Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips

Tomas Vanheste

Het zevenkoppige monster

Filosofie / Slavoj Žižek en David Graeber
Boezemvrienden zijn het niet. De Amerikaanse antropoloog David Graeber typeerde de Sloveense filosoof Slavoj Žižek ooit spottend als ‘een heerlijke provocateur en een getalenteerde intellectuele komediant’. Toen hij hem in 2012 ontmoette bij een bijeenkomst van de Griekse protestpartij Syriza, tweette Graeber: ‘Had hem nooit gezien, en ook niet beseft wat voor een karikatuur van zichzelf hij is.’
Toch heeft de tweeënvijftigjarige antropoloog uit New York meer gemeen met de vierenzestigjarige filosoof uit Ljubljana dan hij wil. Beiden behoren tot het slag denkers dat de voortetterende crisis niet ziet als een dalletje waar we weldra uit zullen klimmen, maar als het bewijs van het failliet van het kapitalisme. Eenstemmig verwerpen ze ook de representatieve democratie. En alle twee roemen ze het opstaan van de Occupy-beweging in 2011 als de geboortestuipen van een nieuwe, revolutionaire voorhoede. In zijn zojuist verschenen boek The Democracy Project probeert Graeber de ideeën van Occupy te doordenken. Net als Žižek in zijn onlangs in Nederlandse vertaling verschenen boek Het jaar van het gevaarlijke dromen. Twee analyses van Occupy, twee alternatieven voor het kapitalisme. Van een anarchist, Graeber, en een communist, Žižek. Nemen ze hetzelfde waar? En schetsen ze aanlokkelijke toekomstvisioenen?
Kapitalistisch beest
Slavoj Žižek is een geweldenaar. De ‘denkbeest’ gedoopte filosoof dankt zijn waanzinnige populariteit aan de opzwepende taal waarin hij de hedendaagse westerse samenleving geselt. Al wie droomt van een kapitalisme met een menselijk of groen gezicht is het mikpunt van zijn spot. Het geweld, het onrecht en de uitbuiting van mens en natuur die met het systeem gepaard gaan, zijn geen beheersbare neveneffecten, want ‘het kapitalistische beest ontsnapt telkens weer aan de welwillende sociale regulering’. Zij die een terugkeer bepleiten naar ‘de echte economie’ die in dienst staat van het lenigen van behoeften van mensen in plaats van financiële speculatie, ‘missen het hele punt van het kapitalisme: de zichzelf voortstuwende en vermeerderende financiële circulatie is zijn enige werkelijkheidsdimensie’, schrijft hij in Eerst als tragedie, dan als klucht (2011).
De Sloveense filosoof heeft een broertje dood aan de Joris Luyendijks van de wereld die menen dat het kapitalistische leed in de menselijke natuur wortelt en die bankiers als narcistische of hebzuchtige personen wegzetten. ‘Het probleem is niet individuele corruptie of hebzucht, maar het systeem dat je aanmoedigt corrupt te zijn,’ stelt hij in Het jaar van het gevaarlijke dromen. ‘Laten we het praten over hebzucht dan verbieden,’ sommeert hij. Vileiner nog is zijn hoon in Eerst als tragedie, dan als klucht. Daarin noemt hij het een walgelijke, goedkope vorm van moralisme om de drang van het systeem om te expanderen te lezen als een kwestie van persoonlijke zonde.
De diepere kern van het kapitalisme is naar Žižeks overtuiging de omheining en het financieel ten bate maken van het gemeenschappelijke. Aan die logica dreigt alles, van het openbaar vervoer tot de genen in ons lijf, ten prooi te vallen. De toe-eigening van wat de gemeenschap toebehoort, schept nieuwe vormen van apartheid en werpt een kloof op tussen de ‘Ingeslotenen’ en de ‘Uitgeslotenen’. Het was volgens Žižek dan ook geen incident maar een moment waarop het systeem zijn ware gezicht toonde, toen in 2007 op Sicilië Tunesische vissers die veertig Afrikaanse migranten op zee van de dood hadden gered, terechtstonden voor het bijstaan van illegale immigranten. De strafbaarstelling van illegalen die het kabinet Rutte nu met gedoogsteun van Samsom wil invoeren, past in de ogen van de Sloveense filosoof zonder twijfel naadloos in het omheiningsdenken.
Hoe feestelijk is het dan ook dat velen in 2011, het jaar van de Arabische Lente en de Occupy-beweging, de aanval openden op die kapitalistische logica. Dat meent Žižek althans. In de vele, vaak verwarde stellingnames van de Occupy-activisten, waren volgens hem twee basisinzichten te ontdekken: dat het probleem het kapitalistische systeem als zodanig is en niet een ontaarde vorm ervan, en dat de vertegenwoordigende meerpartijendemocratie niet bij machte is daar weerwoord aan te bieden en we de democratie opnieuw moeten uitvinden.
Omkopingsmaatschappij
Als academicus die volgens The Wall Street Journal de grootste bijdrage leverde aan de vormgeving van de Occupy-beweging, zal David Graeber het in dit opzicht volmondig met Žižek eens zijn. Occupy was naar de overtuiging van Graeber een jongerenbeweging die pleitte voor een complete reconstructie van het politieke systeem en niet alleen een hervorming maar een ontmanteling van het kapitalisme. In de felheid van zijn kritiek op het ‘maffiakapitalisme’ doet de antropoloog nauwelijks onder voor de Sloveense filosoof. De Occupy’ers noemden zich de ‘99%’, voortbordurend op de analyse van Nobelprijs-winnaar Joseph Stiglitz, die in een column in Vanity Fair betoogde dat bijna alle Amerikaanse senatoren behoorden tot de 1 procent rijksten, dat ze op hun stoel werden gehouden door de 1 procent rijksten en na bewezen diensten beloond zouden worden door de 1 procent rijksten.
Het gevolg is volgens Graeber, die net zo min als Žižek de grote woorden schuwt, dat omkoping het organiserende principe van het publieke leven is geworden. Neem de banken. Van hun geld zijn politici afhankelijk voor het organiseren van verkiezingscampagnes. Daarom staan ze banklobbyisten toe mee te schrijven aan de regelgeving die hun sector moet reguleren. De Bank of America, schrijft Graeber, maakte in 2009 4,4 miljard winst, maar hoefde geen cent federale belasting te betalen, wat te danken was aan de vier miljoen lobbygeld die rechtstreeks naar de politici ging die de belastingwetten schreven die dit mogelijk maakten. Uit offshore leaks weten we dat niet alleen Ame­rikaanse banken maar ook Europese bedrijven er zeer bedreven in zijn hun winsten veilig te stellen door ze weg te sluizen naar belastingparadijzen.
Terwijl het met belastinggeld geredde grootkapitaal uitstekend voor zichzelf weet te zorgen, treffen de bezuinigingen hele volksmassa’s ongemeen hard. Graeber heeft pijnlijke herinneringen aan een serieuze, jonge vrouw die op hem afkwam na een lezing en hem vertelde dat ze na voltooiing van een proefschrift in de Renaissance-literatuur een schuld van tachtigduizend dollar had. Nu was ze werkloos en was de enige kans die ze zag om haar leningen af te lossen haar lichaam te verkopen. Ze is helaas geen uitzondering, vreest Graeber, maar een van de talloze jongeren in de VS en Europa voor wie er nu geen baan, geen toekomst is, maar wel een torenhoge schuld. Het waren volgens de Amerikaanse antropoloog deze permanent vernederde jongeren die de kern van de Occupy-beweging uitmaakten en die bereid waren veel radicaler te denken dan vele generaties hiervoor.
Oplossingen?
Tot zover sporen de diagnoses van Žižek en Graeber van wat er mis is aardig. Maar bieden de denkbeesten ook oplossingen? Welke toekomst zien ze voor zich? Ook hier slaan ze eenzelfde richting in: het communisme. Bei­den grijpen terug op de grond­definitie van het communisme: ‘Van ieder naar zijn mogelijkheden, aan ieder volgens zijn behoeften,’ door Žižek aan Karl Marx toegeschreven, door Graeber aan de Franse socialist Louis Blanc, die de frase inderdaad eerder bezigde. Als we daar van uitgaan, schrijft Graeber, zijn ‘alle samenlevingen in hun kern communistisch, en is kapitalisme op zijn best een slechte manier van communisme organiseren’. Want de meeste menselijke relaties, ook op de werkvloer, zijn in wezen communistisch, betoogt de antropoloog. ‘Als twee mensen een pijp repareren en de een vraagt aan de ander, geef me de moersleutel, zegt de ander meestal niet: wat krijg ik daarvoor?’
Maar wat betekent communisme als economisch en maatschappelijk bestel, als het niet de doffe ellende is die we uit het Oostblok en Noord-Korea kennen? Daarover zijn beide heren nogal vaag. En beiden hebben ze hetzelfde excuus voor die vaagheid. Žižek haalt zijn filosofische leermeester Hegel aan: ‘Je kunt niet voorbij je eigen tijd springen’, en ‘Als communisten moeten we ons onthouden van iedere positieve voorstelling van de toekomstige communistische samenleving.’ Graeber bespot het patroon dat al wie het idee aanvalt dat het huidige economische en politieke systeem het enige mogelijke is, meteen om een blauwdruk van het alternatief wordt gevraagd. ‘Historisch gezien is dit belachelijk. Wanneer is sociale verandering ooit verlopen volgens iemands blauwdruk?’
Voor zover Žižek wél invulling geeft aan zijn toekomstvisie is het nogal schrikken. ‘Is er een naam voor deze heruitgevonden democratie voorbij het vertegenwoordigende meerpartijenstelsel?’ vraagt hij retorisch. En zijn antwoord luidt: ‘Die is er inderdaad: de dictatuur van het proletariaat.’ Nu is de Sloveense filosoof een meester van de provocatie. Maar in dit geval valt te vrezen dat de zelfverklaarde leninist deze even gedateerd als onprettig klinkende frase bloedserieus meent. Net zoals hij bloedserieus is in zijn verheerlijking van het geweld van de revolutionaire daad die de heerlijke nieuwe maatschappij dichterbij moet brengen. ‘Zoals Che Guevara duidelijk maakte, moet een revolutionair ook een “moordmachine” zijn,’ schrijft hij. Hij be­­zingt de Spartaanse militaire discipline, zonder welke de Atheense democratie in zijn ogen niet kon bestaan. En uit karaktereigenschappen van sociopaten uit tv-series, zoals gangster Tony Soprano, stelt hij de ideale revolutionair samen, die bereid is zijn leven voor zijn Doel te geven.
Het is precies om die keuze voor het geweld dat de anarchistische filosoof Simon Critchley Žižek in zijn boek The Faith of the Faithless (2012) typeert als ‘een Sloveense Hamlet: volledig verlamd maar dromend van een verlossende daad van geweld waarvoor hij uiteindelijk de moed ontbeert’. De uitval van Critchley was zijn weerwoord op een eerdere beschuldiging van Žižek in de London Review of Books dat de anarchistische poging verzet te plegen door vrijhavens van een nieuwe orde te scheppen zonder de staat direct aan te vallen, een vorm van overgave was. Het was in die polemiek dat Graeber zijn anarchistische wapenbroeder Critchley te hulp schoot en hij Žižek ‘een intellectuele komediant’ noemde. Hij verweet hem het ene moment te betogen dat de staat helemaal afgeschaft moet worden, en het volgende moment te claimen dat de staat de enige veste is tegen het kapitalisme.
Uit de tredmolen
Graeber gelooft net als Critchley in het anarchistische credo dat we de nieuwe maatschappij moeten bouwen in de schelp van de oude. Zijn boek begint als een fascinerende geschiedenis van binnenuit van de Occupy-beweging. Hij presenteert onthutsende feiten over hoe de politie Occupy Wall Street trachtte te ontregelen, bijvoorbeeld door gevangenen van Rikers Island bij vrijlating te vertellen dat ze in Zuccotti Park gratis eten konden krijgen. Vrolijker zijn de verhalen over de pogingen van de ‘verticalen’ van de World Workers Party, een club van ouderwets marxistisch-leninistische snit, om de beweging te kapen van de anarchistische ‘horizontalen’ die elke vorm van leiderschap verafschuwen. De Occupy’ers ontvingen kopstukken als Joseph Stiglitz en Michael Moore met gemengde gevoelens. Fijn dat ze hun morele steun verleenden. Maar op topdown-speeches waren de activisten niet zo gesteld. Liever hanteerden ze de People’s Microphone, waarbij iedereen tien of twintig woorden luid spreekt en iemand die het hoort die dan doorgeeft aan zijn omgeving.
Een groot deel van The Democracy Project besteedt Graeber aan het minutieus schetsen van zulke in de Occupy-beweging beproefde manieren om als leiderloze groep op geweldloze wijze tot een gezamenlijk gedragen besluit te komen. Het klinkt allemaal reuze sympathiek, maar het vergt veel verbeeldingskracht om te bedenken hoe deze technieken zich op een hoger schaalniveau laten organiseren en hoe iets eenvoudigs als een weg dwars door een land tot stand kan komen zonder een staat die belasting heft.
Juist als enige scepsis toeslaat bij Graebers gedetailleerde bespiegelingen over de mogelijkheden van een leiderloze democratie, redt hij zijn boek met een tot de verbeelding sprekend slotakkoord. Al kan en wil de anarchist geen blauwdruk van de nieuwe samenleving geven, in ‘Breaking the Spell’ schetst hij een aantal punten waarop we moeten breken met de conventionele wijsheid. Zijn hoofdpunt is een herneming van het grote thema van zijn boek uit 2011 over vijfduizend jaar schuld waarmee hij roem vergaarde. Graeber werpt een dwars licht op de groeiende consensus dat bezuinigen het domste is wat je kan doen nu de crisis zo diep is. Zelfs VVD-mastodonten beschouwen het niet langer als een dwaling van socialistische potverteerders om de begrotingsteugels even te laten vieren. Eenstemmig vinden de voormalige vijanden dat de overheid juist door te investeren de economie weer aan de praat moet krijgen. Als we later weer lekker aan het groeien zijn, kunnen we onze schulden wel aflossen.
In deze oplossing gaat juist de kern van het probleem schuil, betoogt Graeber die op dit punt radicaler doordenkt dan Žižek. Waar de laatste zich braaf aansluit bij de communis opinio wijst Graeber erop dat schuld niets anders is dan een voorschot nemen op toekomstige groei. Als we de tekorten laten oplopen, zeggen we eigenlijk dat we straks nog meer zullen produceren dan nu. En dat terwijl we nu de planeet al verwoesten. ‘Op dit moment is waarschijnlijk de meest dringende noodzaak eenvoudigweg de machines van de productiviteit te vertragen,’ stelt Graeber. De kunst is uit de tredmolen te stappen die draaiende wordt gehouden door de schuld waarmee we opgezadeld zitten en de werkethiek waarmee we die hopen te lenigen. De radicale oplossing die Graeber voorstaat, is een grand jubilee, een kwijtschelding van alle schulden. En dan niet weer beginnen met de roofbouw, maar volstaan met een uur of vier werk, zodat we zeeën van tijd hebben om in een wereld die gebaseerd is op gelijkheid en solidariteit alles wat we echt waardevol vinden in het leven na te jagen.
‘We weten dat zelfs onze diepst gewortelde aannames over wat wel en niet politiek mogelijk is in een oogwenk kunnen verkruimelen, zodra een betekenisvol aantal mensen besluit de ketenen af te schudden waaraan de collectieve verbeelding ligt,’ besluit Graeber hoopvol. Die bezweringsformule kan het gevoel niet wegnemen dat zijn visioenen nogal utopisch zijn. Maar liever de dromen van de tedere anarchist Graeber bij wie de bekommernis voor de werkloze horden die nu aan de kant staan van de pagina’s spat, dan de begeestering van Žižek die zich vooral door het geweld van zijn eigen woorden laat meeslepen.
Bladwijzer / Online bron
YouTube; De gevaarlijkste filosoof
‘Als je hem niet kent, leef je niet in deze wereld. Hij is ontegenzeglijk een van de beroemdste filosofen, misschien niet de beste, maar wel de gevaarlijkste,’ introduceert de gastheer van de European Graduate School hem grappend. Gestoken in een T-shirt met het opschrift ‘Subversive Festival’ steekt een in topvorm verkerende Žižek van wal om een uur lang te oreren over onder meer de Europese crisis, de Occupybeweging en de verlossende kracht van sociopaten.
Ga naar vn.nl/žižek
David Graeber, ‘The Democracy Project. A History, a Crisis, a Movement’, Allen Lane, 352 p., € 20,95
Slavoj Žižek, ‘Het jaar van de gevaarlijke dromen’, Boom, vert. Ineke van der Burg, 166 p., € 22,50

De communist en de anarchist

<div class="wpg-element paragraph">
De communistische filosoof Slavoj Žižek analyseert de Europese schuldencrisis en de Occupy-beweging. Compleet met zijsprong naar de verlossende kracht van sociopaten. 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
De gevaarlijkste filosoof &#8211; <a href="https://www.youtube.com/watch?v=N02DgDVxAgw" class="normal" title="https://www.youtube.com/watch?v=N02DgDVxAgw">YouTube</a> 
‘Als je hem niet kent, leef je niet in deze wereld. Hij is ontegenzeggelijk een van de beroemdste filosofen, misschien niet de beste, maar wel de gevaarlijkste,’ introduceert de gastheer van de European Graduate School hem grappend. Gestoken in een T-shirt met het opschrift ‘Subversive Festival’ steekt een in topvorm verkerende Žižek van wal om een uur lang te oreren over onder meer de Europese crisis en de Occupy-beweging.
<object width="560" height="315"><param name="movie" value="https://www.youtube.com/v/N02DgDVxAgw?version=3&amp;hl=en_US"></param><param name="allowFullScreen" value="true"></param><param name="allowscriptaccess" value="always"></param><embed src="https://www.youtube.com/v/N02DgDVxAgw?version=3&amp;hl=en_US" type="application/x-shockwave-flash" width="560" height="315" allowscriptaccess="always" allowfullscreen="true"></embed></object>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Deze bladwijzer hoort bij het artikel &#8216;De communist en de anarchist&#8217;, over de denkbeesten Slavoj Žižek en David Graeber die beiden een uitweg uit de crisis zoeken, geschreven door Tomas Vanheste. Het artikel is te lezen in <a href="https://www.vn.nl/Service/Over-VN/Artikel-Vrij-Nederland/Week-19-De-Zeven-Zonden-van-Tommy-Wieringa.htm" class="normal" title="https://www.vn.nl/Service/Over-VN/Artikel-Vrij-Nederland/Week-19-De-Zeven-Zonden-van-Tommy-Wieringa.htm">Vrij Nederland#19</a>, vanaf 8 mei in de winkel. 
</div>

Filmpje: De gevaarlijkste filosoof

<div class="lead">De een is lief, de ander agressief. Beide denkbeesten zoeken een uitweg uit de crisis door het kapitalisme te ontmantelen.</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Boezemvrienden zijn het niet. De Amerikaanse antropoloog David Graeber typeerde de Sloveense filosoof Slavoj Žižek ooit spottend als ‘een heerlijke provocateur en een getalenteerde intellectuele komediant’.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Toen hij hem in 2012 ontmoette bij een bijeenkomst van de Griekse protestpartij Syriza, tweette Graeber: ‘Had hem nooit gezien, en ook niet beseft wat voor een karikatuur van zichzelf hij is.’
Toch heeft de tweeënvijftigjarige antropoloog uit New York meer gemeen met de vierenzestigjarige filosoof uit Ljubljana dan hij wil. Beiden behoren tot het slag denkers dat de voortetterende crisis niet ziet als een dalletje waar we weldra uit zullen klimmen, maar als het bewijs van het failliet van het kapitalisme. Eenstemmig verwerpen ze ook de representatieve democratie. En alle twee roemen ze het opstaan van de Occupy-beweging in 2011 als de geboortestuipen van een nieuwe, revolutionaire voorhoede. In zijn zojuist verschenen boek The Democracy Project probeert Graeber de ideeën van Occupy te doordenken. Net als Žižek in zijn onlangs in Nederlandse vertaling verschenen boek Het jaar van het gevaarlijke dromen. Twee analyses van Occupy, twee alternatieven voor het kapitalisme. Van een anarchist, Graeber, en een communist, Žižek. Nemen ze hetzelfde waar? En schetsen ze aanlokkelijke toekomstvisioenen?
Kapitalistisch beest
Slavoj Žižek is een geweldenaar. De ‘denkbeest’ gedoopte filosoof dankt zijn waanzinnige populariteit aan de opzwepende taal waarin hij de hedendaagse westerse samenleving geselt. Al wie droomt van een kapitalisme met een menselijk of groen gezicht is het mikpunt van zijn spot. Het geweld, het onrecht en de uitbuiting van mens en natuur die met het systeem gepaard gaan, zijn geen beheersbare neveneffecten, want ‘het kapitalistische beest ontsnapt telkens weer aan de welwillende sociale regulering’. Zij die een terugkeer bepleiten naar ‘de echte economie’ die in dienst staat van het lenigen van behoeften van mensen in plaats van financiële speculatie, ‘missen het hele punt van het kapitalisme: de zichzelf voortstuwende en vermeerderende financiële circulatie is zijn enige werkelijkheidsdimensie’, schrijft hij in Eerst als tragedie, dan als klucht (2011).
</div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
&#8216;Het probleem is niet individuele corruptie, maar het systeem dat je aanmoedigt corrupt te zijn.&#8217;
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
De Sloveense filosoof heeft een broertje dood aan de Joris Luyendijks van de wereld die menen dat het kapitalistische leed in de menselijke natuur wortelt en die bankiers als narcistische of hebzuchtige personen wegzetten. ‘Het probleem is niet individuele corruptie of hebzucht, maar het systeem dat je aanmoedigt corrupt te zijn,’ stelt hij in Het jaar van het gevaarlijke dromen. ‘Laten we het praten over hebzucht dan verbieden,’ sommeert hij. Vileiner nog is zijn hoon in Eerst als tragedie, dan als klucht. Daarin noemt hij het een walgelijke, goedkope vorm van moralisme om de drang van het systeem om te expanderen te lezen als een kwestie van persoonlijke zonde.
De diepere kern van het kapitalisme is naar Žižeks overtuiging de omheining en het financieel ten bate maken van het gemeenschappelijke. Aan die logica dreigt alles, van het openbaar vervoer tot de genen in ons lijf, ten prooi te vallen. De toe-eigening van wat de gemeenschap toebehoort, schept nieuwe vormen van apartheid en werpt een kloof op tussen de ‘Ingeslotenen’ en de ‘Uitgeslotenen’. Het was volgens Žižek dan ook geen incident maar een moment waarop het systeem zijn ware gezicht toonde, toen in 2007 op Sicilië Tunesische vissers die veertig Afrikaanse migranten op zee van de dood hadden gered, terechtstonden voor het bijstaan van illegale immigranten. De strafbaarstelling van illegalen die het kabinet Rutte nu met gedoogsteun van Samsom wil invoeren, past in de ogen van de Sloveense filosoof zonder twijfel naadloos in het omheiningsdenken.
Hoe feestelijk is het dan ook dat velen in 2011, het jaar van de Arabische Lente en de Occupy-beweging, de aanval openden op die kapitalistische logica. Dat meent Žižek althans. In de vele, vaak verwarde stellingnames van de Occupy-activisten, waren volgens hem twee basisinzichten te ontdekken: dat het probleem het kapitalistische systeem als zodanig is en niet een ontaarde vorm ervan, en dat de vertegenwoordigende meerpartijendemocratie niet bij machte is daar weerwoord aan te bieden en we de democratie opnieuw moeten uitvinden.
Omkopingsmaatschappij
Als academicus die volgens The Wall Street Journal de grootste bijdrage leverde aan de vormgeving van de Occupy-beweging, zal David Graeber het in dit opzicht volmondig met Žižek eens zijn. Occupy was naar de overtuiging van Graeber een jongerenbeweging die pleitte voor een complete reconstructie van het politieke systeem en niet alleen een hervorming maar een ontmanteling van het kapitalisme. In de felheid van zijn kritiek op het ‘maffiakapitalisme’ doet de antropoloog nauwelijks onder voor de Sloveense filosoof. De Occupy’ers noemden zich de ‘99%’, voortbordurend op de analyse van Nobelprijs-winnaar Joseph Stiglitz, die in een column in Vanity Fair betoogde dat bijna alle Amerikaanse senatoren behoorden tot de 1 procent rijksten, dat ze op hun stoel werden gehouden door de 1 procent rijksten en na bewezen diensten beloond zouden worden door de 1 procent rijksten.
Het gevolg is volgens Graeber, die net zo min als Žižek de grote woorden schuwt, dat omkoping het organiserende principe van het publieke leven is geworden. Neem de banken. Van hun geld zijn politici afhankelijk voor het organiseren van verkiezingscampagnes. Daarom staan ze banklobbyisten toe mee te schrijven aan de regelgeving die hun sector moet reguleren. De Bank of America, schrijft Graeber, maakte in 2009 4,4 miljard winst, maar hoefde geen cent federale belasting te betalen, wat te danken was aan de vier miljoen lobbygeld die rechtstreeks naar de politici ging die de belastingwetten schreven die dit mogelijk maakten. Uit offshore leaks weten we dat niet alleen Ame­rikaanse banken maar ook Europese bedrijven er zeer bedreven in zijn hun winsten veilig te stellen door ze weg te sluizen naar belastingparadijzen.
Terwijl het met belastinggeld geredde grootkapitaal uitstekend voor zichzelf weet te zorgen, treffen de bezuinigingen hele volksmassa’s ongemeen hard. Graeber heeft pijnlijke herinneringen aan een serieuze, jonge vrouw die op hem afkwam na een lezing en hem vertelde dat ze na voltooiing van een proefschrift in de Renaissance-literatuur een schuld van tachtigduizend dollar had. Nu was ze werkloos en was de enige kans die ze zag om haar leningen af te lossen haar lichaam te verkopen. Ze is helaas geen uitzondering, vreest Graeber, maar een van de talloze jongeren in de VS en Europa voor wie er nu geen baan, geen toekomst is, maar wel een torenhoge schuld. Het waren volgens de Amerikaanse antropoloog deze permanent vernederde jongeren die de kern van de Occupy-beweging uitmaakten en die bereid waren veel radicaler te denken dan vele generaties hiervoor.
Oplossingen?
Tot zover sporen de diagnoses van Žižek en Graeber van wat er mis is aardig. Maar bieden de denkbeesten ook oplossingen? Welke toekomst zien ze voor zich? Ook hier slaan ze eenzelfde richting in: het communisme. Bei­den grijpen terug op de grond­definitie van het communisme: ‘Van ieder naar zijn mogelijkheden, aan ieder volgens zijn behoeften,’ door Žižek aan Karl Marx toegeschreven, door Graeber aan de Franse socialist Louis Blanc, die de frase inderdaad eerder bezigde. Als we daar van uitgaan, schrijft Graeber, zijn ‘alle samenlevingen in hun kern communistisch, en is kapitalisme op zijn best een slechte manier van communisme organiseren’. Want de meeste menselijke relaties, ook op de werkvloer, zijn in wezen communistisch, betoogt de antropoloog. ‘Als twee mensen een pijp repareren en de een vraagt aan de ander, geef me de moersleutel, zegt de ander meestal niet: wat krijg ik daarvoor?’
</div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
&#8216;Of er een naam is voor deze heruitgevonden democratie? Die is er inderdaad: de dictatuur van het proletariaat.&#8217;
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Maar wat betekent communisme als economisch en maatschappelijk bestel, als het niet de doffe ellende is die we uit het Oostblok en Noord-Korea kennen? Daarover zijn beide heren nogal vaag. En beiden hebben ze hetzelfde excuus voor die vaagheid. Žižek haalt zijn filosofische leermeester Hegel aan: ‘Je kunt niet voorbij je eigen tijd springen’, en ‘Als communisten moeten we ons onthouden van iedere positieve voorstelling van de toekomstige communistische samenleving.’ Graeber bespot het patroon dat al wie het idee aanvalt dat het huidige economische en politieke systeem het enige mogelijke is, meteen om een blauwdruk van het alternatief wordt gevraagd. ‘Historisch gezien is dit belachelijk. Wanneer is sociale verandering ooit verlopen volgens iemands blauwdruk?’
Voor zover Žižek wél invulling geeft aan zijn toekomstvisie is het nogal schrikken. ‘Is er een naam voor deze heruitgevonden democratie voorbij het vertegenwoordigende meerpartijenstelsel?’ vraagt hij retorisch. En zijn antwoord luidt: ‘Die is er inderdaad: de dictatuur van het proletariaat.’ Nu is de Sloveense filosoof een meester van de provocatie. Maar in dit geval valt te vrezen dat de zelfverklaarde leninist deze even gedateerd als onprettig klinkende frase bloedserieus meent. Net zoals hij bloedserieus is in zijn verheerlijking van het geweld van de revolutionaire daad die de heerlijke nieuwe maatschappij dichterbij moet brengen. ‘Zoals Che Guevara duidelijk maakte, moet een revolutionair ook een “moordmachine” zijn,’ schrijft hij. Hij be­­zingt de Spartaanse militaire discipline, zonder welke de Atheense democratie in zijn ogen niet kon bestaan. En uit karaktereigenschappen van sociopaten uit tv-series, zoals gangster Tony Soprano, stelt hij de ideale revolutionair samen, die bereid is zijn leven voor zijn Doel te geven.
Het is precies om die keuze voor het geweld dat de anarchistische filosoof Simon Critchley Žižek in zijn boek The Faith of the Faithless (2012) typeert als ‘een Sloveense Hamlet: volledig verlamd maar dromend van een verlossende daad van geweld waarvoor hij uiteindelijk de moed ontbeert’. De uitval van Critchley was zijn weerwoord op een eerdere beschuldiging van Žižek in de London Review of Books dat de anarchistische poging verzet te plegen door vrijhavens van een nieuwe orde te scheppen zonder de staat direct aan te vallen, een vorm van overgave was. Het was in die polemiek dat Graeber zijn anarchistische wapenbroeder Critchley te hulp schoot en hij Žižek ‘een intellectuele komediant’ noemde. Hij verweet hem het ene moment te betogen dat de staat helemaal afgeschaft moet worden, en het volgende moment te claimen dat de staat de enige veste is tegen het kapitalisme.
Uit de tredmolen
Graeber gelooft net als Critchley in het anarchistische credo dat we de nieuwe maatschappij moeten bouwen in de schelp van de oude. Zijn boek begint als een fascinerende geschiedenis van binnenuit van de Occupy-beweging. Hij presenteert onthutsende feiten over hoe de politie Occupy Wall Street trachtte te ontregelen, bijvoorbeeld door gevangenen van Rikers Island bij vrijlating te vertellen dat ze in Zuccotti Park gratis eten konden krijgen. Vrolijker zijn de verhalen over de pogingen van de ‘verticalen’ van de World Workers Party, een club van ouderwets marxistisch-leninistische snit, om de beweging te kapen van de anarchistische ‘horizontalen’ die elke vorm van leiderschap verafschuwen. De Occupy’ers ontvingen kopstukken als Joseph Stiglitz en Michael Moore met gemengde gevoelens. Fijn dat ze hun morele steun verleenden. Maar op topdown-speeches waren de activisten niet zo gesteld. Liever hanteerden ze de People’s Microphone, waarbij iedereen tien of twintig woorden luid spreekt en iemand die het hoort die dan doorgeeft aan zijn omgeving.
</div>
<figure id="post-39015 media-39015" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2013/05/b3e84a90-16f9-400a-9658-1523e3e73944_occupyzizek1.jpg" alt="Foto: Jeff Howard/CC/Flickr" /><figcaption>Foto: Jeff Howard/CC/Flickr</figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
Een groot deel van The Democracy Project besteedt Graeber aan het minutieus schetsen van zulke in de Occupy-beweging beproefde manieren om als leiderloze groep op geweldloze wijze tot een gezamenlijk gedragen besluit te komen. Het klinkt allemaal reuze sympathiek, maar het vergt veel verbeeldingskracht om te bedenken hoe deze technieken zich op een hoger schaalniveau laten organiseren en hoe iets eenvoudigs als een weg dwars door een land tot stand kan komen zonder een staat die belasting heft.
Juist als enige scepsis toeslaat bij Graebers gedetailleerde bespiegelingen over de mogelijkheden van een leiderloze democratie, redt hij zijn boek met een tot de verbeelding sprekend slotakkoord. Al kan en wil de anarchist geen blauwdruk van de nieuwe samenleving geven, in ‘Breaking the Spell’ schetst hij een aantal punten waarop we moeten breken met de conventionele wijsheid. Zijn hoofdpunt is een herneming van het grote thema van zijn boek uit 2011 over vijfduizend jaar schuld waarmee hij roem vergaarde. Graeber werpt een dwars licht op de groeiende consensus dat bezuinigen het domste is wat je kan doen nu de crisis zo diep is. Zelfs VVD-mastodonten beschouwen het niet langer als een dwaling van socialistische potverteerders om de begrotingsteugels even te laten vieren. Eenstemmig vinden de voormalige vijanden dat de overheid juist door te investeren de economie weer aan de praat moet krijgen. Als we later weer lekker aan het groeien zijn, kunnen we onze schulden wel aflossen.
In deze oplossing gaat juist de kern van het probleem schuil, betoogt Graeber die op dit punt radicaler doordenkt dan Žižek. Waar de laatste zich braaf aansluit bij de communis opinio wijst Graeber erop dat schuld niets anders is dan een voorschot nemen op toekomstige groei. Als we de tekorten laten oplopen, zeggen we eigenlijk dat we straks nog meer zullen produceren dan nu. En dat terwijl we nu de planeet al verwoesten. ‘Op dit moment is waarschijnlijk de meest dringende noodzaak eenvoudigweg de machines van de productiviteit te vertragen,’ stelt Graeber. De kunst is uit de tredmolen te stappen die draaiende wordt gehouden door de schuld waarmee we opgezadeld zitten en de werkethiek waarmee we die hopen te lenigen. De radicale oplossing die Graeber voorstaat, is een grand jubilee, een kwijtschelding van alle schulden. En dan niet weer beginnen met de roofbouw, maar volstaan met een uur of vier werk, zodat we zeeën van tijd hebben om in een wereld die gebaseerd is op gelijkheid en solidariteit alles wat we echt waardevol vinden in het leven na te jagen.
‘We weten dat zelfs onze diepst gewortelde aannames over wat wel en niet politiek mogelijk is in een oogwenk kunnen verkruimelen, zodra een betekenisvol aantal mensen besluit de ketenen af te schudden waaraan de collectieve verbeelding ligt,’ besluit Graeber hoopvol. Die bezweringsformule kan het gevoel niet wegnemen dat zijn visioenen nogal utopisch zijn. Maar liever de dromen van de tedere anarchist Graeber bij wie de bekommernis voor de werkloze horden die nu aan de kant staan van de pagina’s spat, dan de begeestering van Žižek die zich vooral door het geweld van zijn eigen woorden laat meeslepen.
 De bladwijzer bij dit artikel, een filmpje waarin Žižek de Europese schuldencrisis en de Occupy-beweging analyseert, is <a href="https://www.vn.nl/Bladwijzers/Bladwijzer/Filmpje-De-gevaarlijkste-filosoof.htm" class="normal" title="https://www.vn.nl/Bladwijzers/Bladwijzer/Filmpje-De-gevaarlijkste-filosoof.htm">hier</a> te zien. &#8212; Info David Graeber, ‘The Democracy Project. A History, a Crisis, a Movement’, Allen Lane, 352 p., € 20,95 Slavoj Žižek, ‘Het jaar van de gevaarlijke dromen’, Boom, vert. Ineke van der Burg, 166 p., € 22,50 Žižek bij Occupy Wall Street in Zuccotti Park, New York
</div>

Economie
‘Laten we stoppen met somberen,’ zei premier Rutte daags na het sluiten van het sociaal akkoord vorige week. Met een opbeurend verhaal probeerde de voorman van het VVD-PvdA-kabinet het lage vertrouwen van het volk op te krikken. De export trekt aan, het economische herstel tekent zich aan de horizon af. Zijn boodschap: als wij er maar met zijn allen de schouders onder zetten, komt alles goed. Okay, de werkloosheid is hoog, maar altijd nog een van de laagste van Europa. Ook de jongeren staan er heus niet zo beroerd voor. ‘We behoren nog steeds tot de drie Europese landen met de laagste jeugdwerkloosheid. Veel te hoog, hij moet omlaag. Maar het is niet zo dat het hier dramatisch slecht gaat,’ aldus de geboren positivo Rutte.
Nu de feiten. In februari 2013 telde Nederland 638.000 werklozen. Daarvan zijn 138.000 jonger dan vijfentwintig jaar. Vooral de laatste maanden is de jeugdwerkloosheid sterk gestegen. Een op de zes jongeren zit nu zonder baan thuis. En dan zijn zij die ervoor kiezen om nóg maar een opleiding te doen, die bij hun ouders blijven wonen en die wat centjes met bijbaantjes bij elkaar sprokkelen nog niet eens meegeteld.
‘De situatie is ernstig,’ zegt de Tilburgse hoogleraar arbeidsmarkt Ton Wilthagen. ‘Alleen in Grieken­land loopt de jeugdwerkloosheid op dit moment scherper op dan in Nederland.’ Ook topadvocaat en hoogleraar Europees arbeidsrecht in Maastricht Ferdinand Grapperhaus vindt Ruttes optimisme misplaatst. Deze week verschijnt zijn boek Terug de polder in waarin hij de stagnerende arbeidsmarkt analyseert. ‘Het tweede decennium van de eenentwintigste eeuw kan beslist niet vergeleken worden met de jaren tachtig, laat staan met de jaren dertig,’ tekende hij enkele maanden geleden nog stellig in het manuscript op. ‘Met de moed in de schoenen moet ik constateren dat de jeugdwerkloosheid intussen enorm is opgelopen,’ zegt hij nu in zijn glazen kantoor in het chique Amsterdamse Apollo House. Het is momenteel zelfs erger dan in de jaren tachtig, vindt Ton Wilthagen. ‘Deze crisis is veel breder. Toen werden met name een aantal sectoren en vooral de laagopgeleide, allochtone jongeren getroffen. Nu is de werkloosheid onder de hoogopgeleide jongeren in een jaar tijd verdubbeld. Bij de overheid en het onderwijs is ook nauwelijks werk meer te vinden, terwijl daar een behoorlijke vergrijzing gaande is. Met een mbo-opleiding heb je bij een bank of de Belastingdienst zelfs helemaal geen toekomst meer, vanwege de toegenomen automatisering.’
Liever net van school
Ach, als straks de economie weer aantrekt, verdwijnt die jeugdwerkloosheid weer als sneeuw voor de zon, voorspelde Marike Stellinga van NRC Handelsblad. Toen het kabinet begin deze maand Mirjam Sterk als ambassadeur jeugdwerkloosheid aanstelde, noemde Stellinga al het gepraat over de dreiging van een verloren generatie ‘nogal overdreven’. Ervaringen uit de jaren tachtig zouden leren dat het met die verloren jongeren allemaal weer goed komt zodra de economische motor weer op volle toeren draait.
Beide hoogleraren denken dat Stellinga de zaken veel te rooskleurig ziet. ‘We zijn nu vijf jaar onderweg en er nog lang niet uit. Waarschijnlijk is dit meer een transformatie dan een crisis,’ zegt Wilthagen. ‘Mensen krijgen een duw waarvan ze zich niet meer kunnen herstellen. Verloren is misschien een zwaar predicaat. Maar dat een generatie op dit moment verdwaald is, durf ik wel te stellen.’ En Grapperhaus: ‘Ik denk dat we echt nog wel even aan deze mindere tijden vastzitten. Of de werkgelegenheid zich in Nederland weer helemaal opbouwt, is ernstig de vraag. Ik denk dat heel veel hoogopgeleiden die hier geen werk meer vinden, blijvend naar elders zullen gaan.’
Ook de Nijmeegse socioloog Maarten Wolbers gelooft niet dat alles zomaar weer op zijn pootjes terechtkomt. ‘Als de economie over twee jaar aantrekt, neemt een werkgever liever iemand aan die net van school afkomt in plaats van iemand die twee jaar niet aan de bak is geweest. Het risico bestaat dat jongeren die zo lang aan de zijlijn hebben gestaan, uitgroeien tot een verloren generatie.’
Wolbers onderzocht de carrière van jongeren die midden jaren tachtig op het hoogtepunt van de crisis een moeilijke start maakten – werkloos waren of alleen tijdelijk werk vonden. ‘Ze begonnen met een achterstand in beroepsniveau en loon en hielden die minimaal tien jaar op hun generatiegenoten die wel aan het werk kwamen.’ En de inhaalslag ging zeker niet vanzelf, benadrukt de universitair hoofddocent. ‘De overheid probeerde de werkgelegenheid aan te wakkeren, onder meer door deeltijdarbeid en arbeidsduurverkorting. Bovendien werden ouderen toen gestimuleerd vervroegd uit te treden, terwijl ze nu juist langer moeten doorwerken.’
Best ontmoedigend
Begin maart lanceerde minister Asscher van Sociale Zaken een plan dat de jeugdwerkloosheid een halt moet toeroepen. Een maand later stelde hij CDA-rouwdouwer Mirjam Sterk aan die er als ambassadeur met een geldzak van vijftig miljoen euro werk van moet maken. Op de dag van de bekendmaking was ze alom in de media, maar inmiddels heeft ze even geen behoefte meer om aan Vrij Nederland toe te lichten wat ze precies gaat doen. Zeker is dat de helft van de centen naar het mbo gaat. Daar moeten jongeren ‘met ombuiggesprekken’ worden verleid om te kiezen voor de techniek, waar nog wel banen te vinden zouden zijn. De andere vijfentwintig miljoen gaat naar de dertig zogenaamde arbeidsmarktregio’s, die voor 1 juli plannen kunnen indienen hoe ze jongeren aan het werk kunnen helpen. De prijswinnende voorstellen krijgen in september het geld uitgekeerd.
‘Dan zijn we dus weer een half jaar verder,’ zegt Dennis Wiersma, voorzitter van FNV Jong. ‘En de bedragen zijn ook nog eens heel laag. In 2009 was er tien keer zoveel geld beschikbaar voor het actieplan jeugdwerkloosheid. Toen is de werkloosheid maar een beetje gedaald. Ik ben heel blij met de aandacht die er nu is voor de jeugdwerkloosheid en de ambassadeur die is aangesteld. Maar je kan zeggen: dit is zeker niet genoeg. En de helft van het budget gaat naar scholen. Daarmee doe je niet echt iets aan de werkloosheid, maar houd je alleen vierdejaars-mbo’ers langer op school.’
Zelf ondervindt de zesentwintigjarige voorzitter, wiens vakbondstermijn binnenkort stopt, ook hoe lastig het is nu een baan te vinden als jongere. Zijn sollicitaties hebben tot nu toe weinig vruchten afgeworpen. Zo was hij een van de tweehonderd kandidaten voor drie plekken als trainee bij een grote verzekeraar, maar viel na de derde ronde in een zware procedure af. ‘Best ontmoedigend,’ zegt hij. ‘Ik vind mezelf nog aardig interessant want heb best veel ervaring en een aardig cv. Het is wel een eye opener om te ontdekken dat dat dus niets uit hoeft te maken.’ Wiersma hoopt dat zijn uitgebreide netwerk hem een handje kan helpen. Maar veel van zijn generatiegenoten kunnen daar niet op terugvallen. Hij vermoedt dat de situatie nog veel erger is dan de statistieken laten zien. ‘Heel veel jongeren zijn bij de gemeenten niet in beeld. Ze werken niet, gaan niet naar school en hebben geen uitkering. Wij schatten dat die groep ook uit honderddertigduizend jongeren bestaat en de echte jeugdwerkloosheid dus twee keer zo hoog is.’
Wiersma was een van de ondertekenaars van een vlammend betoog in de Volkskrant afgelopen augustus om in actie te komen tegen de jeugdwerkloosheid. ‘De prijs voor een verloren generatie is hoger dan voor het redden van welke bank ook,’ luidde de alarmerende kop.
Ook Hans Kamps, kroonlid van de Sociaal Economische Raad, voorzitter van Jeugdzorg Nederland én van de branchevereniging voor uitzendorganisaties, zette zijn handtekening onder het opiniestuk. Over de aanpak van Asscher staat hij niet te juichen. ‘Nu gaat een flink deel van het geld naar het mbo om exitgesprekken met scholieren te voeren. Zo van wat ga jij nou doen, heb je al een baan en zo niet, kunnen we je helpen? Ik dacht dat een school dat sowieso moet doen,’ zegt hij ironisch. Ook vindt Kamps het treurig dat het vmbo en het vso (voortgezet speciaal onderwijs) geen aandacht krijgen. ‘Daar zitten de écht kansloze jongeren.’
Professor Wilthagen is iets milder over de plannen van Asscher. ‘Inhou­delijk zitten er zeker wat goede dingen in. Ik kan ook moeilijk anders zeggen, want hij omarmt het idee van een Startersbeurs dat ik samen met de jongerenvakbonden heb ontwikkeld.’ Hij doelt op het initiatief om jongeren in een zelf gevonden leerbaan werkervaring op te laten doen. De gemeenten sponsort vierhonderd euro per maand en het bedrijf lapt honderd euro bij. ‘Het is prettig dat het nu landelijk wordt overgenomen, maar het is erg lang stil geweest. Na het actieplan uit 2009 is er een hele tijd niets gebeurd. Dat heeft te maken met ideeënarmoede, maar ook met de politieke situatie. Het kabinet viel, we kregen verkiezingen, en ondanks het feit dat de werkloosheid enorm sterk opliep, was er niemand die iets deed. Heel goed dat er nu wat gebeurt, maar het is te weinig en te laat.’
Ons verdienmodel
Ook het sociaal akkoord biedt niet het panacee. Bijna aan het eind van de veertig pagina’s tellende overeenkomst tussen kabinet, werkgevers en werknemers staat een korte paragraaf over de jeugdwerkloosheid. De eerste ambitie is een zogeheten jeugdgarantie. Iedere jongere die drie maanden thuis zit, moet óf een baan óf scholing aangeboden krijgen. Een mooie gedachte, maar is die wel realistisch? ‘In Nederland hadden we de Wet Wij die precies hetzelfde beoogde,’ vertelt Wilt­hagen. ‘Maar die is per 1 januari 2012 afgeschaft omdat gemeenten die niet konden waarmaken. Men zat niet dicht genoeg bij de werkgevers om dat werkaanbod te kunnen realiseren. Nu is de organisatie wel wat verbeterd, maar de situatie is juist moeilijker.’ Ook Hans Kamps gelooft niet meteen dat het gaat werken. ‘Op cynische momenten denk ik ook wel eens dat we de files kunnen oplossen als we alle automobilisten dwingen door te rijden.’
Het idee voor een jeugdgarantie is in maart al omarmd door alle Europese ministers van werkgelegenheid en komt uit de koker van de groene fractie in het Europarlement. Een grote uitdaging, weet Marije Cornelissen, Europarlementariër voor GroenLinks en het enige Nederlandse lid van de commissie voor werkgelegenheid en sociale zaken. ‘Er is één groot pijnpunt: een garantie werkt alleen als er banen zijn. In januari 2012 hebben alle lidstaten zich gecommitteerd een banenplan in te leveren bij hun nationale hervormingsprogramma’s. Daar is geen enkele lidstaat mee gekomen. Ook na herhaaldelijk vragen geeft de Nederlandse regering niet thuis. Naast het invoeren van een jeugdgarantie vind ik het minstens zo dringend dat de overheid met een banenplan komt en zegt wat de sectoren zijn waarin we herstel kunnen realiseren, zoals de groene economie of de zorg.’
Op dit punt schiet het sociaal akkoord behoorlijk tekort, vindt ook Ton Wilthagen. ‘Het is veelzeggend dat “Investeren in werk” de kortste paragraaf is. Natuurlijk is het moeilijk zomaar banen te creëren. De markt moet dat doen. De overheid kan alleen randvoorwaarden scheppen. Maar je moet wel inzetten op een investeringsagenda. De banen moeten komen in die sectoren en die beroepen die de toekomst van Nederland zijn. De maakindustrie – de ASML’s en Philipsen van Nederland – vormt een groot deel van ons verdienmodel. Banken en verzekeraars worden nooit meer groot, daar kalft de werkgelegenheid af.’
Meer dan een frase is het nog niet, maar zowel in de brief van Asscher als het sociaal akkoord staat het voornemen om een techniekpact te sluiten tussen de overheid, sociale partners en onderwijsinstellingen. Wilthagen werkte onlangs mee aan zo’n pact voor Brainport Eindhoven. De kern: ‘Je moet de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt veel beter organiseren. Het land met de laagste jeugdwerkloosheid is Duitsland. Jonge­ren gaan daar van school via een leerwerkcontract het bedrijf in.’ Want wie denkt dat jongeren door de vergrijzing vanzelf wel werk zullen vinden, komt bedrogen uit. ‘Als je ze niet de goede kant op stuurt, blijven jongeren werkloos,’ voorspelt Wilthagen. ‘Dan houd je structureel een mismatch: de werkloosheid loopt op, maar het aantal vacatures dat niet ingevuld wordt, blijft ook hoog. De vrijblijvendheid moet weg. Dat mensen massaal dierverzorging studeren, terwijl in Eindhoven ingenieurs worden gezocht.’
Als maatschappij moeten we daar veel meer op sturen, vindt ook Ferdinand Grapperhaus. ‘Ik ben een sterk voorstander van het investeren in leraren, zodat ze meer in staat zijn kinderen wegwijs te maken in wat ze moeten doen om ergens te komen.’ Maar als groot aanhanger van de keynesiaanse leer, ziet de CDA’er eigenlijk maar één echte uitweg uit de misère van de jongeren. ‘Als je iets voor elkaar wilt krijgen op de arbeidsmarkt, moet je er niet vijftig miljoen maar een half miljard tegen aan gooien,’ vindt de advocaat die in 2010 meeschreef aan het naar eigen zeggen ‘minst succesvolle verkiezingsprogramma van het CDA ooit’.
Dat stond nog vol harde bezuinigingsmaatregelen, maar nu zegt Grapperhaus dat de geschiedenis leert dat de werkloosheid alleen is te bedwingen door de economie fors te stimuleren. Met spottende blik: ‘Ik weet niet of je zulke grootse plannen moet opzetten, maar de grootste investering in Amerika om uit de depressie van de jaren dertig te komen, was meedoen aan de Tweede Wereldoorlog.’

Map Oberndorff

Droombanen gezocht voor jongeren

Interview Coen Simon: ‘Door me te schamen kan ik de raarste dingen zeggen’

Interview / Maand van de filosofie: Coen Simon
‘En toen had ik ’m eindelijk!’ Hij moest zijn veertigste verjaardag nog vieren, maar filosoof en zelfstandig publicist Coen Simon slaakte april vorig jaar op zijn publieke Facebook-pagina een zucht van verlichting nadat hij de Socratesbeker in de wacht had gesleept. Hij kreeg de prijs voor het ‘meest urgente en prikkelende Nederlandse filosofieboek’ voor En toen wisten we alles. Een pleidooi voor oppervlakkigheid. De winnaar van vorig jaar mocht dit jaar het essay voor de Maand van de Filosofie schrijven. De dienstopdracht was: kijk als filosoof naar de economische troebelen. Simon verdiepte zich in de gevoelens van schuld en schaamte die ons koopgedrag omringen en in onze onbedwingbare neiging overbodige spullen aan te schaffen. ‘Om de wereld als een geheel te ervaren, moeten we haar voorstellen alsof ze een geheel is,’ legt hij in zijn essay Schuldgevoel uit. ‘Onze verbeelding is de hele dag door bezig om de betekenisloze chaos die de werkelijkheid van zichzelf is, te zien als een samenhangend geheel. Mooie dingen spelen daarbij een beslissende rol.’
Filosofen, hun vak is de vanzelfsprekendheden van anderen te bevragen en ondergraven. Maar niet zelden verkondigen ze hun eigen aannames als evidenties. Op de vraag waarom we de wereld eigenlijk als een geheel moeten voorstellen, niet als een vrolijke chaos, verzinkt Simon in diep gepeins. Na een lange stilte waarin alleen de papegaai in de eerste klas stationsrestauratie van Amsterdam Centraal zich roert, antwoordt de filosoof uit het Groningse Onder­dendam: ‘Als jij het een fijne chaos noemt, heb je er al een geheel van gemaakt. Mijn vertrekpunt is het menselijke tekort. Dat uit zich in de meest filosofische vraag: waarom is er iets en niet veeleer niets? Ik kan wel met jou hier een afspraak maken, en dan heb ik de coördinaten erbij, maar we kunnen niet de coördinaten geven van het bestaan zelf. Omdat we niet boven de wereld uit kunnen stijgen en niet kunnen zeggen waar het bestaan zich bevindt, hebben we voortdurend beelden nodig. De kunst voorziet ons daar het meest in, maar op kleinere schaal doen we dat ook door mooie spullen om ons heen te verzamelen.’
Rond elke koop hangt een schuldgevoel, schrijft u. Dat ervaar ik toch niet als ik een pak melk haal.
‘Ik denk dat als je er goed over nadenkt, je onderhuids vaak wel schuldgevoelens hebt. Je had je geld ook aan iets anders, iets nuttigers kunnen besteden, je belast het milieu, je koopt iets zo goedkoop dat andere mensen ervoor moeten lijden. Maar in onze economie die draait op geld is het mogelijk om die schuldgevoelens af te kopen. De meeste mensen voelen zich daardoor niet eens schuldig over de grootste schuld die ze in hun leven aangaan, hun hypotheek. Sterker nog: ze menen dat ze er recht op hebben. Dat komt doordat geld een neutraal waardemiddel lijkt. Op het moment dat er iets verandert in de economie, zoals nu, komen die basale schuldgevoelens weer bovendrijven.’
Tegenstrijdige hartstochten
Hoe we met geld ons schuldgevoel afkopen, illustreert Simon met een aan de Amerikaanse filosoof Michael Sandel ontleend voorbeeld van een crèche waar ouders een boete moesten betalen wanneer ze hun kind te laat ophaalden. Ze kwamen juist vaker te laat. De Nederlandse filosoof prijst zijn Amerikaanse vakbroeder om de scherpe wijze waarop hij in zijn spraakmakende boek Niet alles is te koop laat zien hoe ‘het verrekenen van onvrede de schaamte wegneemt die de motor is van het ethisch handelen’. Maar de oplossingen die Sandel voorstaat, noemt hij krachteloos. ‘San­del wil, net zoals Balkenende dat wilde, dat we gaan debatteren over onze waarden,’ licht hij toe. ‘Daar heb ik niet zo veel vertrouwen in, omdat daar de aanname in schuilt dat het individu weet wat hij wil. Maar een mens is een vat vol tegenstrijdige hartstochten. Onze verlangens krijgen pas een bepaling door de wereld waar we tegenaan botsen. We zeggen voortdurend wat we willen, maar doen het anders. We beloven onze vrouw trouw, maar we zijn het niet, terwijl we het echt menen op het moment dat we het zeggen.’
Wat is uw medicijn?
‘Ik kom niet op praktische oplossingen in de trant van: we moeten op een andere manier met rente omgaan. Mijn boek gaat niet over economische ingrepen, maar is een pleidooi voor een revitalisering van het spel. Huizinga’s idee van de homo ludens sluit helemaal aan bij mijn visie dat de mens een verlangend wezen is dat niet weet wat hij verlangt. Juist de vorm van het spel zorgt ervoor dat de verlangens een bepaalde richting krijgen. In de sfeer van de praktische oplossingen kun je heel veel invloed uitoefenen op het spel. De minister van Sport zou ik aanraden om het ludieke te bevorderen, niet het sporten vanwege de strijd tegen obesitas.’
Afwerkplek voor uitzinnigheid
Erg speels is het niet wat we tegenwoordig op de sportvelden zien. In zijn essay stelt Simon de diagnose dat het geweld tegen scheidsrechters een symptoom is van een samenleving waarin de rol van het ludieke is uitgespeeld. Ook de verplaatsing van de huldiging van Ajax van het Leidseplein naar het Arenapark beziet hij in dit licht. ‘Het verbannen van de viering van een kampioenschap naar een soort afwerkplek voor uitzinnigheid is symbolisch voor de plaats die het spel vandaag in de samenleving inneemt. Het vormt geen onderdeel meer van de cultuur, maar is een geprofessionaliseerde, op zichzelf staande amusementsmachine geworden.’
Hoe denkt u het ludieke in ere te herstellen?
‘Je zou om te beginnen kunnen zorgen dat iedereen die sport ook eens de rol van scheidsrechter vervult. Dan ervaar je hoe moeilijk het is de regels te handhaven en dan weet je dat het een spel is dat je met elkaar bewerkstelligt. Ik hockey. In de midwintercompetitie hebben we spelers tekort. In ons team van Bedum doen dan ook spelers van Winsum en Veendam mee. Dat relativeert enorm de ernst van: wij zijn Bedum, en die anderen zijn zakkewassers van wie wij willen winnen.’
Op het sportveld lijkt het al lastig, maar hoe breng je in vredesnaam het spelelement terug in de economie?
‘Sandel zegt dat we moeten gaan praten over wat we waardevol vinden. Als we dat dan gaan doen, krijg je gekissebis over wat de belangrijkste waarden zijn, en vervolgens gaat de economie los daarvan zijn gang. Ik denk dat dat niet het geval is als mensen meer spelenderwijs omgaan met het leven. Het is niet alleen dat je vriendelijker bent tegen je teamgenoten, je vat het leven zelf meer op als een spel. Dat betekent ook dat je weet dat je niet alles in eigen hand hebt. Als blazer in een orkest of speler in een elftal weet je dat je afhankelijk bent van je plek in de zaal of op het veld, dat je onderdeel bent van een netwerk, en dat er een zeker geduld nodig is, een zekere traagheid in beslissingen zit. Ik denk dat daardoor veel meer verandert in de omgang tussen mensen dan met een rationeel debat over wat we belangrijk vinden. Dat is overigens ook waarom ik schrijf zoals ik schrijf. Ik probeer mensen te hersenspoelen.’ Hij lacht. ‘Ik bedoel: ze een andere blik te geven. Vandaar dat ik veel vanuit persoonlijke ervaringen schrijf. Niet omdat ik mezelf zo belangrijk vind, maar omdat de lezer zich dan kan identificeren.’
Slechte criticus
De methode-Simon bestaat erin herkenbare ervaringen al denkende in een ander daglicht te plaatsen. Deze schrijfwijze heeft de filosoof een grote schare trouwe lezers bezorgd, maar hem ook de nodige vijanden opgeleverd. Wat heeft het gemijmer over ervaringen op het schoolplein en bij de rijles nog met filosofie te maken, vroeg NRC-criticus Arnold Heumakers zich af in een recensie van onder meer Simons laatste boek Wachten op geluk (2012). Hij was bang dat het bij ‘betrekkelijk jonge filosofen’ als Coen Simon en ook Stine Jensen vooral gaat om de vlotte communicatie, niet om de diepe gedachte. ‘Het bontst maakt Simon het wanneer hij schrijft, na iets over Schopenhauer en Kant te hebben verteld: “Al valt er geen speld tussen te krijgen, het blijft zo theoretisch” – maar wat is filosofie anders dan theorie?’ schimpte de NRC-recensent.
Een jaar later is Simon er nog een beetje boos over. ‘Hij heeft zich een heel slechte criticus betoond door dingen verkeerd te citeren en daar een beeld aan op te hangen dat niet klopt,’ zegt hij. Inderdaad was Heumakers niet helemaal eerlijk. Alleen voor Kants ‘Ding an Sich’ gebruikte Simon de door de criticus zo bespotte woorden ‘zo theoretisch’, maar hij koos juist partij voor een andere abstractie, Schopen­hauers onkenbare wil.
Lastiger laat Heumakers’ punt zich weerleggen dat Simons wijze van filosoferen eerder impressionistisch dan systematisch is. ‘Ik zie natuurlijk ook wel dat ik geen Immanuel Kant ben,’ zegt Simon. ‘Maar ik ben het niet met Heumakers eens dat filosofie samenvalt met het bouwen van een theoretisch systeem. Plato was een schrijver, hij heeft alleen maar in dialogen geschreven. Het systeem hebben de commentatoren eruit gehaald, maar zelf heeft hij het helemaal niet als zodanig neergezet. Sterker nog: zonder de literaire vorm die hij hanteert, is zijn filosofie helemaal niet te begrijpen. Deze vorm van filosofie geeft je een andere blik op de werkelijkheid, laat je nadenken over alledaagse dingen.’
In Zo begint iedere ziener (2011) muntte Simon zijn vorm van denken als ‘verhalende filosofie’. Het doel daarvan is ‘de wereld opnieuw te ontdekken, onder de dikke laag vooroordelen, abstracties, concepten, ideeën, wensdromen – gewoon zoals ze aan ons verschijnt, in het voorbijgaan’. Want al die ballast zorgt ervoor dat ‘de échte ervaring ons steeds vaker als water door de vingers glipt’. Gevraagd of échte, onbevooroordeelde ervaringen wel bestaan, reageert Simon verbaasd. ‘Zeg ik dat, waar dan? Ik wil niet de suggestie wekken dat er een echte kern is. Dat heb ik juist al heel vaak bestreden. We kunnen de wereld alleen in een voorstelling zien. We zijn natuurlijk allemaal bevooroordeeld. Zodra de voorstelling verdwijnt waar je in zit, kom je niet in de echte wereld terecht, maar stap je in de volgende voorstelling. Huizinga zegt dat een cultuur met het ouder worden ernstiger wordt. We gaan denken dat alles wat ontstaan is in een samenleving, de enige manier is waarop het kan en het hoort. De verhalende filosofie probeert te laten zien in welke voorstelling we nu zitten.’
Apodictitis
Niet alleen Heumakers stond niet te jubelen over Wachten op geluk, ondergetekende vond dat Simon aan apodictitis leed. Zo stelde hij dat de mens vóór alles een verlangend wezen is. Maar waarom dit de essentie van het mens-zijn het beste vangt, beargumenteerde Simon niet, hij poneerde het domweg. En dat terwijl de filosofische traditie rijk is aan pogingen te bepalen wat de mens ten diepste karakteriseert. ‘Je zou denken dat er maar één ten diepste kan zijn,’ reageert hij nu. ‘Maar dat is niet helemaal waar. Elk systeem is opgebouwd rond een bepaald vertrekpunt. Dat is net als in het spel arbitrair. Als je de mens gaat beschrijven als een homo faber kom je een heel eind, kun je veel laten zien van wat een mens is. Hetzelfde geldt als je de mens als een homo ludens beschrijft. Het gaat niet zozeer om de claim wat hij in essentie is, het is meer een manier van spreken, want ik geloof niet echt in die essentie. Als ik essentialistisch overkom, dan spijt me dat. Het zou me sieren als ik daar meer op zou letten.’
Nogal essentialistisch klinkt ook uw bewering dat al het menselijke gedrag uit schaamte is geboren. Mijn aandrang te poepen is dat volgens mij niet.
‘Kom op, als je alles gedrag noemt, kun je geen onderscheidingen meer maken. Maar in het sociaal verkeer weten we nooit wat de norm is, ook nu zijn we voortdurend op zoek naar wat de mores in dit gesprek zijn. Bij schaamte denken we al snel aan iets wat ons helemaal lam legt. Als het je lam legt, is de angst om het verkeerd te doen te groot. Ik heb nu ook angst om het verkeerd te doen, dat houdt me scherp. Door middel van schaamte kan ik voorzichter formuleren en kan ik aangeven dat ik zoekende ben. Op het moment dat ik dat gedrag vertoon, geef ik aan: ik doe iets dat niet helemaal klopt volgens de norm, maar ik moet nu wel. Dat is een ingenieuze truc die het mogelijk maakt alles te doen. Juist door me te schamen kan ik de raarste dingen zeggen.’
Is schaamte geen zeldzaam gevoel aan het worden?
‘Inderdaad. Michael Boogerd zei dat hij zich pas echt wielrenner voelde toen hij doping ging gebruiken. Naarmate die wereld steeds meer op zichzelf kwam te staan, hoefden mensen zich niet meer te schamen voor hun gedrag. Vergelijk het met topbankiers die zich niet meer schamen voor hoge bonussen, omdat die onderdeel van hun cultuur zijn geworden. In onze samenleving zijn steeds meer eilanden waarop iedereen zich erkend voelt door zijn eigen subcultuur en lak heeft aan andere subculturen.’
Gelijk te krijgen
Al kwam het daar in het afgelopen jaar nauwelijks van door de geboorte van zijn derde kind en de opdracht het essay voor de Maand van de Filosofie te schrijven, Simon wil over de betekenis van schaamte een proefschrift schrijven. Misschien toch uitgedaagd door de kritiek van Heumakers cum suis? ‘Het zou me een enorm plezier doen mijn ideeën eens systematisch uit te werken, als ik daartoe de gelegenheid had,’ zegt hij. ‘In mijn eerste boek Kijk de mens had ik ervoor gekozen niet in de ik-vorm te schrijven om argumentatiever te zijn, om alle schijn van subjectiviteit te vermijden. Maar toen merkte ik dat mensen nog in staat zijn te zeggen: dat heb je mooi beweerd, maar ik ben het er niet mee eens. Zo werkt het: je kunt iets volledig rationeel beargumenteren, maar dan kan iemand gewoon zeggen: ik ben het er toch niet mee eens. Daar kan je boos over worden, maar het is wel hoe de wereld in elkaar zit. We hebben te dealen met dit irrationele gedrag. Een van de redenen dat ik een wending naar een literaire stijl heb gemaakt, is dat het mij handiger leek van meer mensen gelijk te krijgen dan gelijk te hebben.
Schuld en boete
April is uitgeroepen tot de Maand van de Filosofie, en het thema dit jaar is ‘Schuld en boete’. ‘Een maand lang,’ schrijven de organisatoren, ‘buigen overal in het land economen, filosofen en andere denkers zich over de vraag hoe ons economisch systeem heeft kunnen falen en wie daarvoor verantwoordelijk is. Zijn wij allemaal schuldig en moeten we boete doen voor onze hebzucht? Is het een systeemfout en kan een nieuw economisch model ons redden? Of zijn het de bankiers die ons met hun onbegrijpelijke financiële producten en onverantwoorde gespeculeer aan de rand van de afgrond hebben gebracht?’ Gedurende de maand treedt Coen Simon zestien keer op. Het hoogtepunt van de maand, de Filosofie Nacht op 12 april, heeft een passende locatie: de Beurs van Berlage.
www.maandvandefilosofie.nl
Coen Simon, ‘Schuldgevoel’, Lemniscaat, 128 p., € 4,95

‘Door me te schamen kan ik de raarste dingen zeggen’

Non-fictie / ‘Salt, Sugar, Fat’
Pullitzerprijs-winnaar Michael Moss publiceerde in 2009 in The New York Times het ophefmakende stuk ‘The Burger That Shattered Her Life’, over een danslerares die verlamd raakte na het eten van een hamburger. Hij onthulde dat veel van de grote slachthuizen in Amerika hun vlees alleen wilden verkopen aan hamburgerproducenten als zij ermee akkoord gingen hun waar niet te testen op de gevaarlijke E.coli-bacterie voordat het vermengd was met spul van andere leveranciers. Ook in zijn nieuwe boek Salt, Sugar, Fat legt Moss onthutsende feiten bloot over hoe ver de industrie gaat in haar gevecht om een plaats in de maag. Hij dringt door in de studiecentra waar de voedselproducenten zoeken naar de optimale smaak, geur, kleur en textuur die onze lust tot eten onbedwingbaar maken. Zelfs de kracht van de tanden die nodig is om chips te breken, blijkt nauwkeurig op de consumentenvoorkeur afgestemd te zijn.
Moss laat mooi zien waarom de voedselgiganten overvloedig suiker, vet en zout in hun producten stoppen. Niet alleen kiezen ze voor de mix die zo verslavend mogelijk is, ook hebben deze ingrediënten allerlei functies in kant-en-klaarvoedsel die lang niet eenvoudig door minder ongezonde bestanddelen zijn over te nemen. Neem zout in vleesmaaltijden. Als je vlees opnieuw opwarmt, oxideren de vetten. Zout kan de smerige smaak daarvan camoufleren. Beter nog doen verse kruiden als rozemarijn hun werk, want die bevatten antioxidanten. Maar ja, kruiden zijn veel duurder dan zout.
Echt fruit
Misschien nog wel belangrijker dan het voer zelf, is de marketing ervan. Moss gaat terug naar de jaren vijftig, waarin de industrie gemaksvoedsel in de markt begon te zetten als het ideale eten voor hardwerkende burgers die tijd te kort kwamen. Een obstakel voor de verspreiding van dit evangelie waren de leraressen huishoudkunde die Amerikaanse kinderen de kunst van het traditionele koken leerden. In antwoord hierop schiep de industrie haar eigen leger van leraressen die de geneugten van het gemaksvoedsel predikten. Ook infiltreerde ze in de beroepsvereniging van de huishoudkunde. Ze sponsorde kandidaten van het bestuur en paaide de leden met beurzen voor bijscholing.
De voedselmarketeers leerden veel van de tabakslobby. Bijna twintig jaar lang waren Amerika’s grootste voedselproducenten General Foods en Kraft in handen van ’s werelds grootste sigarettenfabrikant Philip Morris. Telkens als er onwelgevallig onderzoek verscheen, bijvoorbeeld over het verband tussen rood vlees en kanker of tussen frisdrank en obesitas, zetten ze de welbekende tactieken in om twijfel te zaaien: het presenteren van tegenonderzoek, het benadrukken van de onzekerheden, het claimen dat andere dingen zoals veel bewegen veel belangrijker voor de gezondheid waren. Ook namen ze de strategie over om met schijnbaar gezonde varianten te komen. Op producten met een minimale hoeveelheid vruchtensap, waarvan eigenlijk alleen de suiker over was, zetten ze groot ‘bevat echt fruit’.
Schurkachtig
Salt, Sugar, Fat roept af en toe het gevoel op dat het allemaal wel erg Amerikaans is. Zo veel fastfood tikken we hier toch niet weg? Zo ongezond is wat bij ons in de schappen ligt toch niet? Zo schurkachtig is het bedrijfsleven en zo slap de overheid hier toch niet? Maar dat gevoel ebt al snel weg als je beseft dat Amerika ons voorland is. Denk aan de vaderlandse vleesverwerker die paarden- in rundvlees omtoverde. Lees in de kleine lettertjes op het pak Cruesli Fruit in de Albert Heijn hoeveel verzadigd vet en suiker erin zit. Volg de suikerlobby die in Nederland evengoed via websites als www.suikerinfo.nl twijfel probeert te zaaien over het verband tussen suiker en obesitas. Neem een kijkje in schoolkantines, waar de door de overheid toegelaten frisdrankautomaten gretig aftrek vinden. Luister naar de staatssecretaris van Landbouw die denkt dat de sector zelf er wel voor kan zorgen dat er gezond en duurzaam voedsel op ons bord belandt en die de keuzevrijheid van de consument looft.
Wie die vrijheid wel wil inperken, heeft al snel de reputatie van een kleuterjuf. Zo probeerden althans door de industrie gesponsorde consumentenorganisaties Michael Bloomberg weg te zetten. De burgemeester van New York hoopte de obesitasepidemie af te remmen door een verbod op de verkoop van megagrote bekers frisdrank. Alleen schoot de rechter zijn plan als willekeurig af. Voor hem en voor alle tegenstanders van betutteling heeft Michael Moss een Finse les. In Finland had de overheid de moed de verplichting in te voeren om op elk product in de supermarkt dat rijk aan zout is dat prominent te vermelden. De zoutconsumptie nam met eenderde af, het aantal doden door hartaanvallen en aandoeningen aan de kransslagader bij mensen op middelbare leeftijd met tachtig procent. Dergelijke regelgeving is broodnodig, zegt Moss. Want bijna iedereen die hij voor het boek interviewde, zei dat de voedselgiganten het gebruik van vet, suiker en zout uit zichzelf niet meer dan mondjesmaat zullen minderen. Hun hoogste doel is en blijft niet consumenten gezond te houden, maar concurrenten te verpletteren en aandeelhouders tevreden te stellen.
Michael Moss, ‘Salt, Sugar, Fat. How the Food Giants Hooked Us’, W.H. Allen, 480 p., € 27,95

Strijd om de maag

<div class="wpg-element paragraph">
Marjan Minnesma nam veel risico&#8217;s om goedkoop zonnepanelen in te kopen voor een grote groep mensen.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Naast Marjan Minnesma&#8217;s boerderij in de Beemster staat haar rode Opel Ampera aan de stekker. In koeienletters staat er &#8216;Stichting Urgenda&#8217; op, de actie-organisatie voor duurzaamheid en innovatie waarvan Minnesma de directeur is. Het dak van haar schuur is bedekt met zonnepanelen.
En ook over het boerenland dat zich achter haar erf uitstrekt, heeft ze duurzame dromen: ze zou graag willen dat er lupine op bloeit. Aan de keukentafel houdt ze een lofzang op het vlinderbloemige gewas. Het bindt stikstof en maakt verarmde grond weer gezond. De lupineboon is als veevoer een prima alternatief voor uit Zuid-Amerika geïmporteerde soja waarvoor regenwoud is gesneuveld.
En je kan er vleesvervangers van maken. &#8216;Als ik gasten iets voorzet van de vegetarische slager, de man van Marianne Thieme, en ze vraag wat ze denken dat het is, zouden ze zweren dat ze vlees of vis eten,&#8217; vertelt de leidsvrouw van Urgenda. &#8216;We moeten snel overschakelen naar een meer plantaardige voeding. Vanuit Urgenda proberen we ook op dit gebied de koplopers te helpen. We doen veel meer dan zonnepanelen.&#8217;
Zonnepanelen zijn het wel waar Minnesma haar uitverkiezing als &#8216;radicale vernieuwer&#8217; aan te danken heeft. In de zomer van 2010 richtte ze met Almar Fernhout van De Betere Wereld de stichting <a href="http://www.wijwillenzon.nl/" class="normal" title="http://www.wijwillenzon.nl/">Wij Willen Zon</a> op. &#8216;Wij zaten ons er heel erg aan te ergeren dat in drie jaar bij elkaar veertigduizend mensen zich hadden ingeschreven voor subsidie op duurzame energie, maar die niet hadden gekregen. We dachten: als al die mensen nu samen inkopen, dan moet de prijs toch een stuk omlaag kunnen?&#8217;
Miljonair Fair
Minnesma vroeg in China werkzame Delftse ingenieurs of ze konden uitzoeken hoeveel zonnepanelen ze moesten inkopen om een fikse korting te krijgen. Wat later belden ze terug: als Minnesma snel bestelde, konden ze bij vijftigduizend panelen eenderde van de prijs afkrijgen. Op de Dag van de Duurzaamheid lanceerde ze het plan. Trouw zette het op de voorpagina.
De belangstellenden dienden zich bij bosjes aan. Maar daarmee was er nog geen geld om de panelen af te rekenen op het moment dat ze de fabriek verlieten en de klanten nog niet hadden betaald. &#8216;Uiteindelijk ben ik zelf naar China gegaan. Een van de partijen waarmee we onderhandelden zei: we begrijpen jouw probleem, je hoeft pas drie weken na aankomst in Europa te betalen en we doen de prijs nog iets omlaag. We mailden iedereen die zich had ingeschreven dat ze nog wat extra korting kregen als ze van tevoren zouden betalen. Uiteindelijk hebben we geen subsidie en geen bank nodig gehad.&#8217;
Minnesma heeft bewezen dat zonnestroom ook zonder overheidssteun aantrekkelijk is voor de consument. Van de subsidieregeling die het kabinet heeft opgetuigd, is ze dan ook geen voorstander. &#8216;De prijs van zonnepanelen is spectaculair gedaald. In 2009 betaalde ik nog tienduizend euro voor mijn twaalf paneeltjes, voor de twaalf nieuwe die ik er in 2011 bij heb gelegd nog maar vierduizend euro. Als je dat bedrag op de bank zet, krijg je tachtig euro aan rente, als je er zonnepanelen van koopt, heb je 530 euro aan stroom. Waar de overheid haar geld beter aan kan besteden, is het aanleggen van een stopcontact op zee voor windmolenparken. Als zij zorgt voor de infrastructuur, kan de markt de exploitatie met gemak aan.&#8217;
De markt openbreken
Wij Willen Zon is nu aan het afronden. &#8216;Mijn doel was niet zonnepanelenboer te worden,&#8217; legt Minnesma uit. &#8216;We wilden de markt openbreken. Dat is gelukt. Je ziet heel veel burgers die met hun buurt of straat samen inkopen.&#8217;Op de titel &#8216;radicale vernieuwer&#8217; heeft het initiatief wel recht, vindt de Urgenda-directeur. &#8216;Dit was absoluut nieuw. Er was nog nooit een collectieve inkoopactie geweest, en zeker niet zoals wij het deden, voor eigen rekening en risico. Als het schip op een ijsberg was gevaren, had ik mijn huis uit gemoeten.&#8217;
Aan haar daadkracht, haar vermogen kansen te zien in plaats van beren op de weg, heeft Minnesma te danken dat ze op nummer één staat in de duurzame top honderd van Trouw. Toch bekruipt haar soms ook het gevoel dat we er met blijmoedigheid niet komen. &#8216;In onze beweging heerst de gedachte dat je beter het positieve kan benadrukken,&#8217; zegt ze. &#8216;Dat heb ik vijf jaar gedaan. En nu zie ik dat er wel wat verandert, maar dat het lang niet hard genoeg gaat. Als je het boek Collapse van Jared Diamond leest, over de ondergang van het Paaseiland, denk je: wat dom dat ze die laatste bomen kapten. Maar wij zijn net zo dom als die Paaseilanders.&#8217;
Om de overheid te dwingen in actie te komen, is Urgenda afgelopen najaar een rechtszaak tegen de staat begonnen. &#8216;In het klimaatverdrag hebben we met meer dan honderdtachtig landen afgesproken dat we binnen twee graden opwarming willen blijven,&#8217; licht Minnesma toe. &#8216;Dat betekent dat je voor 2020 40 procent minder CO2 moet uitstoten. Waarom doen we dat dan niet? De gevolgen zijn tamelijk desastreus. En het gaat keihard. Het gevolg is niet dat het hier lekker warmer wordt, maar dat water schaars wordt en dat op grote gedeelten van de wereld geen landbouw meer kan worden bedreven. Dat creëert sociale onrust en uiteindelijk oorlog. We willen dat de rechter inziet dat het niet voorkomen van gevaarlijke klimaatverandering een onrechtmatige daad is, gevaarzetting en mensenrechtenschending is jegens onszelf en zeker jegens de volgende generaties. Wij willen actie!&#8217;
Naar de website van <a href="http://www.wijwillenzon.nl/" class="normal" title="http://www.wijwillenzon.nl/">Wij Willen Zon</a>
</div>

Wij Willen Zon: niet wachten op de staat

<div class="wpg-element paragraph">
Twee ondernemers willen een zeewatercentrale bouwen op Curaçao. Want de oceaan zit vol schone energie.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Het gebouw mag dan in desolaat land pal langs de snelweg liggen, eenmaal binnen in ondernemerscentrum Yes!Delft hangt een gespannen verwachting in de lucht. De missie van het centrum is niet minder dan de leidende bedrijven van de toekomst te bouwen.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
In de gang tonen de start ups in vitrines de doorbraaktechnologie waarmee zij de wereld denken te veroveren. Aan een galerij met uitzicht op de hippe lounge in het hart van de incubator waar de geesten elkaar moeten bevruchten, zit Bluerise. Deze radicale vernieuwer wil een energierevolutie veroorzaken door de energie van de oceaan te oogsten.
&#8216;In de zomer van 2010 kwam er een telefoontje uit Curaçao,&#8217; vertelt medeoprichter Berend Jan Kleute in de lounge. De beller had een website van de Technische Universiteit Delft over Ocean Thermal Energy Conversion (OTEC) gezien waaraan Kleute als student had meegebouwd. Het vliegveld van Curaçao ligt pal aan de kust. &#8216;Ze hebben er sloten energie voor de airconditioning nodig,&#8217; zegt Kleute. &#8216;De oceaan kan een oplossing bieden door van een kleine kilometer diep koud water op te pompen en het voor koeling te gebruiken. Tegelijkertijd kan je met het temperatuurverschil tussen de warme oppervlaktelaag en de koude diepe zeelaag energie opwekken.&#8217; Nu importeert Curaçao voor de elektriciteitsvoorziening olie dat het op het eiland raffineert. &#8216;Als ze hun elektriciteit lokaal en duurzaam kunnen opwekken, is dat natuurlijk veel interessanter,&#8217; oordeelt de jonge ondernemer. &#8216;De oceaan is een grote zonnecollector die alle energie van de zon opslaat in de bovenlaag.&#8217;
Een paar weken na het telefoontje zat Kleute met kompaan Remi Blokker op het vliegtuig naar Curaçao. Ze deden een haalbaarheidsstudie, kwamen tot de slotsom dat het kon en richtten het bedrijf Bluerise op om de droom tot werkelijkheid te maken. De ondernemers zitten nu in de fase van het zoeken naar internationale financiers voor de bouw van de centrale op Curaçao. De kosten: pakweg een miljoen.
Experimenteren
De Franse fysicus Jacques-Arsène d&#8217;Arsonval bedacht in 1881 het OTEC-principe. Warm oceaanwater wordt gebruikt om in een lagedrukvat een werkvloeistof aan de kook te brengen. De stoom drijft een turbine aan. Uit de diepe zee opgepompt koud water laat de stoom weer condenseren, zodat de werkvloeistof weer opnieuw gebruikt kan worden. In de jaren van de oliecrisis staken de Verenigde Staten flink geld in de techniek. &#8216;De ambitie was om OTEC te gebruiken om Amerika onafhankelijk te maken van de import van energie,&#8217; vertelt Kleute. &#8216;Ze hadden nauwelijks ervaring, maar wilden het wel meteen groots aanpakken en sloegen de kleine tussenstappen over. Ook was de technologie toen minder geavanceerd. De olieprijs zakte weer en de geldkraan werd dichtgedraaid.&#8217;
Nu de olieprijs weer boven de honderd dollar ligt en de opwarming van de aarde noodzaakt tot het aanboren van CO2-arme energiebronnen, liggen er voor OTEC nieuwe kansen. Ook omdat Bluerise de techniek heeft geperfectioneerd. &#8216;Wij maken gebruik van een mix van vloeistoffen die de efficiency met tien, vijftien procent verbetert,&#8217; zegt Kleute. Het geheim van de smid wil hij niet prijsgeven. &#8216;Het is een mix van ammonia en water, meer kan ik er niet over zeggen.&#8217; In elk geval maakt de aanpak van Bluerise indruk. De Amerikaanse Kairos Society verkoos het bedrijf begin 2012 tot een van de vijftig meest innovatieve start ups wereldwijd die zijn voortgekomen uit de universitaire wereld. Eind 2012 won Bluerise een voucher van vijfendertigduizend euro in een competitie van het European Institute of Innovation and Technology.
Het bedrijf is nu nog in een proefopstelling in Delft aan het experimenteren om de energieopwekking zo efficiënt mogelijk te laten verlopen. In 2014 hoopt Bluerise te beginnen met de bouw van de centrale op Curaçao. De ambitie is dan elektriciteit tegen een concurrerende kostprijs te leveren. Kleute gelooft helemaal in de toekomst van oceaanenergie. &#8216;Ik zie het echt als een grote bijdrage aan de energiemix. Het komt onrealistisch over bij mensen, maar het is wel waar: er is genoeg capaciteit om de hele wereld ermee van energie te voorzien.&#8217;
OTEC is ook superschoon, claimt de jonge ondernemer. &#8216;Het is al helemaal doorgerekend dat de invloed op de zee ook bij grootschalig gebruik verwaarloosbaar is.&#8217; En het is betrouwbaar. &#8216;Mensen vergeten dat al snel, maar voor elke windturbine die je op een eiland plaatst, moet je een dieselgenerator als back-up hebben. Oceaanenergie kan veel continuer elektriciteit leveren en heeft daarnaast het voordeel dat het ook ingezet kan worden voor koeling. Niet alleen voor luchthavengebouwen, maar onder andere ook voor landbouwkassen.&#8217;
Jammer alleen dat deze energierevolutie nog zo slecht op het netvlies van het publiek en de beleidsmakers staat, vindt Kleute. &#8216;We zien veel kansen om Nederland met energie uit water als koploper in de duurzame energiewereld te positioneren,&#8217; zegt de medeoprichter van Bluerise. &#8216;Met wind en zon hebben we de boot gemist. Wij proberen aan de overheid duidelijk te maken dat het slim is dat met energie uit de oceaan niet weer te doen.&#8217;
Naar de website van <a href="http://www.bluerise.nl/" class="normal" title="http://www.bluerise.nl/">Bluerise</a>
</div>

Bluerise: een zee aan energie

Mischa Cohen (archief)

Maurits Martijn

Sophie Derkzen

Jaco Alberts

David Hompes

23 ideeën voor een betere wereld

Milieu
De telefoniste waarschuwt bij aanmelding nog: op de jaarvergadering van de Centrale Organisatie voor de Vleessector (COV) is de paardenvleesaffaire geen onderwerp van gesprek. Maar in de bistro van conferentieoord Groot Kievitsdal in Baarn heeft iedereen het erover. ‘Dit wordt een ramp,’ voorspelt een importeur van vlees uit Zuid-Ameri­ka. Hij vreest dat de roep om etikettering van al het vlees tot onwerkbare administratieve lasten zal leiden. Ook voorzitter Jos Goebbels beseft dat hij in zijn toespraak tot de leden niet aan de affaire kan ontkomen. ‘Het is erg jammer dat zoiets gebeurt, want we hadden alles met zijn allen goed op orde. Het is één persoon die de boel verziekt,’ zegt hij.
Eigenlijk wil Goebbels het vandaag over precies het omgekeerde hebben. Niet het gesjoemel ingegeven door de race om vlees zo goedkoop mogelijk in de schappen te leggen, maar alle mooie initiatieven van de sector om milieu- en diervriendelijke producten te leveren die juist wat meer mogen kosten. Op deze vroege lentedag lanceert hij feestelijk het eerste maatschappelijke jaarverslag, dat pronkt met lachende vleesverwerkers voor wie verantwoord ondernemen het hoogste goed is.
Staatssecretaris Sharon Dijksma mag het verslag met een druk op een iPad de digitale wereld in helpen. In haar toespraak voor de COV-leden zegt ze er ‘erg blij’ mee te zijn, want ‘zo komen we samen verder op het pad van de duurzaamheid’. Maar ook zij ontkomt niet aan de pijnlijke actualiteit. Een Nederlands koelhuis heeft immers een belangrijke rol in de paardencrisis. ‘Het is heel triest om te zien dat terwijl we de markt voor kalveren in Japan net open hadden, wat een enorm bijzonder moment was, we met zo’n affaire geconfronteerd worden,’ zegt ze.
Al te lang wil de staatssecretaris niet stilstaan bij de ellende. Ze is vooral gekomen om haar duurzame visioenen te schetsen. Dijksma droomt van een toekomst waarin de Ne­der­landse agrarische sector net als in het verleden wereldwijde faam heeft, maar nu als het toppunt van duurzaamheid en innovatie. Haar ambitie is dat elk lapje vlees dat de Nederlander in 2020 op zijn bord vindt, duurzaam is.
Hoe ze deze droom in slechts zeven jaar tijd waar denkt te maken, mocht de staatssecretaris voor het eerst ontvouwen op 24 januari in het Kamerdebat over de begroting van landbouw en natuur. Dijksma maakte haar reputatie als door de wol geverfde politica volledig waar. Ze was druk bezig met processen aansturen, onderzoeken uitzetten en met mensen om tafel zitten. Het opmerkelijkste moment kwam toen Sjoera Dikkers, de woordvoerdster landbouw, visserij en voedsel van Dijksma’s eigen partij, haar ongeduld niet kon bedwingen. Mooi die ambitie om al het vlees in 2020 duurzaam te hebben. En goed om daar met vleesproducenten en supermarkten over te praten. Maar Dikkers vroeg zich af ‘wanneer het punt bereikt wordt waarop de staatssecretaris zelf ingrijpt’. Dijksma antwoordde dat we in een markteconomie leven. ‘Er is niet een soort knop waar je vanuit de overheid op kunt drukken als je wilt ingrijpen.’ Maar dat vond Dik­kers toch te mager. ‘We hebben op heel veel fronten regelgeving,’ legde ze uit. En als de markt zelf niet genoeg tempo maakt, moest de staatssecretaris durven te interveniëren, vond de PvdA-woord­voer­ster landbouw.
Ruim een maand later zegt Dikkers aan de telefoon dat het te vroeg is om Dijksma al ergens op af te rekenen. ‘Ze zit er nog maar net en ze is een heel daadkrachtige tante.’ Toch wil ze een signaal afgeven dat Dijks­ma het de vleesproducenten en supermarkten niet te makkelijk moet maken. ‘Wat ik niet wil, is een staatssecretaris die bij elke beweging die de sector maakt zegt: jongens, fantastisch.’
Daar heeft Dijksma wel een handje van. De ochtend van haar rede bij de jaarvergadering van de COV was ze te gast bij de Land- en Tuinbouw­organisatie Noord in Venhuizen. Daar zei ze over de door de pluimveesector en supermarktbranche gelanceerde ‘kip van morgen’ dat die behoort tot de categorie ‘initiatieven die leiden naar het doel dat dit kabinet onderschrijft: al het vlees duurzaam in 2020’. Dikkers is stukken minder enthousiast. ‘De kip van morgen is maar een heel kleine fractie beter dan de kip van vandaag. Bovendien ligt de kip van morgen straks voor de Nederlandse consument in de schappen, maar blijven de meeste kippen die gefokt worden voor het vlees nog steeds plofkippen omdat die voor de exportmarkt zijn.’
Gerard Schouw, landbouwwoordvoerder van D66, is niet minder sceptisch. ‘Een kip krijgt een luciferdoosje meer ruimte in een hok. Dan kan je natuurlijk zeggen: de sector komt in beweging, hoera, we gaan de goede kant op. Maar je kunt ook als politiek een norm stellen. Deze sector is een hok vol lobbyisten. En ze hangt aan elkaar van convenanten en goede bedoelingen. Maar of je daarmee echt stappen zet…’
Het links-liberale Kamerlid blijkt minder vertrouwen te hebben in de tucht van de markt dan de sociaal-democratische bewindsvrouw. ‘Ook bij de paardenvleesaffaire is de sector er weer als de kippen bij om te zeggen: we maken zelf nieuwe afspraken met elkaar,’ zegt Schouw. ‘Je kan ook als wetgever kijken of je niet wat simpele maatregelen kan nemen, bijvoorbeeld het verhogen van de boetes die de Voedselwarenautoriteit kan opleggen. Twee maanden geleden hadden we gedoe over zalm die uit de schappen werd gehaald. De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit heeft een aantal bedrijven een boete opgelegd. Ik vroeg de staatssecretaris waar we het over hadden. Het bleek om iets van duizend euro te gaan. Niet een bedrag waar een disciplinerende werking van uitgaat. Het heilige geloof in zelfregulering heb ik niet.’
Gevraagd naar zijn indruk van de eerste maanden Sharon Dijksma, begint Schouw spontaan over haar voorganger Co Verdaas, die vanwege een declaratieaffaire uit zijn tijd als provinciebestuurder na korte tijd het veld moest ruimen. ‘Verdaas was wel heel krachtig,’ zegt Schouw. ‘Hij wilde veel rondom dierenwelzijn, gewasbeschermingsmiddelen en verduurzaming. Dijksma is echt een politiek dier. Wat ik merk in de debatten is een beetje vooruitschuiven. Ik ben geneigd enige clementie te hebben, ze zit er pas net. Maar de dossiers stapelen zich wel op. Mega­stallen, mestbeleid, dierenwelzijn, gewasbescherming, voedselfraude. Ze moet daar toch echt positie in kiezen.’
Ook Jesse Klaver van Groen­Links blijkt heimwee naar Verdaas te hebben. ‘Hij was een enorm inhoudelijk gedreven man. Verdaas kwam met een soort van vleestaks. Daarmee nam hij zelf vanuit de politiek initiatief en liet het niet alleen afhangen van overleg met de sector.’ Maar Dijksma heeft al laten weten dat ze in een vleestaks weinig ziet. ‘Ik ben van mening dat het de Nederlanders in principe vrij staat te consumeren wat zij willen,’ zei ze bij LTO Noord. ‘Ik ben er dan ook niet voor om het BTW-tarief op niet-duurzaam voedsel te verhogen.’
Het laat volgens Klaver zien hoe verpolitiekt Dijksma is. ‘Ze weet dat de staatssecretaris van Financiën en de Belastingdienst niet te veel nieuwe belastingen willen, zeker niet als het om vergroening gaat. Dat vinden ze maar ingewikkeld.’ Dijksma is ‘een politiek zwaargewicht’, zegt het GroenLinks-Kamerlid. ‘Maar daar zit misschien ook wel een gevaar aan, namelijk dat de inhoud ondergeschikt wordt gemaakt aan het politieke en bestuurlijke en dat het vooral over de processen en de ketenpartners en dat soort bureaucratische woorden gaat. Ik zie op dit gebied niet zoveel verschil met het vorige kabinet. Nog steeds is het overleg met de sector het allerbelangrijkste.’
In de week dat de paardencrisis uitbarstte, riepen wetenschappers iedereen in het Westen op demitarians te worden, onze vleesconsumptie te halveren. In het rapport Our Nutrient World van het milieubureau van de Verenigde Naties schetsten ze een alarmerend beeld van de ontwrichting van de planeet door de almaar groeiende vleesconsumptie. De uitputting van de fosfaatvoorraden, een voor de landbouw essentiële grondstof. De aanslag op de biodiversiteit door verzuring en verdroging. De versterking van de opwarming van de aarde. Al waakt ons eigen Planbureau voor de Leefomgeving ervoor dit soort adviezen te geven – ambtenaren mogen zich immers niet bezondigen aan politieke keuzes – de eerste oplossingsrichting om het voedselsysteem duurzamer te maken die het in de jongste Balans van de leefomgeving voorstelt, is ‘anders consumeren’, en dat betekent vooral minder vlees. Maar voor het beïnvloeden van de voedselconsumptie is in het beleid in de afgelopen jaren weinig aandacht geweest, constateert het Planbureau.
Daar lijkt Dijksma weinig verandering in aan te willen brengen. In reactie op een gloedvol betoog van Marianne Thieme van de Partij voor de Dieren tijdens een commissievergadering zei ze kortaf: ‘Het staat consumenten vrij om keuzes te maken. Gelukkig. Dat geldt ook voor vlees. Vlees dat in de winkelschappen ligt, voldoet aan de normen die daarvoor gelden.’
Met dat antwoord komt ze niet weg, zegt Jesse Klaver. ‘Ze heeft gelijk dat het een onbegaanbare weg is vanuit de overheid te zeggen: u zult geen vlees eten. Maar de staatssecretaris vergeet wel iets anders: het zou niet raar zijn als ze de maatschappelijke kosten van vlees zou doorrekenen, zodat we een reële prijs ervoor betalen. Dat zal direct gevolgen hebben voor de consumptie. Als politicus mag je ook opvattingen hebben over het goede leven en zeggen dat het goed zou zijn dat we als samenleving minder vlees zouden eten.’
Ook Sjoera Dikkers vindt haar partijgenoot te terughoudend: ‘We zeggen ook als overheid: geniet, maar drink met mate. We hebben waarschuwingsstickers op sigaretten staan. Het ingrijpen in consumentenpatronen is dus niet vreemd. Je moet de optie openhouden dat je dat op vleesgebied ook moet doen. De sector heeft jarenlang de ruimte gehad om met campagnes als “kip, het meest veelzijdige stukje vlees” de consumptie te pushen. Het is wel goed om daar een tegenhanger voor te bieden en om mensen bewust te maken van de effecten van vlees eten.’
Maar minderen is een woord dat niet in het vocabulaire van Dijksma past. In elk verhaal dat de staatssecretaris houdt in de Kamer en in het land hamert ze op ‘groene groei’. Fantas­tisch als de Nederlandse agrarische sector groeit, als het maar op milieu- en diervriendelijke wijze gebeurt. Alsof ze de mosterd heeft gehaald bij Unilever-topman Paul Pol­man, die de omzet van zijn bedrijf wil verdubbelen maar de CO2-uitstoot per eenheid product wil halveren, zei ze bij LTO Noord dat ze ‘twee keer meer met twee keer minder’ wil.
‘Ik kan maar weinig mensen bedenken die tegen groene groei zijn,’ reageert Jesse Klaver. ‘Maar dat neemt niet weg dat krimp in sommige gevallen nodig is. Dion Graus van de PVV viel mij er in een debat op aan dat wij voorstanders van de Natura 2000-gebieden zijn en wij de koeien in de wei willen hebben, terwijl heel veel boeren door die Natura 2000-gebieden de koeien juist niet in de wei mogen laten lopen. Mijn antwoord is vrij simpel: dat betekent dat je de veestapel moet terugdringen. Het is een illusie dat je permanent kan doorgroeien als je er maar het woord groen op plakt.’
Als ze het over haar droom van groene groei heeft, verwijst Dijksma telkens weer naar het Verbond van Den Bosch. Dat is de club die in 2011 onder leiding van Daan van Doorn, vroeger de baas van slachterijconcern VION, een toekomstvisie maakte op de veehouderij. Nu bevatte het rapport Van Doorn mooie woorden over een volledig duurzame veehouderij in 2020. Maar er stond ook veel in waar niet iedereen gelukkig mee was. Van Doorn pleitte voor verdere intensivering van de veehouderij en sloot megastallen niet uit. Ook was zijn definitie van duurzaamheid volgens sommigen nogal zwak: om duurzaam te mogen heten, was het niet nodig de grondstofkringlopen op het niveau van Noordwest-Euro­pa te sluiten. De Dieren­be­scherming en Natuur &#038; Milieu besloten het akkoord daarom niet te ondertekenen. CDA-staatssecretaris Henk Ble­ker en zijn partner in de Kamer Ger Koopmans, die toch niet de geschiedenis zullen ingaan als voorvechters van duurzaamheid, vonden het juist een machtig mooi stuk.
De Regiegroep Duurzame Veehou­de­rij die afgelopen maandag onder leiding van Dijksma bijeen kwam, gaat nu het akkoord van Den Bosch uitwerken. In die club zitten vooral oude rotten uit de bestuurlijke wereld zoals Hans Alders en Loek Her­mans en mensen uit de sector zoals Cees ’t Hart, directeur van Campina en voorzitter van de topsector Agri­food, en Albert Jan Maat van de Land- en Tuinbouw­orga­ni­sa­tie. Sjoe­ra Dikkers verwacht er niet veel van. ‘Daar gebeurt volgens mij niet zo heel veel omdat die regiegroep niet een heel duidelijk mandaat heeft en vooralsnog ook niet een duidelijke richting van de staatssecretaris heeft gekregen.’
Vorige week schreef Dijksma een brief aan de Kamer waarin ze antwoord gaf op vragen uit een overleg van de commissie Economische Zaken over voedsel en voedselprijzen. Uit de koker van de PvdA-fractie kwam een vraag over de Monitor Duur­zaam Voedsel van het Landbouw Eco­no­misch Instituut. Daaruit blijkt dat nog geen zes procent van het geconsumeerde voedsel in Neder­land duurzaam is. En dat duurzaamheid veel meer vergt dan de wetgeving vereist. Is het niet nodig de regelgeving aan te scherpen als de wettelijke kaders niet duurzaam genoeg zijn, vroeg Dijksma’s eigen fractie. De staatssecretaris antwoordde dat ze innovatie door het bedrijfsleven niet wil ‘belemmeren door extra regelgeving te creëren’.
Dikkers is niet blij met het antwoord. ‘Nee, wij willen natuurlijk een ambitieuze staatssecretaris.’ Maar op Twitter leverde het een compliment van LTO-man en schapenboer Nico Verduin op. ‘Staats­se­cre­taris begrijpt het.’ Loftuitingen van de boeren, Dijksma’s voorganger Bleker kan tevreden zijn.

Sharon Dijksma, de nieuwe Henk Bleker

<div class="lead">Straks ligt er louter duurzaam vlees op ons bord, belooft staatssecretaris Sharon Dijksma. Maar ze toont weinig daadkracht.</div>
<div class="wpg-element paragraph">
De telefoniste waarschuwt bij aanmelding nog: op de jaarvergadering van de Centrale Organisatie voor de Vleessector (COV) is de paardenvleesaffaire geen onderwerp van gesprek. Maar in de bistro van conferentieoord Groot Kievitsdal in Baarn heeft iedereen het erover.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
 ‘Dit wordt een ramp,’ voorspelt een importeur van vlees uit Zuid-Ameri­ka. Hij vreest dat de roep om etikettering van al het vlees tot onwerkbare administratieve lasten zal leiden. Ook voorzitter Jos Goebbels beseft dat hij in zijn toespraak tot de leden niet aan de affaire kan ontkomen. ‘Het is erg jammer dat zoiets gebeurt, want we hadden alles met zijn allen goed op orde. Het is één persoon die de boel verziekt,’ zegt hij.
Eigenlijk wil Goebbels het vandaag over precies het omgekeerde hebben. Niet het gesjoemel ingegeven door de race om vlees zo goedkoop mogelijk in de schappen te leggen, maar alle mooie initiatieven van de sector om milieu- en diervriendelijke producten te leveren die juist wat meer mogen kosten. Op deze vroege lentedag lanceert hij feestelijk het eerste maatschappelijke jaarverslag, dat pronkt met lachende vleesverwerkers voor wie verantwoord ondernemen het hoogste goed is.
Staatssecretaris Sharon Dijksma mag het verslag met een druk op een iPad de digitale wereld in helpen. In haar toespraak voor de COV-leden zegt ze er ‘erg blij’ mee te zijn, want ‘zo komen we samen verder op het pad van de duurzaamheid’. Maar ook zij ontkomt niet aan de pijnlijke actualiteit. Een Nederlands koelhuis heeft immers een belangrijke rol in de paardencrisis. ‘Het is heel triest om te zien dat terwijl we de markt voor kalveren in Japan net open hadden, wat een enorm bijzonder moment was, we met zo’n affaire geconfronteerd worden,’ zegt ze.
Al te lang wil de staatssecretaris niet stilstaan bij de ellende. Ze is vooral gekomen om haar duurzame visioenen te schetsen. Dijksma droomt van een toekomst waarin de Ne­der­landse agrarische sector net als in het verleden wereldwijde faam heeft, maar nu als het toppunt van duurzaamheid en innovatie. Haar ambitie is dat elk lapje vlees dat de Nederlander in 2020 op zijn bord vindt, duurzaam is.
</div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
&#8216;Ze was druk bezig met processen aansturen, onderzoeken uitzetten en om tafel zitten&#8217;
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Hoe ze deze droom in slechts zeven jaar tijd waar denkt te maken, mocht de staatssecretaris voor het eerst ontvouwen op 24 januari in het Kamerdebat over de begroting van landbouw en natuur. Dijksma maakte haar reputatie als door de wol geverfde politica volledig waar. Ze was druk bezig met processen aansturen, onderzoeken uitzetten en met mensen om tafel zitten. Het opmerkelijkste moment kwam toen Sjoera Dikkers, de woordvoerdster landbouw, visserij en voedsel van Dijksma’s eigen partij, haar ongeduld niet kon bedwingen. Mooi die ambitie om al het vlees in 2020 duurzaam te hebben. En goed om daar met vleesproducenten en supermarkten over te praten. Maar Dikkers vroeg zich af ‘wanneer het punt bereikt wordt waarop de staatssecretaris zelf ingrijpt’. Dijksma antwoordde dat we in een markteconomie leven. ‘Er is niet een soort knop waar je vanuit de overheid op kunt drukken als je wilt ingrijpen.’ Maar dat vond Dik­kers toch te mager. ‘We hebben op heel veel fronten regelgeving,’ legde ze uit. En als de markt zelf niet genoeg tempo maakt, moest de staatssecretaris durven te interveniëren, vond de PvdA-woord­voer­ster landbouw.
Ruim een maand later zegt Dikkers aan de telefoon dat het te vroeg is om Dijksma al ergens op af te rekenen. ‘Ze zit er nog maar net en ze is een heel daadkrachtige tante.’ Toch wil ze een signaal afgeven dat Dijks­ma het de vleesproducenten en supermarkten niet te makkelijk moet maken. ‘Wat ik niet wil, is een staatssecretaris die bij elke beweging die de sector maakt zegt: jongens, fantastisch.’
Daar heeft Dijksma wel een handje van. De ochtend van haar rede bij de jaarvergadering van de COV was ze te gast bij de Land- en Tuinbouw­organisatie Noord in Venhuizen. Daar zei ze over de door de pluimveesector en supermarktbranche gelanceerde ‘kip van morgen’ dat die behoort tot de categorie ‘initiatieven die leiden naar het doel dat dit kabinet onderschrijft: al het vlees duurzaam in 2020’. Dikkers is stukken minder enthousiast. ‘De kip van morgen is maar een heel kleine fractie beter dan de kip van vandaag. Bovendien ligt de kip van morgen straks voor de Nederlandse consument in de schappen, maar blijven de meeste kippen die gefokt worden voor het vlees nog steeds plofkippen omdat die voor de exportmarkt zijn.’
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Gerard Schouw, landbouwwoordvoerder van D66, is niet minder sceptisch. ‘Een kip krijgt een luciferdoosje meer ruimte in een hok. Dan kan je natuurlijk zeggen: de sector komt in beweging, hoera, we gaan de goede kant op. Maar je kunt ook als politiek een norm stellen. Deze sector is een hok vol lobbyisten. En ze hangt aan elkaar van convenanten en goede bedoelingen. Maar of je daarmee echt stappen zet…’
Het links-liberale Kamerlid blijkt minder vertrouwen te hebben in de tucht van de markt dan de sociaal-democratische bewindsvrouw. ‘Ook bij de paardenvleesaffaire is de sector er weer als de kippen bij om te zeggen: we maken zelf nieuwe afspraken met elkaar,’ zegt Schouw. ‘Je kan ook als wetgever kijken of je niet wat simpele maatregelen kan nemen, bijvoorbeeld het verhogen van de boetes die de Voedselwarenautoriteit kan opleggen. Twee maanden geleden hadden we gedoe over zalm die uit de schappen werd gehaald. De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit heeft een aantal bedrijven een boete opgelegd. Ik vroeg de staatssecretaris waar we het over hadden. Het bleek om iets van duizend euro te gaan. Niet een bedrag waar een disciplinerende werking van uitgaat. Het heilige geloof in zelfregulering heb ik niet.’
Gevraagd naar zijn indruk van de eerste maanden Sharon Dijksma, begint Schouw spontaan over haar voorganger Co Verdaas, die vanwege een declaratieaffaire uit zijn tijd als provinciebestuurder na korte tijd het veld moest ruimen. ‘Verdaas was wel heel krachtig,’ zegt Schouw. ‘Hij wilde veel rondom dierenwelzijn, gewasbeschermingsmiddelen en verduurzaming. Dijksma is echt een politiek dier. Wat ik merk in de debatten is een beetje vooruitschuiven. Ik ben geneigd enige clementie te hebben, ze zit er pas net. Maar de dossiers stapelen zich wel op. Mega­stallen, mestbeleid, dierenwelzijn, gewasbescherming, voedselfraude. Ze moet daar toch echt positie in kiezen.’
</div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
&#8216;Je kunt ook als politiek een norm stellen. Deze sector is een hok vol lobbyisten&#8217;
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Ook Jesse Klaver van Groen­Links blijkt heimwee naar Verdaas te hebben. ‘Hij was een enorm inhoudelijk gedreven man. Verdaas kwam met een soort van vleestaks. Daarmee nam hij zelf vanuit de politiek initiatief en liet het niet alleen afhangen van overleg met de sector.’ Maar Dijksma heeft al laten weten dat ze in een vleestaks weinig ziet. ‘Ik ben van mening dat het de Nederlanders in principe vrij staat te consumeren wat zij willen,’ zei ze bij LTO Noord. ‘Ik ben er dan ook niet voor om het BTW-tarief op niet-duurzaam voedsel te verhogen.’
Het laat volgens Klaver zien hoe verpolitiekt Dijksma is. ‘Ze weet dat de staatssecretaris van Financiën en de Belastingdienst niet te veel nieuwe belastingen willen, zeker niet als het om vergroening gaat. Dat vinden ze maar ingewikkeld.’ Dijksma is ‘een politiek zwaargewicht’, zegt het GroenLinks-Kamerlid. ‘Maar daar zit misschien ook wel een gevaar aan, namelijk dat de inhoud ondergeschikt wordt gemaakt aan het politieke en bestuurlijke en dat het vooral over de processen en de ketenpartners en dat soort bureaucratische woorden gaat. Ik zie op dit gebied niet zoveel verschil met het vorige kabinet. Nog steeds is het overleg met de sector het allerbelangrijkste.’
In de week dat de paardencrisis uitbarstte, riepen wetenschappers iedereen in het Westen op demitarians te worden, onze vleesconsumptie te halveren. In het rapport Our Nutrient World van het milieubureau van de Verenigde Naties schetsten ze een alarmerend beeld van de ontwrichting van de planeet door de almaar groeiende vleesconsumptie. De uitputting van de fosfaatvoorraden, een voor de landbouw essentiële grondstof. De aanslag op de biodiversiteit door verzuring en verdroging. De versterking van de opwarming van de aarde. Al waakt ons eigen Planbureau voor de Leefomgeving ervoor dit soort adviezen te geven – ambtenaren mogen zich immers niet bezondigen aan politieke keuzes – de eerste oplossingsrichting om het voedselsysteem duurzamer te maken die het in de jongste Balans van de leefomgeving voorstelt, is ‘anders consumeren’, en dat betekent vooral minder vlees. Maar voor het beïnvloeden van de voedselconsumptie is in het beleid in de afgelopen jaren weinig aandacht geweest, constateert het Planbureau.
Daar lijkt Dijksma weinig verandering in aan te willen brengen. In reactie op een gloedvol betoog van Marianne Thieme van de Partij voor de Dieren tijdens een commissievergadering zei ze kortaf: ‘Het staat consumenten vrij om keuzes te maken. Gelukkig. Dat geldt ook voor vlees. Vlees dat in de winkelschappen ligt, voldoet aan de normen die daarvoor gelden.’
Met dat antwoord komt ze niet weg, zegt Jesse Klaver. ‘Ze heeft gelijk dat het een onbegaanbare weg is vanuit de overheid te zeggen: u zult geen vlees eten. Maar de staatssecretaris vergeet wel iets anders: het zou niet raar zijn als ze de maatschappelijke kosten van vlees zou doorrekenen, zodat we een reële prijs ervoor betalen. Dat zal direct gevolgen hebben voor de consumptie. Als politicus mag je ook opvattingen hebben over het goede leven en zeggen dat het goed zou zijn dat we als samenleving minder vlees zouden eten.’
</div>
<figure id="post-42277 media-42277" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2013/03/9d4a71eb-4557-49ec-ad7c-04a04d26a375_ANP-19903968_preview1.jpg" alt="&#039;De kip van morgen is maar een heel kleine fractie beter dan de kip van vandaag&#039;. Fotocredit: Marcel van hoorn/ANP" /><figcaption>&#8216;De kip van morgen is maar een heel kleine fractie beter dan de kip van vandaag&#8217;. Fotocredit: Marcel van hoorn/ANP</figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
Ook Sjoera Dikkers vindt haar partijgenoot te terughoudend: ‘We zeggen ook als overheid: geniet, maar drink met mate. We hebben waarschuwingsstickers op sigaretten staan. Het ingrijpen in consumentenpatronen is dus niet vreemd. Je moet de optie openhouden dat je dat op vleesgebied ook moet doen. De sector heeft jarenlang de ruimte gehad om met campagnes als “kip, het meest veelzijdige stukje vlees” de consumptie te pushen. Het is wel goed om daar een tegenhanger voor te bieden en om mensen bewust te maken van de effecten van vlees eten.’
Maar minderen is een woord dat niet in het vocabulaire van Dijksma past. In elk verhaal dat de staatssecretaris houdt in de Kamer en in het land hamert ze op ‘groene groei’. Fantas­tisch als de Nederlandse agrarische sector groeit, als het maar op milieu- en diervriendelijke wijze gebeurt. Alsof ze de mosterd heeft gehaald bij Unilever-topman Paul Pol­man, die de omzet van zijn bedrijf wil verdubbelen maar de CO2-uitstoot per eenheid product wil halveren, zei ze bij LTO Noord dat ze ‘twee keer meer met twee keer minder’ wil.
‘Ik kan maar weinig mensen bedenken die tegen groene groei zijn,’ reageert Jesse Klaver. ‘Maar dat neemt niet weg dat krimp in sommige gevallen nodig is. Dion Graus van de PVV viel mij er in een debat op aan dat wij voorstanders van de Natura 2000-gebieden zijn en wij de koeien in de wei willen hebben, terwijl heel veel boeren door die Natura 2000-gebieden de koeien juist niet in de wei mogen laten lopen. Mijn antwoord is vrij simpel: dat betekent dat je de veestapel moet terugdringen. Het is een illusie dat je permanent kan doorgroeien als je er maar het woord groen op plakt.’
</div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
&#8216;Minderen is een woord dat niet in het vocabulaire van Dijksma past&#8217;
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Als ze het over haar droom van groene groei heeft, verwijst Dijksma telkens weer naar het Verbond van Den Bosch. Dat is de club die in 2011 onder leiding van Daan van Doorn, vroeger de baas van slachterijconcern VION, een toekomstvisie maakte op de veehouderij. Nu bevatte het rapport Van Doorn mooie woorden over een volledig duurzame veehouderij in 2020. Maar er stond ook veel in waar niet iedereen gelukkig mee was. Van Doorn pleitte voor verdere intensivering van de veehouderij en sloot megastallen niet uit. Ook was zijn definitie van duurzaamheid volgens sommigen nogal zwak: om duurzaam te mogen heten, was het niet nodig de grondstofkringlopen op het niveau van Noordwest-Euro­pa te sluiten. De Dieren­be­scherming en Natuur &#038; Milieu besloten het akkoord daarom niet te ondertekenen. CDA-staatssecretaris Henk Ble­ker en zijn partner in de Kamer Ger Koopmans, die toch niet de geschiedenis zullen ingaan als voorvechters van duurzaamheid, vonden het juist een machtig mooi stuk.
De Regiegroep Duurzame Veehou­de­rij die afgelopen maandag onder leiding van Dijksma bijeen kwam, gaat nu het akkoord van Den Bosch uitwerken. In die club zitten vooral oude rotten uit de bestuurlijke wereld zoals Hans Alders en Loek Her­mans en mensen uit de sector zoals Cees ’t Hart, directeur van Campina en voorzitter van de topsector Agri­food, en Albert Jan Maat van de Land- en Tuinbouw­orga­ni­sa­tie. Sjoe­ra Dikkers verwacht er niet veel van. ‘Daar gebeurt volgens mij niet zo heel veel omdat die regiegroep niet een heel duidelijk mandaat heeft en vooralsnog ook niet een duidelijke richting van de staatssecretaris heeft gekregen.’
Vorige week schreef Dijksma een brief aan de Kamer waarin ze antwoord gaf op vragen uit een overleg van de commissie Economische Zaken over voedsel en voedselprijzen. Uit de koker van de PvdA-fractie kwam een vraag over de Monitor Duur­zaam Voedsel van het Landbouw Eco­no­misch Instituut. Daaruit blijkt dat nog geen zes procent van het geconsumeerde voedsel in Neder­land duurzaam is. En dat duurzaamheid veel meer vergt dan de wetgeving vereist. Is het niet nodig de regelgeving aan te scherpen als de wettelijke kaders niet duurzaam genoeg zijn, vroeg Dijksma’s eigen fractie. De staatssecretaris antwoordde dat ze innovatie door het bedrijfsleven niet wil ‘belemmeren door extra regelgeving te creëren’.
Dikkers is niet blij met het antwoord. ‘Nee, wij willen natuurlijk een ambitieuze staatssecretaris.’ Maar op Twitter leverde het een compliment van LTO-man en schapenboer Nico Verduin op. ‘Staats­se­cre­taris begrijpt het.’ Loftuitingen van de boeren, Dijksma’s voorganger Bleker kan tevreden zijn.
</div>

Non-fictie / ‘Van dier naar mens’
Magere Hein dient zich vandaag de dag steeds vaker aan in de gedaante van welvaartsziekten als kanker of dichtgeslibde aderen. Waarom dan een vuistdik boek wijden aan zoönosen, de virussen of bacteriën zoals ebola en lyme die van dier op mens overspringen? Zeker, hun vermogen een mensenlichaam in een mum van tijd te slopen is angstaanjagend, maar in de overlijdensstatistieken spelen ze toch nauwelijks een rol van betekenis? Het simpele antwoord is aids, zegt David Quam­men in zijn boek Van dier naar mens. Die ziekte, die sinds 1981 meer dan dertig miljoen doden op zijn geweten heeft, is het levende bewijs dat zoönosen niet behoren tot de lang vervlogen dagen van de Zwarte Pest toen we nog niet zoveel verstand hadden van hygiëne en gezondheidszorg, maar ook in moderne tijden genadeloos kunnen toeslaan.
Juist in moderne tijden, betoogt Quammen zelfs. De Amerikaanse schrijver die roem vergaarde met zijn Lied van de dodo (1996) over het uitsterven van de mythische vogel uit Mauri­tius, wijst in zijn nieuwe boek op de catastrofale manier waarop de mensheid ecosystemen ontwricht. Door bossen te kappen, de wereld te asfalteren, overal huizen te bouwen, grondstoffen te delven en de aarde op te warmen. In de tropische regenwouden die in rap tempo sneuvelen, huist de virosfeer, het rijk van miljoenen onbekende virussen, bacteriën en schimmels. ‘Wanneer de bomen geveld worden en de inheemse dieren worden afgeslacht, vliegen de inheemse ziektekiemen op als stof uit een gesloopt pakhuis,’ schrijft Quammen. Ecologische druk dwingt de ziekteverwekkers nieuwe gastheren op te zoeken, en de altijd nabije en enorm gegroeide populatie mensen is daarvoor een uitstekende kandidaat.
Mond dichthouden
Een garantie op goede nachtrust biedt Van dier naar mens niet. De grootmeester van het wetenschapsboek vergelijkt de mensheid met de rupsenplaag die de streek waar hij woont in 1993 teisterde. Nadat hun aantal eerst was geëxplodeerd, legden de ringelrupsen later massaal het loodje door een virusuitbraak. ‘Als je een bloeiende populatie bent, levend met een hoge dichtheid maar blootgesteld aan nieuwe ziekteverwekkers, dan is het slechts een kwestie van tijd voordat de grote volgende ziekte zich aandient,’ schrijft hij. De Next Big One is voor de mens de grote klap na de Spaanse griep en aids.
Quammens zoektocht naar kandidaten brengt hem naar alle uithoeken van de planeet. Hij reist af naar Hendra, de Australische plaats net buiten Brisbane waar in 1994 een mysterieuze epidemie uitbrak die paarden en mensen velde. Hij volgt de route die aids afgelegd moet hebben vanaf het moment dat een chimpansee rond 1908 een jager besmette in het zuidoostelijke puntje van Kameroen. En op het dak van een vervallen magazijn in Maleisië helpt hij mee vliegende honden te vangen, een fors uitgevallen soort vleermuizen die de bron vormen van het nipah-virus dat keer op keer huishoudt in het land. ‘Hou je mond dicht als je naar boven kijkt,’ waarschuwt de expeditieleider hem. Want het virus zit ook in hun urine. En ‘er is geen vaccin, geen remedie, geen genezing’.
Van dier naar mens heeft een hoog avonturenromangehalte. Niet alleen omdat Quammen de rimboe intrekt en niet schroomt te helpen bij het vangen van apen en vleermuizen, maar ook omdat hij niet behoort tot het type popularisator dat voorwendt dat de wetenschap kant-en-klare, onomstotelijke waarheden in pacht heeft. Wat zijn nieuwe boek juist zo goed en spannend maakt, is dat de schrijver de lezer meeneemt op de avontuurlijke zoektocht door het onontgonnen gebied dat de wetenschap van de zoönosen is. Hij verzuimt niet te laten zien dat de virologen regelmatig dwaalwegen inslaan en grote vragen nog onbeantwoord zijn. Hoe komt het bijvoorbeeld dat vleermuizen de oorspronkelijke gastheer van veel van de gevaarlijkste virussen blijken te zijn? ‘Het is de goede vraag,’ antwoordt een wetenschapper. ‘Maar ik denk niet dat er al een goed antwoord op is.’
Prettig is ook de terloopse, humoristische wijze waarop Quammen pertinente vragen opwerpt over onze verhouding tot dieren. Toen er in 1996 vijftig makaakaapjes van Manilla naar de VS werden verscheept, en één daarvan positief testte op een ebola-achtig virus, werd de hele groep afgemaakt, terwijl de andere apen later geen drager bleken te zijn. ‘Tien werknemers die geholpen hadden met het lossen en onderbrengen van de apen werden ook gescreend op infectie en ook zij bleken negatief, maar op geen van hen werd euthanasie toegepast,’ schrijft Quammen droog.
Broeinest in Brabant
Wie nu alle ellende associeert met exotische dieren uit verre streken, komt bedrogen uit. Quammen doet namelijk ook ons eigen land aan, en wel het Brabantse Herpen. Voor de Nederlandse lezer is het zowel licht vervreemdend als nogal instructief om de bekende geschiedenis van de Q-koorts-uitbraak door de Amerikaan beschreven te zien. Als een antropoloog in wonderland typeert hij Herpen als ‘een keurig oord, grotendeels opgetrokken uit rode baksteen: rode bakstenen boerderijen aan de rand van het dorp, rode bakstenen huizen in het centrum, geplaveide trottoirs en een fraaie oude bakstenen kerk’.
Oorzaak nummer één van de uitbraak was ‘intensieve melkgeitenhouderij Nederlandse stijl’ laat de schrijver zich door een veterinair wetenschapper vertellen. Die typisch vaderlandse manier van werken bestond uit de ‘strostal met diepe pot’, een verzonken betonnen vloer waarop stro, geitenkeutels en urine een geurrijk mengsel vormden waarin bacteriën welig kunnen tieren. De mestlaag werd na weken of zelfs maanden broeien uitgereden over de velden waarlangs de Brabanders in het weekend fietsten om een frisse neus te halen. De autoriteiten trachtten de crisis eerst met ‘enkele krachtige, maar inconsistente maatregelen’ onder controle te krijgen, schrijft Quam­men zuinigjes. Te laat werd de epidemie bedwongen met een massaslachting van geiten. Daarna leek de crisis onder controle. ‘Maar de wetenschappers wisten dat Coxiella burnetii niet verdwenen was. Al eerder had ze op ideale omstandigheden gewacht en ook nu kon ze daarop wachten,’ waarschuwt Quammen. In het slotakkoord van zijn boek wijst hij de bio-industrie à la de Neder­landse geitenhouderij aan als een van de bronnen van het wassende gevaar dat pathogenen overspringen. ‘We vermenigvuldigen onze veestapels zoals we onszelf hebben vermenigvuldigd, runnen grootschalige bedrijven met duizenden runderen, varkens, kippen, eenden, schapen en geiten, om niet te spreken van de honderden bamboeratten en palmmarters, allemaal massaal opgesloten in hokken en stallen onder omstandigheden die het mogelijk maken dat die tamme en halftamme dieren infectieuze pathogenen oplopen uit externe bronnen (zoals vleermuizen die rusten boven varkensstallen), die infecties met elkaar delen en de pathogenen talrijke kansen bieden om nieuwe vormen te ontwikkelen waarvan sommige niet alleen een koe of eend, maar ook een mens kunnen infecteren.’
Geen chimpansee eten
De intensieve veehouderij is maar één van de lange lijst gevaren die Quammen opsomt als hij de balans opmaakt. Toch zegt hij ons niet somber maar slim te willen maken. Als individu door geen chimpansee te eten en de hand voor de mond te houden bij het hoesten. En als maatschappij door de biodiversiteit te beschermen. Dat punt illustreert de Amerikaanse wetenschapsschrijver fraai met het verhaal van de opkomst van de ziekte van Lyme. De belangrijkste gastheren van de ziekte blijken witvoetmuizen en spitsmuizen te zijn. De door de mens steeds meer gevreesde teken lopen de borreliabacterie op door bloed van de muizen op te zuigen. Nu gaat het op veel plekken niet zo goed met hun natuurlijke vijanden, waardoor zij en dus lyme floreren. Quammen vraagt de grootste Amerikaanse kenner van borrelia naar de beste remedie tegen de ziekte. Je tuin plaveien en je kind een tekenband om de enkel doen? ‘De lyme-specialist antwoordt dat hij zich een stuk meer op zijn gemak zou voelen als er een gezonde populatie was van uilen, vossen, haviken, wezels en eekhoorns.’ En de kans op een heilzame biologische diversiteit is, observeert Quammen, veel groter in een uitgestrekt woud dan in een lapje bos. Niet alleen daarom is zijn boek verplicht leesvoer voor al wie denkt dat het verbinden van natuurgebieden een obsessie van ecofundamentalisten is.
David Quammen, ‘Van dier naar mens. Over de opkomst van levensbedreigende infectieziekten’, Atlas Contact, vertaling Peter Diderich, 560 p., € 39,95

Wachten op de grote klap

Binnenland
‘Honderd procent!’ De duurzaamheidsbaas van ASN Piet Sprengers aarzelt geen seconde op de vraag welk percentage van de bijna tien miljard euro die de bank beheert een duurzame bestemming heeft. Terwijl moedermaatschappij SNS Reaal op omvallen staat – twee dagen later redt de staat de bank van de ondergang – organiseert dochterbank ASN eind januari vrolijk een masterclass duurzaam bankieren voor journalisten. Kritische vragen zijn welkom, drukt Sprengers zijn handjevol toehoorders in de Tijgerzaal van Artis op het hart. Maar: ‘Ik hoop dat we het niet te veel over de perikelen van onze moeder hoeven te hebben.’ Er is nog een graat die in de keel van Sprengers steekt. Enkele dagen eerder heeft de Groningse hoogleraar economie Bert Scholtens in een opiniestuk in Trouw betoogd dat de ASN stukken minder duurzaam is dan ze zich voordoet. De avond na de masterclass zal Nieuwsuur daar nog een schepje bovenop doen. De bewering: meer dan de helft van het kapitaal van ASN zit in SNS Reaal, een bank die het niet zo nauw neemt met groene en sociale doelen.
‘Potverdikkeme, het raakt me wel, die kritiek,’ zegt Sprengers. ‘Dat geld zit allemaal in hypotheken voor mensen met weinig inkomen. Ik weiger dat niet duurzaam te noemen.’ Hij houdt een bevlogen verhaal: dat duurzaamheid meer is dan groen, maar ook alles met rechtvaardigheid te maken heeft. ‘Dat is voor ons het kernbegrip.’ Alle miljarden die ASN aan moeder SNS uitleent, worden gebruikt voor hypotheken met een gemiddelde waarde van tachtigduizend euro. ‘Ik kan dat regel voor regel verantwoorden.’ Het grote publiek mag duurzaamheid met windmolens en zonnepanelen associëren, maar volgens Sprengers omvat de term veel meer. ‘Sowieso is het al heel moeilijk op dit gebied goede, rendabele projecten te vinden.’ ASN moet immers wel waken over de centen van de spaarders. ‘We zijn een bank, geen ondernemer. Op een paar punten zijn we radicaal. We investeren nul in fossiele energie en nul in wapens. Maar we willen verdikkeme geen nichebank zijn, maar een grote speler.’
Hoogleraar Scholtens lacht besmuikt als hij hoort dat ASN de verstrekking van hypotheken als duurzaam betitelt. ‘Op hun site staat een ronkende verwijzing naar de verklaring van de Rechten van de Mens van de Verenigde Naties, dat wonen een grondrecht is. Ik stel me dan meer situaties voor als de sloppenwijken in India. Die mensen een dak boven hun hoofd bieden en aansluiting op het riool, dat bedoelen de VN volgens mij. Niet mensen hier een leuke maisonnette geven.’ Bovendien vindt hij het verhaal over de gemiddelde hypotheekwaarde van tachtigduizend euro ongeloofwaardig. ‘Daar koop je niks voor. Zelfs hier in Groningen, waar de huizen het goedkoopst zijn, betaal je minimaal één à anderhalve ton.’ Hij denkt dat ASN, dat in crisistijd veel spaarders binnen wist te halen, onder druk is gezet om kapitaal aan het wankelende moederconcern te verschaffen. Scholtens noemt dat het stofzuigereffect. ‘Het is niet zo dat ASN zicht heeft op wat er met dat geld gebeurt. Een deel van de bestaande hypothekenportefeuille van SNS geldt als onderpand voor de lening van ASN. Dat is wat anders dan dat het geld ook gegarandeerd wordt gebruikt voor het verstrekken van nieuwe hypotheken.’ De hoogleraar wijst erop dat in het laatste jaarverslag van ASN uit 2011 is te vinden dat de hypothekenlening aan de SNS Bank met 1,2 miljard is gegroeid ten opzichte van het jaar daarvoor. Een simpel rekensommetje leert dat er dan in één jaar 15.000 hypotheken met een gemiddelde waarde van 80.000 euro bij zijn gekomen. ‘U weet ook dat de hypotheekmarkt op zijn gat ligt,’ zegt Scholtens. ‘Zoveel nieuwe hypotheken heeft SNS echt niet verschaft.’
Piet Sprengers wordt er een beetje moedeloos van. ‘Ik kan het eindeloos blijven herhalen,’ zegt hij een dag na de masterclass aan de telefoon, ‘maar die druk van SNS was er niet. Het is onze keuze geweest, omdat het past binnen onze visie op een duurzame samenleving. Wij willen een bank zijn die midden in de samenleving staat en die mensen die er ook bij willen horen in staat stelt een huis te kopen.’
Maar een korte zoektocht op Funda leert dat je voor 80.000 euro vrijwel alleen een garage kan krijgen. ‘De meeste van deze hypotheken zijn al voor een deel afgelost,’ verklaart Sprengers. Het zijn dus al eerder afgesloten hypotheken, van ver voor de tijd dat ASN hiervoor geld leende aan SNS. Dat gebeurde pas voor het eerst in 2009, blijkt uit de jaarverslagen, precies het moment dat SNS financieel in problemen raakte. De groei in 2011 is toch niet het gevolg van nieuwe hypotheken die zijn afgesloten, geeft de duurzaamheidsbaas toe. ‘SNS zoekt voor ons hypotheken die voldoen aan onze criteria en daarvoor kijken ze ook in voorgaande jaren.’ Van het nobele streven mensen met een kleine beurs een onderkomen te bieden blijkt zo weinig terecht te komen.
Alle ophef in de media ontstond over de hypotheken die ASN bij SNS heeft uitstaan. Maar hoe duurzaam is eigenlijk de rest van het spaargeld van de klanten ondergebracht? In de reclame-uitingen overheerst het beeld van windmolens en lachende Afrikaanse kinderen. Maar een blik op het jaarverslag leert dat bijna al het geld van de spaarders in Nederland blijft en slechts twee procent in groene energie wordt gestoken. Van de bijna tien miljard euro spaargeld die ASN onder haar hoede heeft, staat ongeveer de helft uit bij banken – vooral dus SNS. De rest investeert de bank grotendeels in staatsobligaties en (semi)overheidsinstellingen als woningbouwcorporaties, ziekenhuizen, waterschappen, gemeenten en provincies.
Zo staat de gemeente Rotterdam voor vijftig miljoen op de balans. Zonder dat dit geld naar een specifiek, duurzaam doel gaat. ‘Wij hebben een goed openbaar bestuur,’ legt Sprengers uit. ‘Wij vinden het belangrijk om dat te financieren. We hebben alleen staatsobligaties van landen die wij goedgekeurd hebben. Dat past allemaal in onze brede visie die wij op duurzaamheid hebben. We willen niet een bank zijn die heel erg gespecialiseerd is in het financieren van die groene, duurzame energieprojecten.’ Maar dat betekent dus dat Rotterdam het geld evengoed in een weg door een natuurgebied als in zonnepanelen op het stadhuis kan stoppen? Daar stelt de ASN geen eisen aan? ‘Nee, daar stellen wij geen eisen aan omdat wij denken dat gemeenten er in 2050 nog steeds zullen zijn en wij het belangrijk vinden dat die goed functioneren.’ Natuurlijk zijn er grenzen, zegt het hoofd duurzaamheid. ‘Als wij gevraagd zouden worden defensie of vliegvelden te financieren, denk ik niet dat we dat doen.’
De woningbouwcorporatie die in 2011 het meeste geld ontving van ASN was Rochdale, de club die in het nieuws kwam vanwege de frauderende directeur ‘Mister Maserati’ en de aankoop van een megaduur kantorenpand dat nu leeg staat. ‘Daar baal ik ook van,’ zegt Sprengers over de toestanden bij de woningcorporaties. ‘Hier en daar hebben ze een te grote broek aan getrokken. Als we vooraf geweten hadden wat er bij Rochdale aan de hand was, hadden we ze wellicht niet op onze balans gezet. Niemand had door wat er aan de hand was.’ Na het nieuws is ASN met de woningcorporatie in gesprek gegaan, vertelt hij. ‘Achteraf kijken wij natuurlijk of ze voldoende maatregelen hebben genomen om de problemen op te lossen.’ Dat was volgens Sprengers het geval. En dus besloot de bank de financiering niet te stoppen. ‘Natuurlijk is er allemaal trammelant geweest, maar op een gegeven moment willen wij er ook een punt achter zetten.’
Op de site van ASN draaien de windmolens vrolijk rond. Maar van al het door ASN uitgezette kapitaal gaat uiteindelijk nog geen tweehonderd miljoen euro, minder dan twee procent, naar projecten in duurzame energie. Volgens Sprengers is het lastig om goede, financieel solide projecten binnen te halen op dit terrein. En de strenge bankenregels staan niet toe in al te risicovolle activiteiten te stappen. Toch lijkt de Triodos Bank, die duurzaamheid ook hoog in het vandaal voert, daar minder last van te hebben. Zij heeft vier keer zo veel geld in groene energie zitten, terwijl de bank maar half zo groot is als ASN. ‘Ik weet niet precies wat zij anders doen,’ zegt Sprengers. ‘We hebben een jaar of twee, drie geleden besloten om veel meer te gaan investeren in dit soort projecten. We hebben daarvoor de afdeling duurzame financiering opgericht, en die breidt zich op dit moment vrij snel uit. We hopen een versnelling in de groei te kunnen krijgen op dat terrein.’
ASN is een nieuwkomer op deze markt, zegt ook Peter Ras, de projectleider van de Eerlijke Bankwijzer die jaarlijks alle banken op duurzaamheid toetst. ‘De organisatie is heel klein. Er werken ongeveer honderd man, bij Triodos ruim zevenhonderd. Dat komt omdat de bank tot voor kort alleen maar belegde en geen kredieten aan bedrijven verstrekte. Eigenlijk zou ASN meer deskundigheid in huis moeten halen om haar portfolio te laten groeien. We snappen ook wel weer dat ze niet ongecontroleerd en explosief willen groeien. Dat is legitiem, maar het zou wel goed zijn als ASN daar open over zou zijn en zou zeggen: hier staan we nu, en daar willen we naartoe.’ Dat ASN niet voldoende projecten kan vinden, ligt dus volgens Ras vooral aan de eigen organisatie. ‘Er is een enorme behoefte aan kapitaal om een transitie te maken naar een duurzame economie. Investeringsmogelijkheden zijn er meer dan voldoende.’
Laten we niet al te veel ASN-bashen, roept Ras op. ‘Er is nu heel erg een teneur dat de bank veel minder groen en duurzaam is dan ze zich voordoet,’ zegt hij. ‘Maar qua transparantie behoort ASN wel tot de toppers. De bank publiceert keurig in welke bedrijven het investeert en welke criteria het daarbij hanteert. Dat doet bijna geen enkele bank. Bovendien blijkt uit praktijkonderzoeken dat ASN niet in wapenhandel investeert en al haar investeringen in de electriciteitssector ten goede komen aan duurzame energie.’ In de Eerlijke Bankwijzer scoort ASN om die redenen hoog.
Toch ziet ook Ras een ‘groot pijnpunt’: de moederbank scoort juist slecht op klimaatbeleid. ‘De corebusiness van SNS is hypotheken, woningbouw en vastgoed. In de Europese Unie komt vijfendertig procent van alle broeikasgassen voort uit de woningbouw- en vastgoedsector. Daar is dus wel een wereld te winnen. Juist ASN en SNS kunnen daarin een belangrijke rol spelen. Maar SNS voert niet of nauwelijks beleid om het energieverbruik en de CO2-uitstoot te verminderen en te zorgen dat duurzame materialen worden gebruikt. Je kunt via investeringscriteria makkelijk voorkomen dat er stukken kaalgekapt regenwoud in raamkozijnen zitten.’
In de volgende editie van de Eerlijke Bankwijzer, die in april uitkomt, wordt de sector vastgoed en woningbouw aan de hand van een reeks criteria beoordeeld. Ras waarschuwt: ‘Als ASN miljarden steekt in hypotheken van SNS, vinden we dat ze verantwoordelijkheid heeft daar beleid op te voeren. Als ze daar niets aan gaan doen, weten ze ook dat ze in april hangen.’
Hoofd duurzaamheid Sprengers snapt de kritiek. ASN heeft ook geprobeerd groene hypotheken in de markt te zetten. ‘Maar dat liep van geen hout. We zijn er op een gegeven moment mee gestopt omdat er veel te weinig vraag naar was. Tot op heden hebben we geen goede truc gevonden om dat voor elkaar te krijgen.’
Dat vindt Giuseppe van der Helm, directeur van de Vereniging van Beleggers voor Duurzame Ontwikkeling (VDBO), te makkelijk. ‘Als je dan toch in de woningmarkt zit, kan je ook helpen die te verduurzamen. ASN kan eisen dat die huizen aan een minimum milieuwaardering voldoen.’
Van der Helm, die in de raad van advies van SNS Reaal zit, waarschuwde afgelopen december de bankbestuurders nog voor nare publiciteit over de niet groene hypotheken. ‘Ik heb gevraagd of ze zich bewust waren van de impact die het kan hebben op SNS, ASN en op de perceptie van duurzaam beleggen. Ze zeiden dat ze zich ervan bewust waren, maar vonden dat ze de hypotheken konden verkopen als een sociale investering.’ Een inschattingsfout, zo blijkt uit alle commotie. Door al het gedoe rond het nu genationaliseerde SNS Reaal zijn de schijnwerpers ook op de ASN Bank gericht. In het felle licht blijkt de bank stukken minder duurzaam te zijn dan zij zelf voorwendt. Dat is niet alleen slecht voor de reputatie van ASN, zegt Van der Helm. ‘Mijn grote angst als directeur van VDBO is dat mensen straks gaan roepen dat duurzaam beleggen helemaal nergens op slaat. Als ze denken: duurzaam beleggen is een beetje leuk in hypotheken doen, kan dat funest zijn.’

Het zevenkoppige monster

Het zevenkoppige monster

De communist en de anarchist

Filmpje: De gevaarlijkste filosoof

De communist en de anarchist

Droombanen gezocht voor jongeren

Interview Coen Simon: ‘Door me te schamen kan ik de raarste dingen zeggen’

‘Door me te schamen kan ik de raarste dingen zeggen’

Strijd om de maag

Wij Willen Zon: niet wachten op de staat

Bluerise: een zee aan energie

23 ideeën voor een betere wereld

Sharon Dijksma, de nieuwe Henk Bleker

Sharon Dijksma, de nieuwe Henk Bleker

Wachten op de grote klap

Waar het geld van ASN écht naartoe gaat