aangaan (zogeheten minilaterale coalities) om concrete ontwikkelingsdoelen vooruit te helpen, juist op de plekken waar de spelregels nog worden bepaald.</p>
<p>Binnen de G20 moet de Commissie van de Afrikaanse Unie actief zoeken naar kansen om de regionale en subregionale economische ontwikkeling beter op elkaar af te stemmen. Zo zijn er meer investeringen nodig om de regionale industrialisatie – bijvoorbeeld via de ARISE Integrated Industrial Platforms en transportcorridors – te verbinden met de energie- en grondstoffenstrategie van het continent. Denk aan initiatieven zoals de African Green Minerals Strategy, het Continental Power System Masterplan en de African Single Electricity Market.</p>
<blockquote><p>De combinatie van een veranderende wereldorde, de energietransitie, en de demografische en natuurlijke rijkdommen van Afrika, schept unieke omstandigheden</p></blockquote>
<p>De G20, en mogelijk ook samenwerkingen zoals BRICS+, bieden precies het soort platform dat Afrika nu nodig heeft voor zijn sociaaleconomische ontwikkeling. Een rol voor de Afrikaanse Unie binnen BRICS+, zelfs als waarnemer, kan helpen om de internationale positie van het continent te verbreden. Het opent bovendien nieuwe mogelijkheden voor investeringen in infrastructuur en klimaat, zonder uitsluitend afhankelijk te zijn van door het Westen gedomineerde instellingen. Om die betrokkenheid echt inhoud te geven, is een sterk technisch team nodig. Dat team kan bestaan uit experts van onder meer het secretariaat van de Afrikaanse Continentale Vrijhandelszone, de Afreximbank, de Afrikaanse Ontwikkelingsbank, de Afrikaanse Onderhandelingsgroep en de Economische Commissie voor Afrika.</p>
<p>De morele dimensie van deze strategie mag niet worden onderschat. De G20 is tot nu toe opvallend terughoudend geweest om echt werk te maken van klimaataanpassing en ‘verlies en schade’ – compensatie voor onomkeerbare klimaatschade. Dat komt vooral omdat dit haar leden zou dwingen om verantwoordelijkheid te nemen voor historische uitstoot, iets wat veel landen liever vermijden. Juist daarom is de G20 de plek waar Afrika zijn politieke invloed moet concentreren. Door zijn morele positie op het gebied van klimaatrechtvaardigheid vast te houden, kan het continent niet alleen meer gewicht krijgen in het proces van het UNFCCC, maar ook in bredere discussies over de prioriteiten van de wereldwijde ontwikkeling in de 21e eeuw.</p>
<p>Strategische kansen zijn geen vanzelfsprekendheid. Maar de combinatie van een veranderende wereldorde, de energietransitie, en de demografische en natuurlijke rijkdommen van Afrika, schept omstandigheden die uniek zijn in de geschiedenis. De leiders, onderhandelaars en instellingen van het continent hebben de middelen om een nieuw pad uit te zetten. Dat vraagt wel om een doordachte en gezamenlijke aanpak. De overgang van de gladius naar de spatha in het Romeinse Rijk liet zien hoe de aard van macht kan veranderen. Vandaag geldt hetzelfde: de keuzes die worden gemaakt – en wie die keuzes maakt – zullen bepalen hoe de komende periode eruitziet.</p>


Paul Thompson

Xolisa Ngwadla

Afrika kan profiteren van de chaos op het wereldtoneel