Vriend wordt vijand

De stemmen van Vrij Nederland

Columns van Chard van den Berg, Hannah Prins en Nicolaas Veul

<div class="lead">De Hedwigepolder wordt ontpolderd. De Zeeuwse fotograaf Robert Knoth legde hem nog eenmaal vast. ‘Hij is deels al verdwenen.’</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>In de verre oosthoek van Zeeuws-Vlaanderen, waar Nederland bijna ongemerkt overgaat in België, ligt een polder met de gracieuze naam van een hertogin. Achter de zeedijk strekken de akkers zich uit, omzoomd door hoge populieren. De hobbelige asfaltwegen die de polder doorkruisen, kregen de namen van Hedwige&#8217;s drie kinderen: Erik, Lydia en Engelbert.</p>
</p></div>
<figure id="post-42871 media-42871" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2013/02/d9a08161-19ef-46c6-9b5d-0d18aca2f19b_KNOTH-ZEELAND-SCAN-017_preview1.jpg" alt="Foto: Robert Knoth" /><figcaption>Foto: Robert Knoth</figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>In 1907 werd dit deel van het Verdronken Land van Saeftinghe, bij elkaar zo’n driehonderd hectare, trots heroverd op de zee. Maar helaas voor de voorname naamgevers van de polder: de recente geschiedenis van het gebied verliep minder glansrijk. Aan de Engelbertstraat staat een laatste boerderij, het erf oogt verlaten, achter de glasgordijnen schemert de leegte. ‘Hedwige’ is inmiddels nog vooral de titel van een politieke operette vol draaikonterij.</p>
<p>Het drooggelegde land voor de Zeeuwse zielenrust behouden? Of onder water zetten ter compensatie van het uitdiepen van de Westerschelde, zoals met de Belgen was afgesproken? Die vraag hield de politiek zeker zeven jaar bezig. Maar onlangs stemde de Tweede Kamer vrijwel geruisloos in met de plannen uit het regeerakkoord: uiterlijk in 2019 worden de dijken doorgestoken en gaat de Hedwigepolder alsnog ten onder.</p>
<p>Althans, als het aan de heren en dames politici ligt, smaalt Magda de Feijter. Vanuit haar Zeeuwse hoeve bij Zaamslag voert ze sinds jaar en dag het verzet tegen de ontpoldering aan. En het actiecomité ‘Red onze polders’ heeft de strijd nog niet opgegeven, benadrukt secretaris De Feijter. In samenspraak met de eigenaar van de Hedwigepolder, een vermogende Vlaamse baggeraar, overweegt het comité nu juridische stappen. Want aan de besluitvorming over de ontpoldering mankeert ‘van alles’. De Feijter, met zangerig Zeeuwse tongval: ‘We voelen ons bekocht door de politiek.’</p>
</p></div>
<figure id="post-42871 media-42871" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2013/02/9abdec46-f9ed-44bf-8290-c346c4a08266_KNOTH-ZEELAND-SCAN-002_preview1.jpg" alt="Foto: Robert Knoth" /><figcaption>Foto: Robert Knoth</figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Voor de mal gehouden</b></p>
<p>De klucht in vele bedrijven begon in 2005, toen Nederland en België een verdrag sloten over verdere uitdieping van de Westerschelde. Dat was nodig om de vaargeul naar Antwerpen voor grote zeeschepen begaanbaar te houden. De natuur in het gebied bleek door eerdere verdiepingsoperaties aangetast. Daarom werd tegelijkertijd besloten dat ter compensatie zeshonderd hectare nieuwe natuur moest worden aangelegd. De ontpoldering van de Hedwige zou meteen driehonderd hectare opleveren.</p>
<p>Vrijwel onmiddellijk klonk verzet in Zeeland en Den Haag. Zongen de Zeeuwen het niet in hun volkslied? Land teruggeven aan het wassende water, dat ging met een blik op de ‘historieblaen’ nu eenmaal niet. Prompt wierpen de Zeeuwse kopstukken uit het CDA, dat de stemmen in het agrarische <i>heartland</i> hard nodig had, zich op als beschermheren van de Hedwige. Premier Balkenende verzette zich hoogstpersoonlijk tegen de ontpoldering, maar moest uiteindelijk in 2009 toegeven dat er helaas toch niets anders op zat. Desondanks hield Kamerlid Ad Koppejan uit Zoutelande zijn oranje actievest aan. Hij bleef de Zeeuwen koppig steunen bij hun polderprotest.</p>
</p></div>
<figure id="post-42871 media-42871" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2013/02/849bc402-9345-4c75-a3be-89976ff7ba27_KNOTH-ZEELAND-SCAN-003_preview1.jpg" alt="Foto: Robert Knoth" /><figcaption>Foto: Robert Knoth</figcaption></figure>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>&#8216;Hedwige&#8217; is nog vooral de titel van een politieke operette vol draaikonterij</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Bij de formatie van het kabinet Rutte-Verhagen in 2010 werd ineens weer besloten de Hedwige toch droog te houden. Een cadeautje voor ‘dissident’ Koppejan, in ruil voor zijn steun aan de gedoogconstructie met de PVV, gonsde het in Den Haag. En dan was er uiteraard landbouwminister Henk Bleker, die bij een bolus in café Het Verdronken Land nog maar eens riep dat hij een echte ‘polderjongen’ was. Nooit zou het CDA vruchtbare landbouwgrond verdrinken! Hij stelde voor om de Hedwige dan <i>gedeeltelijk</i> en twee andere polders onder water te zetten, maar kreeg daar in de Tweede Kamer geen steun voor. Inmiddels dreigden zowel de Belgen als de Europese Commissie met boetes en rechtszaken als Nederland het Scheldeverdrag niet na zou komen.</p>
<p>Dus tja. Toen Mark Rutte en Diederik Samsom, in het verleden ook fervente tegenstanders van de ontpoldering, afgelopen zomer aan tafel schoven om hun regeerakkoord te vormen, zagen ze geen andere oplossing: alle alternatieven voor natuurcompensatie waren onderzocht en te duur, ze zouden de ontpoldering van de Hedwige ‘zo spoedig mogelijk ter hand nemen’.</p>
</p></div>
<figure id="post-42871 media-42871" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2013/02/39210063-ce60-457d-8171-37b22d370e0c_KNOTH-ZEELAND-SCAN-015_preview1.jpg" alt="Foto: Robert Knoth" /><figcaption>Foto: Robert Knoth</figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Ze zijn steeds voor de mal gehouden, verzucht Magda de Feijter. ‘Al die politici met hun leugens. En wat koop je ervoor?’ Behalve de Hedwige dreigt ook de Eendrachtspolder, waar ze zelf woont, aan het zeewater te worden prijsgegeven. Hedwige levert immers maar de helft van de benodigde natuurcompensatie op, de provincie Zeeland moet zelf de overige gebieden aanwijzen. Het actiecomité zal de ontpolderingen hoe dan ook aanvechten, zegt De Feijter. In de verdragen staat namelijk dat er draagvlak moet zijn onder de bevolking, en dat is er ab-so-luut niet. Volgens Gery De Cloedt, de Vlaamse eigenaar van de Hedwigepolder, is er bovendien genoeg bewijs dat ontpoldering helemaal geen nieuwe natuur oplevert. In interviews voorspelt hij met veel voilà’s dat de nieuwe natuurgebieden binnen een paar jaar vol stromen met slib en bagger. </p>
</p></div>
<figure id="post-42871 media-42871" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2013/02/cbc8782e-9f0e-4dc9-b197-dcfcfd440bd8_KNOTH-ZEELAND-SCAN-004_preview1.jpg" alt="Foto: Robert Knoth" /><figcaption>Foto: Robert Knoth</figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Dit najaar reed fotograaf Robert Knoth vanuit zijn ouderlijk huis naar de Hedwigepolder om het landschap van zijn jeugd nog eenmaal vast te leggen. In zwart-wit, voornamelijk, als ode aan een vervlogen tijd.</p>
<p>Knoth groeide op in Kamperland, een dorp op Noord-Beveland. Het was er als in de verhalen van Maarten Biesheuvel, zegt hij. De schrijver logeerde regelmatig in een huisje verderop aan de dijk. Hij liet zijn personages hun opwachting maken in de gelagkamer van het dorpscafé, waar de boeren en arbeiders mokkend bijeenzaten. Om vervolgens in het diepe donker over de dijk weer naar huis te zwalken. ‘De lantaarnpalen hielden op tegenover ons huis, aan het eind van het dorp,’ zegt Knoth. ‘Daarachter begon de polder. Zoals Biesheuvel schreef: “Het zwarte gat van Zeeland”.’ </p>
<p>Hij fotografeerde in november, want dan zijn de polders op hun mooist, vindt Knoth: als de akkers leeg zijn, en de zeeklei omgeploegd in grafische patronen. Hij liep er toch wel een beetje met een zwaar hart rond. Want of de polders behouden blijven? Knoth heeft er een hard hoofd in. ‘Het is een landschap dat verdwijnt, maar voor een deel ook al verdwenen is. Overal staan windmolens, over Walcheren raast een brede snelweg. En als je in de Hedwigepolder op de dijk staat, zie je in de verte de industrie opdoemen. De haven zal alleen maar groeien, en ik vrees dat de economische belangen uiteindelijk zwaarder wegen dan de Zeeuwse poldernostalgie. Ik denk wel eens: ze verlangen naar een tijd die al voorbij is.’</p>
</p></div>
<figure id="post-42871 media-42871" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2013/02/d9c50b6d-bfcb-4d31-ad25-d8e65c8b980c_KNOTH-ZEELAND-SCAN-001_preview1.jpg" alt="Foto: Robert Knoth" /><figcaption>Foto: Robert Knoth</figcaption></figure>


Sophie Derkzen

Het zwarte gat van Zeeland

<p>Het zwarte gat van Zeeland</p>
<p>In de verre oosthoek van Zeeuws-Vlaan­de­ren, waar Nederland bijna ongemerkt overgaat in België, ligt een polder met de gracieuze naam van een hertogin. Achter de zeedijk strekken de akkers zich uit, omzoomd door hoge populieren. De hobbelige asfaltwegen die de polder doorkruisen, kregen de namen van Hedwiges drie kinderen: Erik, Lydia en Engelbert.</p>
<p>In 1907 werd dit deel van het Verdronken Land van Saeftinghe, bij elkaar zo’n driehonderd hectare, trots heroverd op de zee. Maar helaas voor de voorname naamgevers van de polder: de recente geschiedenis van het gebied verliep minder glansrijk. Aan de Engelbertstraat staat een laatste boerderij, het erf oogt verlaten, achter de glasgordijnen schemert de leegte. ‘Hed­wi­ge’ is inmiddels nog vooral de titel van een politieke operette vol draaikonterij.</p>
<p>Het drooggelegde land voor de Zeeuwse zielenrust behouden? Of onder water zetten ter compensatie van het uitdiepen van de Wester­schel­de, zoals met de Belgen was afgesproken? Die vraag hield de politiek zeker zeven jaar bezig. Maar onlangs stemde de Tweede Kamer vrijwel geruisloos in met de plannen uit het regeerakkoord: uiterlijk in 2019 worden de dijken doorgestoken en gaat de Hedwigepolder alsnog ten onder.</p>
<p>Althans, als het aan de heren en dames politici ligt, smaalt Magda de Feijter. Vanuit haar Zeeuw­se hoeve bij Zaamslag voert ze sinds jaar en dag het verzet tegen de ontpoldering aan. En het actiecomité ‘Red onze polders’ heeft de strijd nog niet opgegeven, benadrukt secretaris De Feijter. In samenspraak met de eigenaar van de Hedwigepolder, een vermogende Vlaam­se baggeraar, overweegt het comité nu juridische stappen. Want aan de besluitvorming over de ontpoldering mankeert ‘van alles’. De Feijter, met zangerig Zeeuwse tongval: ‘We voelen ons bekocht door de politiek.’</p>
<p>Voor de mal gehouden</p>
<p>De klucht in vele bedrijven begon in 2005, toen Nederland en België een verdrag sloten over verdere uitdieping van de Westerschelde. Dat was nodig om de vaargeul naar Antwerpen voor grote zeeschepen begaanbaar te houden. De natuur in het gebied bleek door eerdere verdiepingsoperaties aangetast. Daarom werd tegelijkertijd besloten dat ter compensatie zeshonderd hectare nieuwe natuur moest worden aangelegd. De ontpoldering van de Hedwige zou meteen driehonderd hectare opleveren.</p>
<p>Vrijwel onmiddellijk klonk verzet in Zeeland en Den Haag. Zongen de Zeeuwen het niet in hun volkslied? Land teruggeven aan het wassende water, dat ging met een blik op de ‘historieblaen’ nu eenmaal niet. Prompt wierpen de Zeeuw­se kopstukken uit het CDA, dat de stemmen in het agrarische heartland hard nodig had, zich op als beschermheren van de Hed­wi­ge. Premier Balkenende verzette zich hoogstpersoonlijk tegen de ontpoldering, maar moest uiteindelijk in 2009 toegeven dat er helaas toch niets anders op zat. Desondanks hield Kamerlid Ad Koppejan uit Zoutelande zijn oranje actievest aan. Hij bleef de Zeeuwen koppig steunen bij hun polderprotest.</p>
<p>Bij de formatie van het kabinet Rutte-Verhagen in 2010 werd ineens weer besloten de Hedwige toch droog te houden. Een cadeautje voor ‘dissident’ Koppejan, in ruil voor zijn steun aan de gedoogconstructie met de PVV, gonsde het in Den Haag. En dan was er uiteraard landbouwminister Henk Bleker, die bij een bolus in café Het Verdronken Land nog maar eens riep dat hij een echte ‘polderjongen’ was. Nooit zou het CDA vruchtbare landbouwgrond verdrinken! Hij stelde voor om de Hedwige dan gedeeltelijk en twee andere polders onder water te zetten, maar kreeg daar in de Tweede Kamer geen steun voor. Inmiddels dreigden zowel de Belgen als de Europese Com­missie met boetes en rechtszaken als Nederland het Scheldeverdrag niet na zou komen.</p>
<p>Dus tja. Toen Mark Rutte en Diederik Samsom, in het verleden ook fervente tegenstanders van de ontpoldering, afgelopen zomer aan tafel schoven om hun regeerakkoord te vormen, zagen ze geen andere oplossing: alle alternatieven voor natuurcompensatie waren onderzocht en te duur, ze zouden de ontpoldering van de Hedwige ‘zo spoedig mogelijk ter hand nemen’.</p>
<p>Ze zijn steeds voor de mal gehouden, verzucht Magda de Feijter. ‘Al die politici met hun leugens. En wat koop je ervoor?’ Behalve de Hedwige dreigt ook de Eendrachtspolder, waar ze zelf woont, aan het zeewater te worden prijsgegeven. Hedwige levert immers maar de helft van de benodigde natuurcompensatie op, de provincie Zeeland moet zelf de overige gebieden aanwijzen. Het actiecomité zal de ontpolderingen hoe dan ook aanvechten, zegt De Feijter. In de verdragen staat namelijk dat er draagvlak moet zijn onder de bevolking, en dat is er ab-so-luut niet. Volgens Gery De Cloedt, de Vlaamse eigenaar van de Hedwigepolder, is er bovendien genoeg bewijs dat ontpoldering helemaal geen nieuwe natuur oplevert. In interviews voorspelt hij met veel voilà’s dat de nieuwe natuurgebieden binnen een paar jaar vol stromen met slib en bagger.</p>
<p>Op zijn mooist</p>
<p>Dit najaar reed fotograaf Robert Knoth  vanuit zijn ouderlijk huis naar de Hedwigepolder om het landschap van zijn jeugd nog eenmaal vast te leggen. In zwart-wit, voornamelijk, als ode aan een vervlogen tijd.</p>
<p>Knoth groeide op in Kamperland, een dorp op Noord-Beveland. Het was er als in de verhalen van Maarten Biesheuvel, zegt hij. De schrijver logeerde regelmatig in een huisje verderop aan de dijk. Hij liet zijn personages hun opwachting maken in de gelagkamer van het dorpscafé, waar de boeren en arbeiders mokkend bijeenzaten. Om vervolgens in het diepe donker over de dijk weer naar huis te zwalken. ‘De lantaarnpalen hielden op tegenover ons huis, aan het eind van het dorp,’ zegt Knoth. ‘Daarachter begon de polder. Zoals Biesheuvel schreef: “Het zwarte gat van Zeeland”.’</p>
<p>Hij fotografeerde in november, want dan zijn de polders op hun mooist, vindt Knoth: als de akkers leeg zijn, en de zeeklei omgeploegd in grafische patronen. Hij liep er toch wel een beetje met een zwaar hart rond. Want of de polders behouden blijven? Knoth heeft er een hard hoofd in. ‘Het is een landschap dat verdwijnt, maar voor een deel ook al verdwenen is. Overal staan windmolens, over Walcheren raast een brede snelweg. En als je in de Hedwigepolder op de dijk staat, zie je in de verte de industrie opdoemen. De haven zal alleen maar groeien, en ik vrees dat de economische belangen uiteindelijk zwaarder wegen dan de Zeeuwse poldernostalgie. Ik denk wel eens: ze verlangen naar een tijd die al voorbij is.’</p>


Poldernostalgie

<p>Bladwijzers / De beste online bronnen bij het nieuws</p>
<p>Der Spiegel/Die Zeit; Geduld und Einsicht</p>
<p>Premier Cameron legde zijn langverwachte bom onder het Europese project: de Britten willen een betere deal, anders zijn ze vertrokken. In het politieke gekrakeel dat daarop losbarstte, hield Angela Merkel zich opmerkelijk gedeisd. De Duitse bondskanselier, volgens Forbes de machtigste mens op aarde na Obama, zei kalmpjes dat de EU bereid moet zijn over de Britse verzoeken te praten. Ook tijdens de wereldtop in Davos leek Merkel alle opwinding in de kiem te smoren, analyseert Der Spiegel. Het weekblad beschrijft minutieus hoe ze pas aan het einde van haar pleidooi voor meer concurrentiekracht in Europa terloops aan &#8216;collega Cameron&#8217; refereert. Geen olie op het vuur, dat is haar strategie, schrijft ook Die Zeit. Ze zet in op Geduld und Einsicht. </p>
<p>Financial Times; Midsomer Murders</p>
<p>Waarom wil Merkel Cameron zo graag binnen de EU houden? De Financial Times legde de complexe relatie tussen beide landen bloot. Duitsland houdt Groot-Brittannië en andere Noord-Europese staten graag aan tafel in zijn strijd voor een streng begrotingsbeleid en een open, interne markt. Of dat zal lukken? De persoonlijke verhouding tussen de beide regeringsleiders mag dan &#8216;prima&#8217; tot &#8216;warm&#8217; zijn (ze keken samen naar Midsomer Murders in Camerons buitenhuis), politiek gezien leverde dat voorlopig weinig op. Zo droomt Merkel van verdere Europese integratie, Cameron juist van zo min mogelijk Europese bemoeienis. Geen van beiden leek vooralsnog bereid de ander echt tegemoet te komen, verzuchtte de FT afgelopen november. </p>
<p>The Telegraph; Hysterische Fransen</p>
<p>En toch: in haar speech in Davos zocht Merkel wel degelijk toenadering tot Cameron, signaleert een Duitse journalist in The Telegraph. &#8216;Meer Europa&#8217; legde Merkel uit als &#8216;meer openheid voor hervormingen&#8217;. Zo maakte ze er slim een Duits-Brits duet van, in plaats van een duel. Van oudsher heeft Duitsland veel geïnvesteerd in de relatie met de Britse bondgenoot, al was het maar om niet &#8216;alleen gelaten te worden met die hysterische Fransen,&#8217; zoals Adenauer zich ooit liet ontvallen. Als het erop aankomt, zal Merkel optrekken met de Fransen, voorspelt The Telegraph: die steunen het plan voor een fiscale unie van de eurolanden, net iets belangrijker dan het Britse wensenlijstje.</p>
<p>Der Spiegel; De as kraakt</p>
<p>Maar is dat waarschijnlijk? Der Spiegel schreef dit najaar uitgebreid over de weinig stralende relatie tussen Merkel en de Franse president François Hollande. Het onderlinge wantrouwen was enorm, de as Parijs-Berlijn kraakte. Hollande zou Merkel nog altijd verwijten dat zij Nicolas Sarkozy steunde en de Bondskanselarij vreesde dat Hollande Merkels belangrijkste uitdager bij de Bondsdagverkiezingen in september, SPD-leider Peer Steinbrück, in het zadel gaat helpen. </p>
<p>The Economist; Nederlaag</p>
<p>In de aanloop naar die verkiezingen heeft Merkel eind januari onverwacht een gevoelige eerste nederlaag geleden. In Nedersaksen, de op een na grootste deelstaat, verloor de regeringscoalitie van CDU en FDP nipt van SPD en Groenen. Een zwakkere positie van Merkel is volgens The Economist slecht nieuws voor Duitsland en Europa. Haar aanvankelijk zwaar bekritiseerde aanpak van de eurocrisis (langzaam en technocratisch) lijkt eindelijk vruchten af te werpen. Juist nu moet Duitsland doorpakken, maar als Merkel op weg naar de verkiezingen gezag verliest, zouden haar hervormingen daar wel eens onder kunnen lijden. </p>
<p>Financial Times; Consensus</p>
<p>Wat maakt Merkel tot de machtigste vrouw van Europa? De Financial Times portretteerde &#8216;het meisje uit het oosten&#8217; dat nog altijd &#8216;een raadsel&#8217; is in Berlijn en Brussel afgelopen december. Bij een karige pot koffie in haar kantoor sprak de krant ook met de kanselier zelf. Gepokt en gemazeld in de Duitse politiek van consensus en coalitievorming heeft ze een schier eindeloos uithoudingsvermogen. Haar grote truc, analyseert FT: blijven zitten tot je consensus hebt bereikt. Dus toch: Geduld und Einsicht. </p>
<p>Die Welt; Veranderende wereld </p>
<p>In Die Welt een mooie terugblik op Merkels optreden als Europees crisismanager, tevens een voorbeschouwing op haar derde ambtsperiode als kanselier. Merkel legde de Monetaire Unie haar wil op, dwong hervormingen af, maar verloor ook. Zo stemde ze in met de koers van Mario Draghi, de president van de ECB, om staatsobligaties van zwakke landen op te kopen en gaf daarmee een groot deel van haar macht uit handen. Gek genoeg leverde dat haar in Duitsland juist steun op, stelt Die Welt. De Duitse burger wil namelijk helemaal niet dat de kanselier de toon zet in Europa. Liever verschuilt die zich achter de brede rug van een politica die de voortdurend veranderende wereld wat op afstand houdt. </p>
<p>ARD; Dienstauto</p>
<p>Voor wie Merkels crisismanagement in de periode 2010-2012 nog eens wil beleven, maar dan vanuit haar eigen dienstauto, is er de documentaire van de ARD: Was macht Merkel? Twee jaar lang volgden de makers de Machtfrau: de voortdurende telefonades met verschillende wereldleiders, de vele Eurotoppen, de aanhoudende kritiek. En ja, de eenzaamheid van het bestaan aan de top.</p>
<p>Tegenlicht; De VS van Europa</p>
<p>Voor wie stiekem droomt over de Verenigde Staten van Europa onder leiding van Frau Angela Merkel, is er deze gedeeltelijk fictieve documentaire van Tegenlicht. In 2011 visualiseerde Kees Vendrik, toenmalig Tweede Kamerlid en woordvoerder financiën van GroenLinks, op verzoek van het VPRO-programma zijn oplossing voor de eurocrisis. &#8216;Het jaar dat de euro valt&#8217; is een merkwaardige mix van feiten en fictie, waarin een al even bonte stoet van deskundigen voorbij trekt: van Gerrit Zalm tot Barry Madlener. </p>
<p>Ga voor deze bronnen naar vn.nl/merkel </p>


Angela Merkel

<div class="lead">Cameron heeft gesproken. Wéér moet EU-crisismanager Merkel aan de bak. Wat is haar geheim?</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Geduld und Einsicht</b><br /><i>Der Spiegel/Die Zeit</i><br />Premier Cameron legde zijn langverwachte bom onder het Europese project: de Britten willen een betere deal, anders zijn ze vertrokken. In het politieke gekrakeel dat daarop losbarstte, hield Angela Merkel zich opmerkelijk gedeisd. De Duitse bondskanselier, volgens Forbes de machtigste mens op aarde na Obama, zei kalmpjes dat de EU bereid moet zijn over de Britse verzoeken te praten. Ook tijdens de wereldtop in Davos <a href="http://www.spiegel.de/wirtschaft/soziales/weltwirtschaftsforum-davos-merkel-bremst-cameron-in-eu-debatte-aus-a-879514.html" class="normal" title="http://www.spiegel.de/wirtschaft/soziales/weltwirtschaftsforum-davos-merkel-bremst-cameron-in-eu-debatte-aus-a-879514.html">leek Merkel alle opwinding in de kiem te smoren</a>, analyseert <i>Der Spiegel</i>. Het weekblad beschrijft minutieus hoe ze pas aan het einde van haar pleidooi voor meer concurrentiekracht in Europa terloops aan &#8216;collega Cameron&#8217; refereert. Geen olie op het vuur, dat is haar strategie, <a href="http://www.zeit.de/news/2013-01/24/weltwirtschaft-analyse-merkel-vermeidet-streit-mit-london-24214455" class="normal" title="http://www.zeit.de/news/2013-01/24/weltwirtschaft-analyse-merkel-vermeidet-streit-mit-london-24214455">schrijft ook</a> <i>Die Zeit</i>. Ze zet in op <i>Geduld und Einsicht</i>. </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Midsomer Murders</b><br /><i>Financial Times</i><br />Waarom wil Merkel Cameron zo graag binnen de EU houden? De <i>Financial Times</i> <a href="http://www.ft.com/intl/cms/s/0/ce2b8530-27f9-11e2-afd2-00144feabdc0.html#axzz2JATX7ZNX" class="normal" title="http://www.ft.com/intl/cms/s/0/ce2b8530-27f9-11e2-afd2-00144feabdc0.html#axzz2JATX7ZNX">legde de complexe relatie tussen beide landen bloot</a>. Duitsland houdt Groot-Brittannië en andere Noord-Europese staten graag aan tafel in zijn strijd voor een streng begrotingsbeleid en een open, interne markt. Of dat zal lukken? De persoonlijke verhouding tussen de beide regeringsleiders mag dan &#8216;prima&#8217; tot &#8216;warm&#8217; zijn (ze keken samen naar <i>Midsomer Murders</i> in Camerons buitenhuis), politiek gezien leverde dat voorlopig weinig op. Zo droomt Merkel van verdere Europese integratie, Cameron juist van zo min mogelijk Europese bemoeienis. Geen van beiden leek vooralsnog bereid de ander echt tegemoet te komen, verzuchtte de <i>FT</i> afgelopen november. </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Hysterische Fransen</b><br /><i>The Telegraph</i><br />En toch: in haar speech in Davos zocht Merkel wel degelijk toenadering tot Cameron, <a href="http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/eureferendum/9828738/EU-referendum-speech-why-Angela-Merkel-needs-David-Cameron-but-not-at-expense-of-France.html" class="normal" title="http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/eureferendum/9828738/EU-referendum-speech-why-Angela-Merkel-needs-David-Cameron-but-not-at-expense-of-France.html">signaleert een Duitse journalist</a> in <i>The Telegraph</i>. &#8216;Meer Europa&#8217; legde Merkel uit als &#8216;meer openheid voor hervormingen&#8217;. Zo maakte ze er slim een Duits-Brits duet van, in plaats van een duel. Van oudsher heeft Duitsland veel geïnvesteerd in de relatie met de Britse bondgenoot, al was het maar om niet &#8216;alleen gelaten te worden met die hysterische Fransen,&#8217; zoals Adenauer zich ooit liet ontvallen. Als het erop aankomt, zal Merkel optrekken met de Fransen, voorspelt <i>The Telegraph</i>: die steunen het plan voor een fiscale unie van de eurolanden, net iets belangrijker dan het Britse wensenlijstje.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>De as kraakt</b><br /><i>Der Spiegel</i><br />Maar is dat waarschijnlijk? <i>Der Spiegel</i> <a href="http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-89234373.html" class="normal" title="http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-89234373.html">schreef dit najaar uitgebreid</a> over de weinig stralende relatie tussen Merkel en de Franse president François Hollande. Het onderlinge wantrouwen was enorm, de as Parijs-Berlijn kraakte. Hollande zou Merkel nog altijd verwijten dat zij Nicolas Sarkozy steunde en de Bondskanselarij vreesde dat Hollande Merkels belangrijkste uitdager bij de Bondsdagverkiezingen in september, SPD-leider Peer Steinbrück, in het zadel gaat helpen. </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Nederlaag</b><br /><i>The Economist</i><br />In de aanloop naar die verkiezingen heeft Merkel eind januari onverwacht een gevoelige eerste nederlaag geleden. In Nedersaksen, de op een na grootste deelstaat, verloor de regeringscoalitie van CDU en FDP nipt van SPD en Groenen. Een zwakkere positie van Merkel is volgens <i>The Economist</i> <a href="http://www.economist.com/news/leaders/21570727-weakened-angela-merkel-bad-germany-and-europe-merkel-wounded?zid=307&amp;ah=5e80419d1bc9821ebe173f4f0f060a07" class="normal" title="http://www.economist.com/news/leaders/21570727-weakened-angela-merkel-bad-germany-and-europe-merkel-wounded?zid=307&amp;ah=5e80419d1bc9821ebe173f4f0f060a07">slecht nieuws voor Duitsland en Europa</a>. Haar aanvankelijk zwaar bekritiseerde aanpak van de eurocrisis (langzaam en technocratisch) lijkt eindelijk vruchten af te werpen. Juist nu moet Duitsland doorpakken, maar als Merkel op weg naar de verkiezingen gezag verliest, zouden haar hervormingen daar wel eens onder kunnen lijden. </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Consensus</b><br /><i>Financial Times</i><br />Wat maakt Merkel tot de machtigste vrouw van Europa? De <i>Financial Times</i> <a href="http://www.ft.com/intl/cms/s/2/347c8b84-44b2-11e2-8fd7-00144feabdc0.html#axzz2JATX7ZNX" class="normal" title="http://www.ft.com/intl/cms/s/2/347c8b84-44b2-11e2-8fd7-00144feabdc0.html#axzz2JATX7ZNX">portretteerde &#8216;het meisje uit het oosten&#8217;</a> dat nog altijd &#8216;een raadsel&#8217; is in Berlijn en Brussel afgelopen december. Bij een karige pot koffie in haar kantoor sprak de krant ook met de kanselier zelf. Gepokt en gemazeld in de Duitse politiek van consensus en coalitievorming heeft ze een schier eindeloos uithoudingsvermogen. Haar grote truc, analyseert FT: blijven zitten tot je consensus hebt bereikt. Dus toch: <i>Geduld und Einsicht</i>.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Veranderende wereld</b><br /><i>Die Welt</i><br />In <i>Die Welt</i> <a href="http://www.welt.de/print/welt_kompakt/debatte/article112337826/Merkels-Biedermeier.html" class="normal" title="http://www.welt.de/print/welt_kompakt/debatte/article112337826/Merkels-Biedermeier.html">een mooie terugblik</a> op Merkels optreden als Europees crisismanager, tevens een voorbeschouwing op haar derde ambtsperiode als kanselier. Merkel legde de Monetaire Unie haar wil op, dwong hervormingen af, maar verloor ook. Zo stemde ze in met de koers van Mario Draghi, de president van de ECB, om staatsobligaties van zwakke landen op te kopen en gaf daarmee een groot deel van haar macht uit handen. Gek genoeg leverde dat haar in Duitsland juist steun op, stelt <i>Die Welt</i>. De Duitse burger wil namelijk helemaal niet dat de kanselier de toon zet in Europa. Liever verschuilt die zich achter de brede rug van een politica die de voortdurend veranderende wereld wat op afstand houdt. </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Dienstauto</b><br /><i>ARD</i><br />Voor wie Merkels crisismanagement in de periode 2010-2012 nog eens wil beleven, maar dan vanuit haar eigen dienstauto, is er <a href="http://topdokumentar.blogspot.nl/2012/12/was-macht-merkel-die-kanzlerin-in-der.html" class="normal" title="http://topdokumentar.blogspot.nl/2012/12/was-macht-merkel-die-kanzlerin-in-der.html">de documentaire van de ARD</a>: <i>Was macht Merkel?</i> Twee jaar lang volgden de makers de <i>Machtfrau</i>: de voortdurende telefonades met verschillende wereldleiders, de vele Eurotoppen, de aanhoudende kritiek. En ja, de eenzaamheid van het bestaan aan de top.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>De VS van Europa</b><br /><i>Tegenlicht</i><br />Voor wie stiekem droomt over de Verenigde Staten van Europa onder leiding van Frau Angela Merkel, is er <a href="http://tegenlicht.vpro.nl/afleveringen/2010-2011/the-future-of-finance/het-jaar-dat-de-euro-valt.html" class="normal" title="http://tegenlicht.vpro.nl/afleveringen/2010-2011/the-future-of-finance/het-jaar-dat-de-euro-valt.html">deze gedeeltelijk fictieve documentaire</a> van <i>Tegenlicht</i>. In 2011 visualiseerde Kees Vendrik, toenmalig Tweede Kamerlid en woordvoerder financiën van GroenLinks, op verzoek van het VPRO-programma zijn oplossing voor de eurocrisis. &#8216;Het jaar dat de euro valt&#8217; is een merkwaardige mix van feiten en fictie, waarin een al even bonte stoet van deskundigen voorbij trekt: van Gerrit Zalm tot Barry Madlener.</p>
</p></div>


Eigen Kracht-conferenties

<div class="lead">Ze gaan dieper dan de vermaakclown,  en verder dan de cliniclown. Voor al uw  uitvaarten:  de rouwclown.</div>
<div class="image center"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2012/12/5e070670-c084-40c5-9b6a-714f2b55c185_rouwclown-hires-IVO_0002_preview1.jpg" width="476" height="635"alt="&#039;Als clown op een uitvaart hoop je het mensen makkelijker te maken&#039; (Foto: Ivo van der Bent)" border="0" /><em class="credit">&#8216;Als clown op een uitvaart hoop je het mensen makkelijker te maken&#8217; (Foto: Ivo van der Bent)</em></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><i>Tijdens de kerstvakantie publiceren we vijf memorabele artikelen van het afgelopen jaar, geselecteerd door VN-hoofdredacteur Frits van Exter. Na de cliniclowns, blijken er ook clowns te zijn die nabestaanden willen bijstaan bij de rouw. Sophie Derkzen dook diep in het fenomeen van de rouwclown.</i></p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>In de besneeuwde nieuwbouw van Gouda Goverwelle nestelt Marion Groenenboom (53) zich in haar leren driezitsbank. Ze draagt een paars vest, aan haar voeten pantoffels. Van huis uit is ze jeugdwerker en pedagoog, maar, zo schrijft ze op haar website: ‘Gedurende mijn leven drong de clown zich meer en meer aan mij op en opende een nieuwe, kernachtige manier van contact maken.’ Haar alter ego, contactclown Puk, is het resultaat van talloze trainingen in mime en clownerie. Gewapend met pet en rode neus bezoekt ze nog altijd dementerende ouderen en verstandelijk gehandicapten. Sinds drie jaar is Puk ook te boeken als rouwclown. Het principe is immers hetzelfde, meent Groenenboom: een clown veroordeelt niet, een clown ís gewoon, en dat geeft troost.</p>
<p>Ineens veert ze op uit de bank: ‘Wacht, ik doe effe m’n neusje op.’ Want ze kan er wel over vertellen, roept ze terwijl ze naar de gang verdwijnt, uiteindelijk gaat het toch om het contact: om wat er ontstaat als je opkomt. Er klinkt gerommel in de gangkast. Even later schrijdt ze met een plechtige grimas de kamer weer binnen, een zwarte jas over de armen gedrapeerd. Zo liep ze ook, vertelt ze, tijdens haar eerste pitch voor het Netwerk Uitvaart vernieuwers. Ze had één minuut om zich als rouwclown te presenteren. Een groot succes, volgens Groenenboom. ‘Ik legde die jas heel liefdevol neer, en keek er alleen maar verbaasd naar. Zo van: “Hee, waar istie nou, de overledene?” Zo’n beeld roept al ontzettend veel op. Ineens ligt daar alleen maar een jas – heel symbolisch, begrijp je? Op zo’n moment kunnen mensen aan hun eigen verdriet denken. Zij zitten daar allemaal iemand te missen.’</p>
</p></div>
<div class="image center"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2012/12/67d81b51-779b-4d43-a03f-46d0ec4ba74a_clowns-IVO-7_preview1.jpg" width="300" height="400"alt="Marion Groenenboom (clown Puk): &#039;Nederland zit met een statisch clownsbeeld&#039; (foto: Ivo van der Bent)" border="0" /><em class="credit">Marion Groenenboom (clown Puk): &#8216;Nederland zit met een statisch clownsbeeld&#8217; (foto: Ivo van der Bent)</em></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>De clown als vervoermiddel</h3>
<p>Het blijkt voor rouwclowns nog geen sinecure om de kern van hun werk in woorden te vangen. Groenenboom hoopt ‘door een ontwapenend optreden ruimte te creëren voor emoties die anderen wegstoppen.’ Haar collega en goede vriendin Wilmien Schuurman (ook 53) uit Zwolle vindt het meer zoiets als ‘met een stukje humor het onbevangene vertegenwoordigen,’ zegt ze aan de telefoon. ‘Maar uiteindelijk gaat het natuurlijk allemaal over zingeving.’</p>
<p>Over één ding zijn de beide dames het in elk geval roerend eens: hier te lande kampen clowns met negatieve vooroordelen en wordt hun potentieel volledig onderschat. ‘Nederland zit met een statisch clownsbeeld,’ zegt Groenen boom. ‘Het is altijd Pipo, Bassie of iets met ballonnen.’ Terwijl een clown helemaal niet lollig hoeft te zijn, legt Schuurman uit. ‘Ik heb mij afgevraagd: hoe kan ik nóg dieper die clown in? Ik wilde mijn kwetsbaarheid opzoeken, en van daaruit een liefdevolle verbinding met anderen maken. Mensen vinden het lastig om verdriet te voelen, weten zich geen houding te geven. Een clown heeft daar geen last van, die speelt daar juist mee. Als clown op een uitvaart hoop je het mensen makkelijker te maken. Ik zie de clown als een vervoermiddel dat je helpt om vanuit je hart te gaan leven.’</p>
<p>Vertaal zo’n ideaal maar eens in de praktijk. Groenenboom vertelt hoe ze samen met Schuurman wel eens dagenlang heeft zitten puzzelen. De casus: een act met een bolletje wol. ‘Je kunt alle aanwezigen tijdens de uitvaart natuurlijk een stukje draad laten vasthouden. Wilmien vond dat een mooi symbool van verbinding. Maar op zeker moment haalt de clown dat klosje weer op, en wat blijft er dan? Ieder staat met lege handen, dat is toch een beetje lullig.’ Ineens is ze weer clown Puk, die beteuterd naar de ontrafelde knot wol kijkt, op tafel in Gouda. Dan voelt ze iets onder haar pet. ‘Hé, een ei!’ zegt Puk. ‘Prachtig toch,’ zegt haar vertolker. ‘Nu kun je dat ei bovenop het nestje wol leggen. Verbeeld je toch nog de symboliek van een nieuw begin. Ons werk zit in kleine dingen, hoor!’ </p>
</p></div>
<div class="image center"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2012/12/e90761c0-d51f-4cbe-acd4-43412e2a8ed5_clowns-IVO-12_preview1.jpg" width="300" height="400"alt="Wilmien Schuurman: &#039;Ik sta heel erg te voelen&#039; (foto: Ivo van der Bent)" border="0" /><em class="credit">Wilmien Schuurman: &#8216;Ik sta heel erg te voelen&#8217; (foto: Ivo van der Bent)</em></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Workshop rouwclownen</h3>
<p>Groenenboom en Schuurman leerden elkaar kennen tijdens een intensieve workshop rouwclownen op natuurbegraafplaats Bergerbos bij Sint Odiliënberg, diep in de bossen van Limburg. Met negen clowns werd gewerkt aan de ‘kerncompetenties’ (denk aan ‘empathie’ en ‘gevoel voor klank en kleur’) en hoe deze in te zetten bij een uitvaart. De rouwclown is er namelijk om de essentie én de energie van de overledene zo goed mogelijk te vertolken, leerden de deelnemers. Om er vast een beetje in te komen, bereidden ze de denkbeeldige begrafenis van een bromvlieg voor. </p>
<p>Hartstikke inspirerend, vond Groenenboom. Thuiskomen, zegt Schuurman. Niet in de laatste plaats omdat de training werd gegeven door Roelof van Wijngaarden, volgens de dames de absolute top in het Nederlandse rouwclownen. Van Wijngaarden, aanvankelijk hardrockmuzikant, werkte een paar jaar als cliniclown, maar trok zich teleurgesteld terug omdat hij de organisatie te commercieel vond. Hij begon voor zichzelf en is volgens zijn website dé ritueel-rouwclown in Nederland. Naast de workshop met collega-rouwclowns bedacht Van Wijngaarden humortrainingen voor het bedrijfsleven (‘ontdek de clown in jezelf’) en lanceerde hij zijn creatie ‘gentleclowning’: gebaseerd op de gentle teaching-methode van de Amerikaanse psycholoog John McGee, die hamert op een hechte band tussen patiënt en hulpverlener. Zo clownt Van Wijngaarden alleen op een uitvaart als hij vooraf met de aanstaande dode heeft gesproken. </p>
<p>Inmiddels is het stil op zijn website. Onder het kopje ‘agenda’ lezen we dat november en december 2008 zijn volgeboekt, de planning voor 2009 is in de maak. Waar is Van Wijngaarden? Wat doet hij, lééft zijn rouwclown nog? Mailtjes blijven onbeantwoord, een bevriend therapeute laat vanaf Kuala Lumpur weten dat ‘Roelof zich lastig laat vangen’. Marion Groe nen boom suggereert dat hij misschien in Ame rika zit, op bezoek bij zíjn goeroe: arts-clown Patch Adams, ooit de grote inspirator voor de cliniclowns. </p>
<p>Dan meldt Van Wijngaarden zich ineens per telefoon. Hij was dit najaar inderdaad in Amerika, en staat nu op het punt om af te reizen naar zijn clownmeester in Spanje. Althans, hij vertrekt over twee weken maar tot die tijd heeft hij ‘de rust niet’ voor een telefonisch interview, zijn agenda is overvol. Waarmee precies? Nou, niet met uitvaarten, zegt Van Wijn gaar den. Hoeveel uitvaarten doet hij dan eigenlijk per jaar? Het blijft even stil aan de andere kant. Daar gaat het niet om, zegt de rouwclown. ‘Wat ik doe, is niet in getallen uit te drukken.’ En na enig aandringen: ‘Dit jaar heb ik nog geen uitvaarten gehad.’ En het vorige dan? Nee, hij moet ophangen, hij is immers druk. Wel wil hij nog even kwijt dat hij een pioniersrol in het clownsvak heeft vervuld. Het taboe op een clown bij de uitvaart is nog altijd groot, maar volgens Van Wijngaarden zijn er lichtpuntjes. ‘Je ziet zowaar wat humor doorbreken in de uitvaartreclames.’</p>
</p></div>
<div class="image center"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2012/12/006cb2ae-f3f3-47b2-84f2-3867215888e2_clowns-IVO-1_preview1.jpg" width="476" height="353"alt="Foto: Ivo van der Bent" border="0" /><em class="credit">Foto: Ivo van der Bent</em></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Pluche krokodil</h3>
<p>Marion Groenenboom beaamt: het is een lastig vak. Ze is in al die jaren nog nooit gebeld voor een begrafenis. Alleen door uitvaartondernemers, die haar vragen voor een open dag of om op te treden bij speciale herdenkingsdiensten. Toch is er ook in de branche veel scepsis, weet Groenenboom. ‘Bij een open dag zetten ze me expres niet op het programma, omdat het mensen kan afschrikken.’ Tegen­woordig gaat ze alleen nog naar een uitvaartbeurs als ze een podium krijgt om op te treden. ‘Als ze het zien, snappen mensen het pas.’ En de reacties zijn overweldigend, zegt Groenenboom. Laatst nog, in Breda, bij haar voorstelling <i>De krokodil en de tikkende klok</i>. Ze had haar pluche krokodil als handpop meegenomen, als metafoor voor de dood die je komt halen. ‘Meestal eet de krokodil taai vlees, van oude mensen, maar heel soms zit er een mals stukje tussen, als er een jong iemand sterft. Een oudere dame kwam naar me toe en zei: “Hadden we dit maar op de uitvaart van mijn kleinkind gehad. Dan had ik mijn woede op die krokodil kunnen richten.”’ Zo’n gebeurtenis sterkt haar in het idee dat  er wel degelijk vraag is naar rouwclowns. On bekend maakt onbemind, verzucht Groenenboom. ‘Ik hoop dat het denken over de rouwclown opschuift. De cliniclowns zijn inmiddels ook geaccepteerd.’ </p>
<p>Wilmien Schuurman heeft haar clown even ‘geparkeerd’, omdat ze bezig is aan een opleiding tot psychosociaal begeleider en transpersoonlijk counselor. Ook zij voelt dat ze moet opboksen tegen vooroordelen. ‘De clown met flapschoenen, zoals mensen die in hun hoofd hebben, daar zitten ze bij hun begrafenis niet op te wachten.’ Eén keer heeft ze een uitvaart mogen doen, samen met Roelof van Wijn gaarden, als onderdeel van haar opleiding. ‘Het was een oudere heer, die echt iets met de pierrot had.’ Ze vindt het moeilijk om uit te leggen wat ze precies deed. ‘Ik vertolk de energie van de overledene, en dat brengt een innerlijke glimlach teweeg. Doordat ik heel erg sta te voelen, kan ik contact maken. Dan zeg ik bijvoorbeeld tegen iemand die verdriet heeft: “Dat is lief.” Zoiets werkt heel ontwapenend.’ Niet iedereen kan daar iets mee, dat merkte ze ook. ‘Maar ik zal mensen nooit lastigvallen, ik heb daar heel fijngevoelige antennes voor.’ Hoeveel rouwclowns er inmiddels actief zijn in Nederland is onbekend. Behalve Van Wijn gaar den en Groenenboom zijn er ook wel cliniclowns die in een enkel geval op de begrafenis van een patiënt optreden, maar die geven daar liever geen ruchtbaarheid aan. Wilmien Schuur man blijft hoe dan ook optimistisch. ‘Als het zover is, hoop ik dat mijn dierbaren op mijn laatste dag een heleboel clowns optrommelen.’ </p>
</p></div>


Zingevings humor

Hulp nodig? Regel het zelf maar

<p>Spaghettiwesterns</p>
<p>De atmosfeer van aankomend noodlot, die wilde hij in zijn film hebben, zei regisseur Sergio Leone volgens de overlevering tegen componist Ennio Morricone toen hij hem de opdracht gaf om de muziek voor A Fistful of Dollars te maken.</p>
<p>In de film gaat een stoffig grensstadje gebukt onder de rivaliteit tussen twee bendes, totdat uit de woestenij ineens een vreemdeling opduikt die de bandieten met slinkse listen tegen elkaar uitspeelt. Intussen laat Morricone in zijn composities de wind huilen, de zwepen knallen en klinkt steeds dat onheilspellende fluitje.</p>
<p>Die vreemdeling, dat was Clint Eastwood, en de film werd de eerste in een legendarische reeks van de hand van Leone. Met Eastwood in de hoofdrol volgden For a Few Dollars More en The Good, the Bad and the Ugly.</p>
<p>Midden jaren zestig werd zo de spaghettiwestern geboren (in Japan schijnen ze van macaroniwesterns te spreken): Italiaanse grootheden produceerden, al dan niet in samenwerking met Spanjaarden en Duitsers, actiefilms naar Amerikaans voorbeeld.</p>
<p>Het format, bij benadering: de zon brandt genadeloos in het zand, boven de rotspieken in de verte cirkelt een gier. Dan waait aan de horizon stof op en klinkt aanzwellend hoefgetrappel. De eerste kogels fluiten, de bende woestelingen zal weldra haar opwachting maken. Er gaat een zucht door de saloon. En ja hoor, daar zwaaien de halve deurtjes al open. De eerste ongeschoren schurk verschijnt, peuk in de mondhoek, om het verzamelde collega-geboefte in koelen bloede van de kruk te schieten.</p>
<p>Mini Hollywood</p>
<p>Amerika, dat was te duur. En dus werd het merendeel van de spaghettiwesterns opgenomen in een streek in Europa die in zijn ruige dorheid nog het meest aan het echte Wilde Westen deed denken: de Tabernaswoestijn, vlak bij Almeria in Zuid-Spanje. In de jaren zeventig en tachtig moet het er een komen en gaan van filmcrews zijn geweest. Niet alleen de westerns, maar ook scènes uit Indiana Jones, Cleopatra en Lawrence of Arabia werden hier gedraaid.</p>
<p>In de jaren negentig raakte de filmindustrie in de streek in verval. De crews met hun trucks vertrokken, in de stofwolken bleven de dorpelingen achter. Velen hadden zich inmiddels een bestaan als acteur, stuntman of toch minstens figurant aangemeten. En dus werden Fort Bravo, Mini Hollywood en Western Leone, de drie overgebleven studio’s, noodgedwongen tot pretpark verbouwd, waar de artiesten van weleer hun kunsten en cancans vertonen. For a few dollars more.</p>
<p>Verlaten dierentuintje</p>
<p>Fotograaf Alvaro Deprit, geboren in Madrid, wilde juist hen vastleggen: de achterblijvers die dromen van voorbije tijden. Anderhalve maand verbleef hij in het gebied. Hij ontmoette er Jose, vanwege zijn uiterlijke gelijkenis ook wel Henry Fonda genoemd. Naar eigen zeggen is Jose de zoon van een acteur die het tijdens de opnames van Once Upon a Time in the West met zijn moeder aanlegde. Rafael de stuntman, die na zijn westerntijd nu in het attractiepark optreedt. En Jesus, die zijn cowboykleren nooit meer uittrok en nog altijd verhalen vertelt aan de toeristen. De melancholie in hun gezichten, daar was het hem om te doen, mailt Deprit vanuit zijn huis in Rome.</p>
<p>Want de gouden tijden kwamen niet terug. En sinds de crisis in Spanje uitbrak, blijven ook de toeristen thuis. Velen in het gebied zitten zonder werk, de inkomsten van hotels en restaurants lopen terug. In het verlaten dierentuintje ziet de laatste geit het meewarig aan. De dorpelingen in de Tabernas leven van een tijd die voorbij is, terwijl het noodlot in hun eigen tijd alleen maar harder aan de deur klopt. Of de werkloosheid in het gebied snel zal verdwijnen? Fotograaf Deprit heeft er een hard hoofd in. In de verte zwellen de violen aan en klinkt het onheilspellende fluitje van Morricone.</p>


Once upon a time in Almeria

<p>Bladwijzers / De beste online bronnen bij het nieuws</p>
<p>Adam Curtis/BBC; Che Guevara</p>
<p>In 1965 trok Che Guevara van Cuba naar de Democratische Republiek Congo, schoor zijn baard en snor af en reisde naar Oost-Congo. Vanuit daar wilde de revolutionair het land omtoveren in een socialistische heilstaat. Hasta la Victoria Siempre? Nee, niet bepaald. Guevara vergistte zich in het geloof onder de Congolese rebellen in &#8216;Dawa&#8217;, magie, en slaagde er niet in hen te transformeren tot de &#8216;nieuwe mannen&#8217; die samen met hem de revolutie moesten ontketenen. Guevara droop af en vestigde zich in Bolivia, voor de volgende poging. Journalist Adam Curtis geeft in zijn blog op de site van de BBC een bloemlezing van deze en andere curieuze pogingen van niet-Congolezen om de loop van de geschiedenis van het land te beïnvloeden. Wie deze beelden ziet en de verhalen leest &#8211; van westerse huursoldaten tot Dian Fossey (Gorillas in the Mist) &#8211; begrijpt beter waarom zelfs Che het land niet naar zijn hand wist te zetten.</p>
<p>The New York Review of Books; Standdaardwerken</p>
<p>Voor de doorbijters: in The New York Review of Books besprak oud-journalist en Afrika-expert Howard French in 2009 een aantal standaardwerken over Congo. In het lijvige artikel probeert French de strijd die daar al jaren woedt, &#8216;een van de meest destructieve oorlogen van de moderne geschiedenis&#8217; die &#8216;vreemd genoeg genegeerd is in de westerse pers&#8217; te duiden en van een historische context te voorzien. Dat lukt, alleen eist hij wel enige concentratie van zijn lezers. Het artikel laat duidelijk zien welke rol de etnische groepen spelen, wat het belang is van de grondstoffen die Oost-Congo herbergt en wat de invloed is van buurland Rwanda op het conflict. French trekt aan het eind van zijn stuk van vierduizend woorden een weinig optimistische conclusie: &#8216;Where contending ethnic groups want to get hold of the region&#8217;s spoils, it will be impossible to end this catastrophe.&#8217;</p>
<p>Vrij Nederland; Van Reybrouck</p>
<p>David Van Reybrouck schreef in 2010 een nieuw standaardwerk over het land: Congo. Een geschiedenis en ontving daar onder andere de AKO-literatuurprijs voor. In een interview met Vrij Nederland in juni 2010 vertelt de schrijver over het Belgische kolonialistische verleden en zijn persoonlijke fascinatie met het land. En hij geeft aan waarom conflicten in het gebied zo goed als onvermijdelijk zijn. &#8216;Bij de jonge generatie in Oost-Congo is geweld doodgewoon, net zoals geluk dat ooit bij ons was.&#8217;</p>
<p>Vice; Kuifje in Afrika</p>
<p>Het Amerikaanse online magazine Vice maakte een vijfdelige videoreportage over Congo. Centraal staat de zoektocht naar coltan, het mineraal dat essentieel is voor mobiele telefoons en computers. Het verslag doet erg Amerikaans aan en de verslaggever behandelt zijn publiek zoals Kuifje in Afrika met een camera zou doen, maar toch maken de opnamen uit de Congoleze jungle indruk.</p>
<p>Mediastorm; A rape of a nation</p>
<p>Fotograaf Marcus Bleasdale vertelt het verhaal van de &#8216;vloek&#8217; van Congo: de aanwezigheid van grote hoeveelheden goud en diamant. Volgens Bleasdale is het gevecht om deze bronnen de oorzaak van de oorlog, de armoede en het seksuele geweld. Dat illustreert hij met rauwe zwart-witfotografie.</p>
<p>Vrij Nederland; Nationaal Park</p>
<p>Midden in het strijdtoneel van Oost-Congo ligt het wonderschone Nationaal Park Virunga, door Unesco aangewezen als beschermd werelderfgoed. Tweehonderdvijftig van de laatste achthonderd berggorilla&#8217;s ter wereld leven hier. Maar de dichte jungle van Virunga is ook een geliefde schuilplaats voor gewapende milities. Bovendien azen energiebedrijven op de olie die er in de grond zit. De Belgische parkdirecteur Emmanuel de Merode probeert het park met man en macht te beschermen tegen dreigende olieboringen, stropers en oprukkende rebellen. Al tientallen rangers kwamen daarbij om. Een jaar geleden was Vrij Nederland in het park. De Merode en zijn team hoopten dat het park in de zomer van 2012 weer open zou zijn voor toeristen, de inkomstenbron waarop het management de hoop heeft gevestigd. Maar de afgelopen maanden werd rondom het hoofdkwartier en de net gebouwde lodge zwaar gevochten. Toerisme in Virunga lijkt voorlopig heel ver weg.</p>
<p>Gorillacd.org; Dicht informatienetwerk</p>
<p>De Merode en zijn team houden vrijwel dagelijks een blog met veel fotomateriaal bij over de ontwikkelingen in het park en de nabije omgeving. De door de rebellen ingenomen stad Goma ligt op zo&#8217;n veertig kilometer van het hoofdkwartier in Rumangabo, de parkwachters hebben een dicht informatienetwerk in de streek. Zo ziet oorlog in Congo eruit, onderkoeld beschreven door de ogen van een team internationale natuurbeschermers: &#8216;Balemba and about 30 rangers hid in the offices, crouched on the floor during the worst of the fighting with mortars and tanks firing at each other just meters away.&#8217; De Merode, nadat de communicatieapparatuur in een gevecht werd vernield: &#8216;Unfortunately, but the morale remains in tact.&#8217; De afgelopen dagen is het blog minder up to date omdat de internetverbinding traag is. In plaats daarvan post het team berichten op Facebook.</p>
<p>Project Gutenberg; Heart of Darkness</p>
<p>De klassieker uit 1899 van Joseph Conrad is in zijn geheel gratis te downloaden én te lezen op de site van Project Gutenberg. Over de zoektocht per stoomboot over de rivier de Congo naar Mr. Kurtz. &#8216;The Horror! The Horror!&#8217;</p>
<p>Varia; Volgen</p>
<p>Op vn.nl vindt u een aantal blogs en sites die u kunt volgen om op de hoogte te blijven over Congo. Onder andere het twitteraccount van Volkskrant- en NOS-verslaggever Kees Broere, die op 24 november meldde: &#8216;A young mother near #Goma told us the name of her one week&#8217;s old daughter. Esperance: Hope. If not hope, then at least let&#8217;s keep Hope alive.&#8217;</p>
<p>Ga voor deze bronnen naar vn.nl/congo</p>


Maurits Martijn

In Congo

<div class="lead">Kijk hier als u wilt weten waar het geweld in Oost-Congo vandaan komt.</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Che Guevara</h3>
<p><a href="https://www.bbc.co.uk/blogs/adamcurtis/congo/" class="normal" title="https://www.bbc.co.uk/blogs/adamcurtis/congo/"><em>Adam Curtis/BBC</em></a><br />In 1965 trok Che Guevara van Cuba naar de Democratische Republiek Congo, schoor zijn baard en snor af en reisde naar Oost-Congo. Vanuit daar wilde de revolutionair het land omtoveren in een socialistische heilstaat. Hasta la Victoria Siempre? Nee, niet bepaald. Guevara vergistte zich in het geloof onder de Congolese rebellen in &#8216;Dawa&#8217;, magie, en slaagde er niet in hen te transformeren tot de &#8216;nieuwe mannen&#8217; die samen met hem de revolutie moesten ontketenen. Guevara droop af en vestigde zich in Bolivia, voor de volgende poging. Journalist Adam Curtis geeft in zijn blog op de site van de BBC een bloemlezing van deze en andere curieuze pogingen van niet-Congolezen om de loop van de geschiedenis van het land te beïnvloeden. Wie deze beelden ziet en de verhalen leest &#8211; van westerse huursoldaten tot Dian Fossey <em>(Gorillas in the Mist)</em> &#8211; begrijpt beter waarom zelfs Che het land niet naar zijn hand wist te zetten.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Standdaardwerken</h3>
<p><a href="https://www.nybooks.com/contributors/howard-w-french/" class="normal" title="https://www.nybooks.com/contributors/howard-w-french/"><em>The New York Review of Books</em></a><br />Voor de doorbijters: in <em>The New York Review of Books</em> besprak oud-journalist en Afrika-expert Howard French in 2009 een aantal standaardwerken over Congo. In het lijvige artikel probeert French de strijd die daar al jaren woedt, &#8216;een van de meest destructieve oorlogen van de moderne geschiedenis&#8217; die &#8216;vreemd genoeg genegeerd is in de westerse pers&#8217; te duiden en van een historische context te voorzien. Dat lukt, alleen eist hij wel enige concentratie van zijn lezers. Het artikel laat duidelijk zien welke rol de etnische groepen spelen, wat het belang is van de grondstoffen die Oost-Congo herbergt en wat de invloed is van buurland Rwanda op het conflict. French trekt aan het eind van zijn stuk van vierduizend woorden een weinig optimistische conclusie: &#8216;Where contending ethnic groups want to get hold of the region&#8217;s spoils, it will be impossible to end this catastrophe.&#8217;</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Van Reybrouck</h3>
<p><em><a href="https://www.vn.nl/boeken/non-fictie/congo-een-geschiedenis-david-van-reybrouck/" class="normal" title="https://www.vn.nl/boeken/non-fictie/congo-een-geschiedenis-david-van-reybrouck/">Vrij Nederland</a></em><br />David Van Reybrouck schreef in 2010 een nieuw standaardwerk over het land: <em>Congo. Een geschiedenis</em> en ontving daar onder andere de AKO-literatuurprijs voor. In <a href="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/Ik-heb-heimwee-naar-het-rebellengebied.htm" class="normal" title="https://www.vn.nl/Archief/Samenleving/Artikel-Samenleving/Ik-heb-heimwee-naar-het-rebellengebied.htm">een interview met Vrij Nederland</a> in juni 2010 vertelt de schrijver over het Belgische kolonialistische verleden en zijn persoonlijke fascinatie met het land. En hij geeft aan waarom conflicten in het gebied zo goed als onvermijdelijk zijn. &#8216;Bij de jonge generatie in Oost-Congo is geweld doodgewoon, net zoals geluk dat ooit bij ons was.&#8217;</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Kuifje in Afrika</h3>
<p><a href="https://www.vice.com/vice-news/the-vice-guide-to-congo-1" class="normal" title="https://www.vice.com/vice-news/the-vice-guide-to-congo-1"><em>Vice</em></a><br />Het Amerikaanse online magazine <em>Vice</em> maakte een vijfdelige videoreportage over Congo. Centraal staat de zoektocht naar coltan, het mineraal dat essentieel is voor mobiele telefoons en computers. Het verslag doet erg Amerikaans aan en de verslaggever behandelt zijn publiek zoals Kuifje in Afrika met een camera zou doen, maar toch maken de opnamen uit de Congoleze jungle indruk.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>A rape of a nation</h3>
<p><em><a href="https://mediastorm.com/publication/rape-of-a-nation" class="normal" title="https://mediastorm.com/publication/rape-of-a-nation">Mediastorm</a></em><br />Fotograaf Marcus Bleasdale vertelt het verhaal van de &#8216;vloek&#8217; van Congo: de aanwezigheid van grote hoeveelheden goud en diamant. Volgens Bleasdale is het gevecht om deze bronnen de oorzaak van de oorlog, de armoede en het seksuele geweld. Dat illustreert hij met rauwe zwart-witfotografie.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Nationaal Park</h3>
<p><a href="https://www.vn.nl/Archief/Buitenland/Artikel-Buitenland/Safari-op-een-groen-slagveld.htm" class="normal" title="https://www.vn.nl/Archief/Buitenland/Artikel-Buitenland/Safari-op-een-groen-slagveld.htm"><em>Vrij Nederland</em></a><br />Midden in het strijdtoneel van Oost-Congo ligt het wonderschone Nationaal Park Virunga, door Unesco aangewezen als beschermd werelderfgoed. Tweehonderdvijftig van de laatste achthonderd berggorilla&#8217;s ter wereld leven hier. Maar de dichte jungle van Virunga is ook een geliefde schuilplaats voor gewapende milities. Bovendien azen energiebedrijven op de olie die er in de grond zit. De Belgische parkdirecteur Emmanuel de Merode probeert het park met man en macht te beschermen tegen dreigende olieboringen, stropers en oprukkende rebellen. Al tientallen rangers kwamen daarbij om. Een jaar geleden was Vrij Nederland in het park. De Merode en zijn team hoopten dat het park in de zomer van 2012 weer open zou zijn voor toeristen, de inkomstenbron waarop het management de hoop heeft gevestigd. Maar de afgelopen maanden werd rondom het hoofdkwartier en de net gebouwde lodge zwaar gevochten. Toerisme in Virunga lijkt voorlopig heel ver weg.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Dicht informatienetwerk</h3>
<p><a href="https://gorillacd.org/blog/" class="normal" title="https://gorillacd.org/blog/"><em>Gorillacd.org</em> </a><br />De Merode en zijn team houden vrijwel dagelijks een blog met veel fotomateriaal bij over de ontwikkelingen in het park en de nabije omgeving. De door de rebellen ingenomen stad Goma ligt op zo&#8217;n veertig kilometer van het hoofdkwartier in Rumangabo, de parkwachters hebben een dicht informatienetwerk in de streek. Zo ziet oorlog in Congo eruit, onderkoeld beschreven door de ogen van een team internationale natuurbeschermers: &#8216;Balemba and about 30 rangers hid in the offices, crouched on the floor during the worst of the fighting with mortars and tanks firing at each other just meters away.&#8217; De Merode, nadat de communicatieapparatuur in een gevecht werd vernield: &#8216;Unfortunately, but the morale remains in tact.&#8217; De afgelopen dagen is het blog minder up to date omdat de internetverbinding traag is. In plaats daarvan post het team berichten op <a href="https://www.facebook.com/virunga" class="normal" title="https://www.facebook.com/virunga">Facebook</a>.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Heart of Darkness</h3>
<p><a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/219" class="normal" title="https://www.gutenberg.org/ebooks/219"><em>Project Gutenberg</em></a><br />De klassieker uit 1899 van Joseph Conrad is in zijn geheel gratis te downloaden én te lezen op de site van Project Gutenberg. Over de zoektocht per stoomboot over de rivier de Congo naar Mr. Kurtz. &#8216;The Horror! The Horror!&#8217;</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Volgen</h3>
<p>En tot slot een aantal blogs en sites die u kunt volgen om op de hoogte te blijven over Congo. Onder andere het Twitteraccount van <em>Volkskrant</em>&#8211; en NOS-verslaggever <a href="https://twitter.com/keesbroere" class="normal" title="https://twitter.com/keesbroere">Kees Broere</a>, die op 24 november meldde: &#8216;A young mother near #Goma told us the name of her one week&#8217;s old daughter. Esperance: Hope. If not hope, then at least let&#8217;s keep Hope alive.&#8217;</p>
<p>En verder raden wij u aan: <a href="https://www.congoresources.org/" class="normal" title="https://www.congoresources.org/">https://www.congoresources.org/</a> en <br /><a href="https://congosiasa.blogspot.nl/" class="normal" title="https://congosiasa.blogspot.nl/">https://congosiasa.blogspot.nl/</a></p>
</p></div>
<style type="text/css">.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-container-horizontal {    width: 180px;height: auto;    padding: 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-container-vertical {    width: 360px;    height: 150px;    padding: 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-clip-horizontal {    width:  180px;    height: 260px;margin-bottom: 15px;float: left;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-clip-vertical {    width:  360px;    height: 150px;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-item {list-style-image: none!important;    width: 180px;height: auto;}/*.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-item-vertical {    margin-bottom: 10px;}*/.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-item-placeholder {    background: #fff;    color: #000;}/** *  Horizontal Buttons */.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-horizontal {    position: absolute;    top: 73px;    right: 5px;    width: 32px;    height: 32px;    cursor: pointer;    background: transparent url(next-horizontal.png) no-repeat 0 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-horizontal:hover {    background-position: -32px 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-horizontal:active {    background-position: -64px 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-disabled-horizontal,.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-disabled-horizontal:hover,.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-disabled-horizontal:active {    cursor: default;    background-position: -96px 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-horizontal {    position: absolute;    top: 73px;    left: 5px;    width: 32px;    height: 32px;    cursor: pointer;    background: transparent url(prev-horizontal.png) no-repeat 0 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-horizontal:hover {    background-position: -32px 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-horizontal:active {    background-position: -64px 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-disabled-horizontal,.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-disabled-horizontal:hover,.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-disabled-horizontal:active {    cursor: default;    background-position: -96px 0;}/** *  Vertical Buttons */.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-vertical {    position: absolute;    bottom: 5px;    left: 43px;    width: 32px;    height: 32px;    cursor: pointer;    background: transparent url(next-vertical.png) no-repeat 0 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-vertical:hover {    background-position: 0 -32px;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-vertical:active {    background-position: 0 -64px;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-disabled-vertical,.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-disabled-vertical:hover,.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-next-disabled-vertical:active {    cursor: default;    background-position: 0 -96px;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-vertical {    position: absolute;    top: 5px;    left: 43px;    width: 32px;    height: 32px;    cursor: pointer;    background: transparent url(prev-vertical.png) no-repeat 0 0;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-vertical:hover {    background-position: 0 -32px;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-vertical:active {    background-position: 0 -64px;}.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-disabled-vertical,.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-disabled-vertical:hover,.wpg-carousel-skin-tabbed .jcarousel-prev-disabled-vertical:active {    cursor: default;    background-position: 0 -96px;}</style>
<p><script src="/static/JQueryCollection/js/jquery.jcarousel-0.2.5.pack.js" type="text/javascript"></script><script src="/static/JQueryCollection/js/javascript2.js" type="text/javascript"></script></p>
<div class="mediaDossier-sources"><span class="totalLinks">9 bronnen</span><span class="colon">:</span><span class="videoNumber">1</span><span class="imageNumber">1</span><span class="textNumber">4</span><span class="websiteNumber">3</span></div>


<p>De Groene Bocht</p>
<p>Waar de Keizersgracht afbuigt in de richting van de Leidsestraat, blinkt in Amsterdam een groot wit pand in de najaarszon. De gevel is versierd met ornamenten, het trapbordes leidt naar een statige voordeur. Eenmaal binnen, in de ontvangsthal, glimt het marmer je tegemoet. Het huis werd in 1685 gebouwd door een gefortuneerde koopman, in de negentiende eeuw nam burgemeester Den Tex er zijn intrek, weer later hielden verschillende banken er kantoor. Nu staan er twee kartonnen designfauteuils en zit de receptioniste achter een balie van bamboe. In de bollen van de kroonluchters zijn ledlampen gedraaid.</p>
<p>Welkom bij De Groene Bocht. Vanuit twee bedrijfsverzamelpanden wordt ‘met bruisende energie inspiratie gebundeld om in de eenentwintigste eeuw een duurzame groei te realiseren’, ronkt de website. Eerst was er het iets bescheidener pand aan de overkant van de Keizersgracht, Groene Bocht 1. Vorig jaar kwam daar de chique voormalige burgemeesterswoning alias Groene Bocht 2 bij. De naam is een knipoog naar de prestigieuze Gouden Bocht, verderop in de Herengracht, waar al eeuwenlang banken en handelshuizen gevestigd zijn.</p>
<p>Hoogste tijd voor een nieuwe glorietijd, vonden de vier jonge ondernemers die de Groene Bocht oprichtten. In een van de tuinkamers hangt, alweer een knipoog, een mini-replica van de Nachtwacht aan de muur. Tussen de leden van schutterscompagnie prijken windmolens, zonnepanelen en laadpalen voor elektrische auto’s. Zulke technologie is essentieel voor de nieuwe wereld waarnaar de Groene Bocht op weg is.</p>
<p>Alweer bamboe</p>
<p>‘We zijn ervan overtuigd dat je de overgang naar een duurzame economie kunt versnellen door slim te ondernemen,’ zegt Aart van Veller (27), een van de oprichters. De huidige ‘take, make, waste economy’, waarbij hulpbronnen verbruikt en weggegooid worden, moet zo snel mogelijk bij het grofvuil, vindt hij. Bovenal is het zaak de consument ‘mee te krijgen in die transitie’ en dat lukt alleen met een positief verhaal. ‘Wij benadrukken dat duurzaamheid niet gaat over minder, maar over anders, beter.’ En, essentieel volgens Van Veller: ‘Je wilt uitstralen dat je een movement bent die gaaf, fun én rendabel is. Alleen dan willen mensen erbij horen.’</p>
<p>Om dat idee kracht bij te zetten, werd de opening van Groene Bocht 1 twee jaar geleden groots gevierd. Tout hip en groen was present. Onder toeziend oog van presentator Jort Kelder werd het gezelschap in de tuin toegesproken door miljonair annex ‘duurzame investeerder’ Henk Keilman en groene prins Carlos de Bourbon de Parme. Groene ondernemer Ruud Koorn­stra parkeerde zijn elektrische Lotus pontificaal op de stoep. Ogenschijnlijk zijn we voor duurzame dikdoenerij dus aan het goede adres op de Keizersgracht. ‘Daar hebben we de koning van de groene glamour,’ grappen zijn collega-oprichters als Van Veller, als altijd strak in het pak, over de rode loper de monumentale trap komt afgedaald. Tim Manschot (32) is op zijn biologisch afbreekbare sneakers onderweg naar een meeting in de Ridderzaal: een van de twee pronkkamers aan de gracht, ooit bestemd voor het bezoek van de burgemeester. Remco Wilcke (35) en Pieter van der Pot (36) zijn bij de bamboebalie op zoek naar de fairtrade-koffiepas. ‘We houden het verbruik netjes bij.’</p>
<p>Aan tafel – alweer bamboe – in de lunchruimte doet ook Van Veller even later zijn best om te benadrukken dat ze heus geen poenerig clubje zijn. In Groene Bocht 1 konden ze terecht omdat eigenaar Geraldo Vallen het gebouw voor een goede prijs aan hen wilde verhuren. Ze kenden Vallen ‘uit het groene wereldje’. De voormalige clubeigenaar en oprichter van het succesvolle reclamebureau Czar was bezig met John de Mol een televisiekanaal voor de Miljonairsfair op te zetten, toen hij ineens het licht zag. Massa is kassa, daar had hij geen zin meer in. Tegenwoordig is Vallen druk met een stichting die drinkwater op de wereld eerlijker wil verdelen.</p>
<p>Voor de deur van Groene Bocht 1 staat dan ook, naast de oplaadpalen voor het elektrisch wagenpark, een gratis kraanwatertappunt. Het pand is aan alle kanten verduurzaamd. Ze investeerden in betere isolatie en ledverlichting, er kwam een energiemonitoringsysteem om sluipverbruik op te sporen. En het pronkstuk: in de tuinkamer snort de BlueGen, een brandstofcel die gas omzet in elektriciteit en het pand op eigen kracht verwarmt.</p>
<p>Ook het monumentale burgemeesterspand werd hun min of meer in de schoot geworpen, zegt Van Veller. Eigenaar Lex Harding had het pand al duurzaam gerenoveerd voordat ze er in trokken. De oud-Veronica-dj en mediaondernemer kreeg het maar niet verhuurd, via Vallen kwam hij bij de Groene Bocht terecht. En tja, met zulke huisbazen is de echte glamour natuurlijk nooit ver. Van de zomer gaven Adam Curry en Micky Hoogendijk, bevriend met Harding, elkaar in de Groene Bocht hun veelbesproken ja-woord.</p>
<p>Te veel geld</p>
<p>Van Veller zelf groeide de afgelopen jaren uit tot toch minstens de kroonprins van het Nederlandse duurzaamheidsgebeuren. In 2010 was hij de jongste binnenkomer in de Duurzame Top 100 van Trouw. Sinds hij als scholier een boekje van de Club van Rome las, is hij gegrepen door het klimaat. Hij maakte een poolreis met MTV en begon adviesbureau Wij Zijn Koel om grote merken klimaatneutraal te laten ondernemen. Inmiddels is er een nieuwe holding, Cool Endeavour, waarin ieder van de vier Groene Bocht-kompanen een bedrijf runt dat de consument rechtstreeks ‘duurzame handelingsperspectieven’ moet bieden: naast adviesbureau WZK en een architectenkantoor werken ze aan duurzame energieopwekking. Er zijn plannen voor een virtuele energiecentrale, brandstofcel BlueGen is al op de markt. À raison van vijfentwintigduizend euro nog wel een tikje te duur voor het gemiddelde huishouden, daarom probeerden ze het vorig jaar eens op de Miljonairsfair. Voor de gein, zegt Remco Wilcke. ‘We dachten: dit apparaat is eigenlijk perfect voor mensen met een te groot huis die te veel geld hebben. Maar uiteindelijk hebben we er een bloedserieuze stand van gemaakt, tussen de met diamanten ingelegde waterpijpen en vervuilende SUV’s.’ Helaas hield de belangstelling voor het energievraagstuk onder de verzamelde happy few niet over. ‘De meeste mensen wilden vooral weten of ze met zo’n apparaat ook fiscale trucs konden uithalen.’</p>
<p>Zo’n brandstofcel mag dan wat begrotelijk zijn, volgens de mannen van de Groene Bocht is het een hardnekkig misverstand dat duurzaamheid vooral duur zou zijn. Er zijn ook al heel betaalbare alternatieven, benadrukt Van Veller: ‘Zonnepanelen worden steeds lucratiever, en natuurlijk kun je beginnen je huis vol te hangen met ledlampen.’</p>
<p>Laat dat nu net het aandeel van Van Veller zijn, in de holding. Hij verkoopt ledverlichting aan particulieren en bedrijven. Want dat is de grote vraag waarvoor de Groene Bocht-oprichters zich gesteld zien: hoe kun je mensen op een makkelijke manier naar een duurzame levensstijl krijgen, met behoud van de kwaliteit van leven die ze nu ervaren? Met doemscenario’s krijg je de massa niet in beweging. ‘In plaats van mensen een schuldgevoel aan te praten over de ozonlaag en zure regen, zeggen wij: er zijn kansen.’ Geestdriftig: ‘Technologisch zijn we dicht bij een punt waarop alles mogelijk is. Door innovatie kunnen we in korte tijd, en dan heb ik het echt over vijf of tien jaar, transformeren naar een economie die het natuurlijk kapitaal niet uitput en volledig duurzaam is.’ Want, zo luidt de punchline die hij ook in het sprekerscircuit regelmatig gebruikt: ‘De vraag is niet meer: hoe? Maar: hoe snel?’</p>
<p>Cool en elegant</p>
<p>Op weg naar de nieuwe economie willen de Bocht-bewoners een zo compleet mogelijk aanbod van duurzame producten en diensten bieden. In de kelder van Groene Bocht 2 huist een CO2-neutrale verhuizer, op de bovenste twee verdiepingen proberen hippe twintigers vanachter hun Apple-laptops het elektrisch rijden aan de man te brengen. Zelfs ‘duurzaam scheiden’ behoort tot de mogelijkheden, de advocate die er kantoor houdt, wil een ‘brug slaan tussen verdeeldheid en verbinding op de lange termijn als ex-echtgenoten’. Pieter van der Pot ontfermt zich namens de oprichters over de organisatie en het ‘overigens volstrekt subjectieve’ deurbeleid. ‘We kijken vooral of mensen geen bullshit verkopen. Van greenwashing zijn we niet gediend: bedrijven die zich groener voordoen dan ze zijn, komen er niet in. Bovendien willen we ook niet alleen maar cleantech en consultants. Een advocaat past misschien niet meteen in het groene plaatje, maar het is wel mooi om onze klanten te kunnen doorverwijzen naar een jurist die met duurzaamheid begaan is.’</p>
<p>Veertiger Philipp Kauffmann is ‘een van de ouderen’ in het pand. Onder het motto ‘chocolate and conservation’ verkoopt zijn Original Beans ‘kwalitatieve superchocolade’. Met de opbrengst ondersteunt het bedrijf de boeren en het regenwoud waar de cacaobonen vandaan komen: ‘Wij planten een boom per reep.’ De grote vraag van deze tijd, zegt Kauffmann: hoe krijgen we onze economie weer in lijn met onze ecologie? Het antwoord ligt bij de consument, is ook zijn stellige overtuiging. ‘Die moet betere producten kopen, en door de makers van die producten beter geïnformeerd worden zodat hij het belang van zijn keuze begrijpt. Nu knikt iedereen als je zegt dat duurzaamheid belangrijk is, en draait zich vervolgens om naar het schap om toch weer troep te kopen.’ Werkelijk duurzame alternatieven laten naar zijn smaak al te lang op zich wachten. ‘Zoals de Duitse wetenschapper Michael Braungart zei: “Minder slecht is niet goed.” We hebben baanbrekende nieuwe technologieën nodig. Dat klinkt absurd utopisch, maar het kan! Wij zijn een mini-bedrijf en hebben inmiddels een volledig biologisch afbreekbare verpakking ontwikkeld. Je stopt ’m in de grond en na zes weken heb je compost.’ De kunst is om vanuit een andere, creatieve mindset te durven denken: ‘Alleen dan kom je uit bij innovatieve oplossingen die tegelijkertijd cool en elegant kunnen zijn.’ Die sprankelende creativiteit waart rond aan de Keizersgracht, vindt Kauffmann. ‘Ik heb een tijd tussen de natuurbeschermers gewerkt, daar hangt een ongelofelijke zurigheid. Zo’n initiatief als de Groene Bocht kun je makkelijk wegzetten als jong en naïef, omdat al die bedrijfjes maar druppels op de gloeiende plaat zijn, maar dat is nou precies het cynisme waar we vanaf moeten.’</p>
<p>Geen fundamentalisten</p>
<p>Kauffmann is niet de enige met een aversie tegen verzuurde, principiële wereldverbeteraars. Sterker: in elk gesprek moeten de geitenwollensokken het ontgelden. In het lunchcafé van Groene Bocht 1 haasten ondernemers in duurzame software Bram Huirne (27) en Frederik Bosch (26) zich te benadrukken: ‘Wij zijn software jongens, geen fundamentalisten.’ Ook Marjan Minnesma (46), eerder campagne-directeur van Greenpeace, nu voorvrouw van actieorganisatie Urgenda en al twee jaar aanvoerder van de Duurzame Top 100, vindt het verstandig dat duurzaamheid ‘uit de diepdonkergroene hoek’ gehaald wordt. Bij de lunch verhaalt ze hoe haar Greenpeace-collega’s jaren geleden tijdens een kraambezoek een eerder gekregen PVC-badeendje ontdekten. Ze mieterden het voor haar ogen in de vuilnisbak. ‘Dat doe je niet! Die mensen waren zo verbeten, en ze maakten het zó moreel.’ Net als Van Veller gelooft ze zelf meer in de positieve benadering. ‘Urgenda zoekt steeds de verbinding met “koplopers”: organisaties en bedrijven die concreet met duurzaamheid aan de slag zijn. Consumenten vertellen we graag hoeveel voordeel je hebt als je een zonnepaneel op je dak zet, hoe leuk het is om geen energierekening meer te krijgen, hoe mooi het is dat je elektrische auto bij het stoplicht sneller optrekt. Prachtig als ze overal duurzame oplossingen tegenkomen, maar zelf hang ik liever niet de messias uit. De eerste keer dat mijn kinderen zeiden: “We doen het licht uit, anders gaan de ijsberen dood,” hadden ze dat op school geleerd, echt niet van mij, hoor.’</p>
<p>80 laadpalen per dag</p>
<p>Ook Jupijn Haffmans (38) richt zich met zijn stichting niet langer op ‘die paar procent die toch al de fiets neemt en zelf kleren repareert’. Gedreven vertelt hij hoe hij het ‘Milieucentrum Amsterdam’ transformeerde tot ‘De Gezonde Stad’. (‘Probeer met die oude naam maar eens een bedrijf binnen te komen. “Hallo wij willen u verduurzamen.” “Aha! Met een spandoek?”’) Om de hoofdstad binnen dertig jaar klimaatneutraal te krijgen, wil Haffmans bewoners én bedrijven stimuleren vooral duurzaam te opereren. Want net als Urgenda trekt De Gezonde Stad veel op met ondernemers, het bedrijfsleven is voor de ideële organisaties in de Groene Bocht geen vies woord. ‘In de stad zijn genoeg milieuclubs die vinden dat wie winst maakt, niet deugt.’ Oud denken, vindt Minnesma. Niet interessant, zegt Haffmans. ‘Bedrijven snappen meer dan wie ook dat ze nu iets moeten doen, willen ze over tien jaar nog steeds winst kunnen maken, terwijl de grondstoffen opraken.’</p>
<p>Toch ligt het nog altijd ongemakkelijk, geld verdienen aan de goede zaak, zegt Alef Arendsen van The New Motion. Onder het balkenplafond van de Groene Bocht 2 wordt met ‘clean conscience and restless patience’ gewerkt om Nederland aan het elektrisch vervoer te krijgen. De missie: over dertig jaar geen fossiele brandstoffen meer voor transport. ‘In het begin hoorden we vaak: zijn jullie nou idealisten of een commercieel bedrijf? Het zal wel Hollands calvinisme zijn of een gebrek aan pragmatisme. Als we ons doel willen bereiken, móéten we geld verdienen. Alleen dan kun je goede mensen aantrekken, innoveren, investeren.’ Voor het geld hoeft Arendsen, warrige haardos boven een T-shirt, het zelf overigens niet te doen. Hij maakte de hoogtijdagen van de ICT mee, zijn softwarebedrijf werd voor miljoenen verkocht. Zover is het in de duurzaamheid nog lang niet. ‘Ergens ademt deze scene wel dezelfde sfeer als de ICT van toen: het najagen van nieuwe oplossingen, de snelheid waarmee je ontwikkelt. Een jaar geleden moesten we de eerste laadpaal nog in de grond zetten, nu installeren we er soms tachtig per dag. Het duurt alleen wel langer voordat hier echt winstgevende bedrijven uitkomen. In de internetspace kon je vanuit je kamertje de wereld veroveren, in deze business heb je te maken met gevestigde belangen van overheden en machtige energiemaatschappijen. Bovendien gaat het hier om fysieke dingen: je doet veertien jaar met een auto, die is niet zomaar vervangen.’ Toch is het hun ambitie eerst en vooral een gezond, commercieel bedrijf te zijn.  ‘Er zit een paar ton van mijn eigen geld in, als ondernemer wil ik daar wel méér voor terugzien.’</p>
<p>Overdaad</p>
<p>Is de Groene Bocht een verzameling idealisten, bezorgd over de toekomst van de wereld, of zijn het vooral realisten die zien dat er – al dan niet op de lange termijn – geld zit in duurzaamheid? Allebei, zegt Aart van Veller, en die twee gaan wat hem betreft prima samen. Al worstelen ze aan de Keizersgracht ook wel met dat thema. ‘Het doel van de bedrijven in onze holding is niet primair geld verdienen,’ benadrukt Van Veller. ‘En het is ook niet alsof we hier al dik winst aan het maken zijn. We zijn met duurzaamheid bezig omdat we echt geloven dat er nieuwe oplossingen moeten komen.’ Maar om dat doel te laten slagen moeten ze wel, ehm, geld verdienen. En veel ook. ‘Vooral ook om aan de buitenwereld te laten zien dat je aan duurzaamheid kúnt verdienen. Hoe meer mensen in groene initiatieven investeren, hoe beter. Dat verhaal moet je blijven uitleggen.’</p>
<p>Dat geldt ook, of misschien nog wel meer, voor de oude burgemeestersvilla waarin ze gehuisvest zijn. Al die groene bedrijven in zo’n protserige suikertaart, dat geeft natuurlijk te denken, zegt medeoprichter Pieter van der Pot. ‘Mensen trekken toch even de wenkbrauwen op: zozo, waar doen ze dat allemaal van? Terwijl we gewoon marktconforme huurprijzen vragen. Bovendien draait de Groene Bocht volledig zonder subsidie. Het was natuurlijk politiek correct geweest om in een gesubsidieerd kraakpand in Amsterdam-West te gaan zitten. Juist daarom zeiden we tegen elkaar: what the fuck! Waarom zou dit niet in het duurzame wereldje passen?’</p>
<p>Maar voor verschillende ideële organisaties uit ‘het duurzame wereldje’ is de uiterlijke grandeur van de burgemeestersvilla toch een tikkeltje ongemakkelijk. Zo verhuist Marjan Minnesma met haar Urgenda binnenkort vanuit de Groene Bocht 1 naar een volledig duurzaam bedrijfsverzamelpand in Amsterdam-Noord. ‘We hadden meer ruimte nodig, maar de Groene Bocht 2 vond ik geen optie. Al die grote gemeenschappelijke ruimtes waar je niks mee doet, maar die je wel warm stookt. Dat vind ik geen voorbeeld van zuinig energieverbruik. Bovendien straalt het pand overdaad uit: Het is too much, over de top. Een duurzame levensstijl kun je heel goed vertalen als meer kwaliteit van leven, maar materiële overdaad hoort daar wat mij betreft niet bij.’ Daarin schuilt ook haar verschil van inzicht met de ‘jongens van de Groene Bocht’, zoals Minnesma ze noemt. ‘Als zij zeggen: duurzaamheid betekent helemaal niet minder, blijven ze naar mijn idee te veel hangen in klassieke definities van meer en minder. Zoals ik in september in mijn Duurzame Troonrede heb bepleit: in plaats van meer welvaart zouden we naar meer welzíjn moeten streven. Als het riekt naar consuminderen, willen velen in de duurzaamheidswereld er eigenlijk niet over praten. Waarschijnlijk uit angst om in de diepdonkergroene hoek te belanden. Terwijl ik vind: die discussie mag je niet uit de weg gaan.’</p>
<p>Gave dingen</p>
<p>Groene Bocht-oprichter Tim Manschot begrijpt de kritiek van Minnesma wel. ‘We realiseren ons heel goed dat we niet meer zo grenzeloos kunnen leven en consumeren als de generaties voor ons. We hebben echt niet alleen maar goed nieuws voor de mensen, alleen verpakken we dat liever wel zo.’ Is dat eerlijk? ‘We denken gewoon dat het beter werkt. En we vinden het ook wel fijn om een beetje te provoceren en koppig niet mee te doen aan dat geluid van consuminderen. Liever laten we zien hoeveel er wél kan, en hoe cool de alternatieven zijn.’</p>
<p>Want cool, gaaf en vet domineren nu eenmaal het idioom op de Groene Bocht. ‘Met elkaar hebben we een cultuurtje gecreëerd waarin we het internet afstruinen naar gave dingen. Die biologisch afbreekbare sneakers van mij, daar word ik superblij van. Niet duurder dan gewone gympen, en al die duurzame gadgets geven me wel de kans om ons verhaal te vertellen.’</p>
<p>Goed, maar met een bamboezonnebril ga je de wereld niet redden. ‘Nee, maar het gaat ons erom de nieuwsgierigheid te prikkelen. Je hoort zo vaak: duurzaamheid is zo’n groot onderwerp, daar kan ik toch niks aan doen. Dat is precies de drempel waar mensen overheen moeten. Met al die kleine stappen kom je uiteindelijk wel tot een duurzamer levensstijl.’</p>
<p>En het kan snel gaan, is Manschots overtuiging. De sharing economy is near. ‘Waarom zou je geen elektrische auto delen? Dan kun je in allerlei flashy types rondrijden, maar heb je niet de zorgen van een eigen bezit. Of neem een online platform als NeighborGoods, hot in de VS, waar je met de hele buurt bijvoorbeeld gereedschap uitwisselt. Het komt er op neer dat je zelf minder spullen aanschaft, maar het klinkt veel minder a-relaxed. Met een hele generatie werken we aan de mainstreaming van die boodschap.’</p>


Vet groen; Special Groene Glamour

De Groene Bocht

<p>Autarkisch leven</p>
<p>‘Vijf jaar trok ik in mijn busje door het zuidoosten van de Verenigde Staten, op zoek naar zelfvoorzienende gemeenschappen. Sommigen vinden elkaar in hun streven om als jagers en verzamelaars te leven van de natuur. Neem Acorn, de man met het rode haar. Hij houdt in de bossen van Noord-Carolina een stoofpot in zijn handen: buidelrat, voor de hele groep. Andere gemeenschappen zijn religieus geïnspireerd. Zo woont Victoria, het kleine meisje in de wei met geiten, in een groep van strenggelovige christenen in Tennessee. Weer anderen vrezen zoiets als de totale ineenstorting van de wereldeconomie en hebben daarom het heft in eigen hand genomen. Want hoe verschillend hun motieven ook zijn, één overtuiging delen ze: in moderne, bureaucratische regeringssystemen hebben ze geen fiducie.</p>
<p>Zelf groeide ik op als kind van hippie-ouders. In de late jaren zestig raakten ze gefascineerd door het ideaal van een zelfvoorzienend leven, back to the land. Mijn ouders kozen indertijd voor wat ik een mengvorm zou noemen. We woonden op een boerderij in een gebied dat steeds meer verstedelijkte. Long Island, op een half uur van Manhattan. We verbouwden onze eigen groenten, ruilden die met andere families in de buurt en stookten de kachel op hout. Tegelijkertijd hadden we een modern leven. We scheurden in onze auto’s naar school. Een vriend van mijn moeder leefde wel in absolute autarkie. Tijdens mijn studie fotografie aan Yale zocht ik hem op, in het huis dat hij zelf met steen en leem tegen een bergwand gebouwd had. Het was zo’n fotogenieke plek dat ik hem vroeg: zijn er meer mensen die net als jij écht zelfvoorzienend leven? Hij tekende een kaart voor me, en ik bleef vijf jaar onderweg.’</p>
<p>Bitterkoud</p>
<p>‘Wantrouwen? Daar stuitte ik eigenlijk zelden op. Soms bleef ik een paar dagen bij een groep, soms weken. Lowell, een man uit de gemeenschap in Tennessee, zei tegen me: “De eerste dag zagen we je als gast, daarna als free labour.” Zelfvoorzienend zijn is ongelooflijk hard werken, dat was voor mij de grootste eyeopener. Hout hakken, water halen, voedsel zoeken, jagen. De winters waren bitterkoud. Op onze boerderij op Long Island hadden we in nood verwarming, hier was niets. De gemeenschapsleden hoor je overigens niet klagen. Als je het niet uit volle overtuiging doet, houd je zo’n leven niet vol.</p>
<p>Ik bleef zodat ik een band kon opbouwen. Alleen dan krijg ik de beelden waarnaar ik op zoek ben. De pose breekt. Je krijgt een ander, echter gezicht te zien. Momenten van intimiteit. Het portret van Patrick bijvoorbeeld, die op zijn rug in het water ligt terwijl zijn dochtertje Anakeesta boven op hem klautert. We waren aan het zwemmen, zoals elke dag. Maar eenmaal afgedrukt, in een boek of aan de muur in een museum, krijgt zo’n moment ineens allerlei betekenissen. Er is een aandoenlijke vertrouwdheid tussen vader en dochter. Tegelijkertijd zie je hem daar ook in al zijn mannelijkheid drijven. Dat vinden toeschouwers ongemakkelijk, soms. Er ontstaat een rare spanning. Dat proces fascineert me.’</p>
<p>Niks bijzonders</p>
<p>‘Ik vertel bewust niet veel over de mensen op de foto’s. Ik heb liever dat de serie uitnodigt om zelf meer te weten te komen. Ik laat hints achter in de bijschriften. Wie wil, kan googlen op de naam van een gemeenschap. En wie goed kijkt, ontdekt meer. Zo maakte ik een portret van wat op het eerste gezicht een amishfamilie lijkt. Maar de make-uploze, in traditionele kledij gestoken vrouw houdt op die foto ook haar huwelijksportret van weleer vast: we zien haar in een suikerzoete bruidsjurk. Een verwijzing naar hun vorige leven. George en Christina kennen elkaar van de motorclub. Hij werkte in een kerncentrale en schrok zo van de veiligheidsrisico’s dat ze besloten helemaal terug te gaan naar de natuur. Ze bekeerden zich tot het christendom en kleden zich alsof ze amish zijn. Dat zijn ze niet, maar zo laat de regering hen wel met rust. Tja, uiteindelijk zijn mensen wat ze pretenderen te zijn. We construeren onze identiteit door signalen af te geven die anderen op hun beurt weer interpreteren. Schrijver Kurt Vonnegut zei het heel mooi: “Be careful what you pretend to be because you are what you pretend to be.”</p>
<p>De libertaire filosofie van laat ieder individu doen waar hij gelukkig van wordt, is in de Verenigde Staten nog altijd sterk vertegenwoordigd. Denk aan de Republikein Ron Paul, die pleit voor zo min mogelijk inmenging van de regering. Ik geloof daar persoonlijk niet in, maar het is wel een van de redenen dat dit soort gemeenschappen kunnen blijven voortbestaan. Ze mogen hun kinderen zelf onderwijzen. Er zijn er die niet eens geregistreerd staan in het bevolkingsregister. Het zoontje van Pixie, op de foto hiernaast, had tot zijn derde geen naam. Toen ze hem vroeg hoe hij zelf wilde heten, zei hij: Kyd. Zo had iedereen hem zijn hele leven aangesproken.</p>
<p>De kinderen die in zo’n gemeenschap geboren zijn, weten niet beter. Voor hen is hun levensstijl niets bijzonders. Nu is er een boek, zijn er tentoonstellingen over de hele wereld. In november wordt de serie gepresenteerd op Paris Photo, een prestigieuze beurs in Parijs. Al die belangstelling heeft me verrast. In Europa bestaat een grote fascinatie voor de Amerikaanse wildernis, dat zal er zeker mee te maken hebben. De beelden zijn exotisch, terwijl de mensen op de foto even wit zijn als jij en ik. Misschien zoeken we in tijden van economische malaise een alternatief, verlangen we terug naar rudimentaire vormen van samenleven.</p>
<p>Ik wil absoluut niet beweren dat heel Europa terug moet naar de wildernis, daar hebben jullie niet eens genoeg bos voor. Ik hoop wel dat mijn foto’s mensen ertoe verleiden om na te denken over de keuzes die ze maken. Als maar een klein deel zou zeggen: ik kan voedsel verbouwen in mijn achtertuin of op mijn balkon, of ik kan rechtstreeks bij de boer kopen in plaats van de ingevlogen groenten in de supermarkt, zou dat al helpen.’</p>
<p>Lucas Foglia, ‘A Natural Order’, Nazraeli Press, 2012‘A Natural Order’ is ook te zien op Paris Photo, 15-18 november, en de hele maand november in Michael Hoppen Contemporary in Londen  De Verhalen De Verhalen</p>


Terug naar het land

Tobben in de spreekkamer

Tobben in de spreekkamer; SPECIAL DEPRESSIE

<div class="lead">In de holistische dierenpraktijk staan huisdieren elke dag centraal. Helemaal.</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Haar gezicht staat bezorgd. De hond van mevrouw is zó geïntimideerd en angstig. ‘Een kleintje kan hij nog wel van zich afsnauwen. Maar bij van die grote reuen kruipt hij helemaal tegen mijn benen aan.’ Dan loopt ze dus maar gauw door, ze weet het anders ook niet. ‘Zonde!’ roept Loes van Greuningen. ‘Hij zoekt juist steun bij jou.’ Scan tijdig de omgeving, adviseert ze. ‘Durf gewoon te zeggen: mijn hond is bang voor grote honden.’</p>
<p>‘Zoo-Natuurlijk, Holistisch zorgcentrum voor dieren’ staat op de etalageruit van het winkelpand aan de Amsterdamse Van Woustraat. Eigenaresse Van Greuningen verkoopt er diergeneesmiddelen uit de natuurapotheek, maar ook een assortiment hondvriendelijke tuigjes. Want halsbanden, daar doen we niet aan, zegt Van Greuningen streng. ‘Honden hebben een kwetsbare nek. Ze zijn heel communicatief met hun hoofd.’ Om haar heen scharrelen teefje Tasha (‘er zit iets van een teckel in’) en de eenkennige poes Pien – die heeft het niet zo op vriendjes. En dus zit Pien meestal alleen, want hier draait alles om de natuurlijke behoefte van het huisdier. ‘Dat stukje psyche is van grote invloed op het dierenwelzijn,’ zegt Van Greuningen. ‘We zien het niet, maar een groot deel van onze huisdieren gaat gebukt onder chronische stress.’ Neem de misverstanden over het rondje met de hond. ‘De meesten laten hun hond het liefste een uur door het park dollen, maar het zijn hartstikke conflictvermijdende dieren. Een half uur door de buurt snuffelen is beter, rennen zien wij als een uiting van spanning.’</p>
</p></div>
<figure id="post-46991 media-46991" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2012/10/512fcfb5-0c00-4700-b5e0-7fa395b1b6e1_beest21.jpg" alt="Thirza Bronner met fret Biggles. Kort na aanschaf van Biggles bleek hij een zware maagpatiënt. Foto: Ivo van der Bent. " /><figcaption>Thirza Bronner met fret Biggles. Kort na aanschaf van Biggles bleek hij een zware maagpatiënt. Foto: Ivo van der Bent. </figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Bloesemremedies</b><br />Achter het winkelgedeelte is tussen het konijnenvoer een wachtruimte geïmproviseerd, zodat dier en verzorger (‘eigenaar vermijden we liever, het is een eer om als gezinslid voor een dier te mogen zorgen’) in alle rust hun gang naar de behandelruimte kunnen maken. Hier houden Tannetje Koning en Brenda Ooms hun spreekuur. Ze zijn opgeleid als regulier dierenarts, maar kiezen voor een holistische benadering: ze gebruiken ook niet-westerse geneeswijzen en kijken naar het dier als geheel, legt Van Greuningen uit. ‘Hoe is het gesteld met omgeving, voeding en de mentale staat van het huisdier? In plaats van symptoombestrijding gaan ze op zoek naar de oorzaak van de klacht.’ Ze bieden homeopathie en chiropractie aan, maar ook acupunctuur en bloesemremedies behoren tot de mogelijkheden.</p>
<p>Op maandagochtend meldt zich hondentrimster Betty Smit met ‘een van haar zeven Schot­ten’. Terriër Paula heeft last van chronische oorklachten, medicijnen hielpen niet. ‘Paula bleef maar aan haar oor krabben, maar na die naaldjes knapt ze steeds enorm op,’ zegt Smit.</p>
<p>Volgende patiënt. Lola en naalden, dat gaat niet, zegt Hyacintha Convent. En dus behandelen ze haar hond met een speciale acupunctuurcrème. Lola is krakkemikkig. Anderhalf jaar geleden wilde een andere dierenarts haar na acuut nierfalen laten inslapen, maar dierenarts Koning lapte haar weer op. Convent: ‘Ik zag aan haar kop dat ze door wilde.’ Laatst had Lola een dikke snuit, kreeg ze een homeopathisch middeltje. Werkte meteen, zegt Convent. ‘Het mooie van een hond is: je zit nooit met een placebo-effect.’</p>
<p>Dan volgt poes Angel, met blaasprobleem. Marleen Dussel uit Almere denkt dat het de stress is. De poes verdraagt hun hond niet. Dierenartsen ‘propten haar vol met giftige spullen’, daarom probeert ze nu acupunctuur. Zelf gelooft ze er niet in, maar daar gaat het nou niet om. ‘Als de poes er maar in gelooft.’</p>
</p></div>
<figure id="post-46991 media-46991" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2012/10/4c1872e4-39db-4edc-8774-1b4a0cb29bed_beest31.jpg" alt="Leonie Obijn met pony Mandou: &#039;Ik wil aan onze gezamelijke berperkingen werken&#039;. Foto: Ivo van der Bent." /><figcaption>Leonie Obijn met pony Mandou: &#8216;Ik wil aan onze gezamelijke berperkingen werken&#8217;. Foto: Ivo van der Bent.</figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Zelfgenezend vermogen</b><br />De holistische diergeneeskunde timmert aan de weg in Nederland. Al ruim honderd dierenartsen combineren reguliere behandeling met een holistische werkwijze en de belangstelling neemt toe, laat de Stichting Educatie Holistische Diergeneeskunde weten. De afgelopen jaren meldden zich zo’n tweehonderdvijftig dierenartsen en therapeuten voor nascholing.</p>
<p>In Den Ilp biedt Yvonne Groven osteopathie, natuurgeneeskunde en bioresonantie voor dieren. Haar bouvier Stripa, volgens Groven ‘onvoorwaardelijk positief gehumeurd’, herstelt van een operatie aan de baarmoeder. Het litteken behandelt Groven in de tuin met een lage intensiteitslaser om de doorbloeding te stimuleren. ‘Een lichaam heeft altijd een drang tot herstel, met zo’n behandeling ondersteun je het zelfgenezend vermogen van het dier.’</p>
<p>Yvonne Janbroers brengt haar bulletje Boeboe naar Groven: voor osteopathie, om zijn rugklachten te verlichten. ‘In Amerika is dat inmiddels een heel gewaardeerde tak van sport,’ zegt Groven. ‘Hier in Nederland associëren we natuurgeneeskunde helaas nog steeds met een blauwe jurk.’</p>
</p></div>
<figure id="post-46991 media-46991" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2012/10/09b6dd91-90e5-49a3-a40e-be5d7d0576c8_beest41.jpg" alt="Hyacintha Convent met Lola: &#039;Ik zag aan haar kop dat ze door wilde&#039;. Foto: Ivo van der Bent." /><figcaption>Hyacintha Convent met Lola: &#8216;Ik zag aan haar kop dat ze door wilde&#8217;. Foto: Ivo van der Bent.</figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Meeting met jezelf</b><br />Op een manege in Nunspeet buigt basisschooljuf Leonie Obijn zich met therapeute Jessica Krul over de vraag: wat geeft pony Mandou zelf voor behoefte aan? Vanuit een holistische inslag werken ze aan een beter begrip tussen ruiter en paard. ‘Mandou en ik zijn allebei eigenwijs, ik wil aan onze gezamenlijke beperkingen werken. Een standaardinstructeur past mij niet, ik heb geen zin om mijn paard de bak door te slaan als hij niet wil.’ Therapeute Krul las diverse boeken over holistisch leven en werkt samen met een holistisch dierenarts. Onderdeel van haar trainingsaanbod: de workshop <i>Symbolic of the horse in your live: een meeting met jezelf</i>. Voor wie wil weten ‘waarom je jouw paard in je leven hebt binnengelaten en waarom je hebt besloten daarmee verder te gaan’.</p>
<p>Terug in Zoo-Natuurlijk in Amsterdam loopt de spreekkamer vol voor het vrijdagse spreekuur van therapeute Jana Kalenda. Ze geeft zogeheten TTouch-consulten: een aanrakingstechniek die inwerkt op het zenuwstelsel en zo lichaam en geest in balans moet brengen. Als zes maanden oude pup kwam Boelie verwaarloosd bij Kaayk, die alleen met haar voornaam in de krant wil. Hij knapte op, maar werd tijdens een verblijf in Italië gebeten door een adder. ‘Behoorlijk traumatisch.’ Nu leert ze van therapeute Kalenda hoe ze Boelie zelf een TTouch-behandeling kan geven. ‘Die bewegingen maken hem heerlijk rustig. Hij heeft zijn vertrouwen terug.’</p>
<p>Fret Biggles is echt een bikkel, zegt Thirza Bronner. Kort na aanschaf bleek hij een zware maagpatiënt, maar ja, toen was ze al ‘hartstikke verliefd’ op hem. Hij werd geopereerd in de frettenkliniek te Helmond en eet nu alleen nog rauw voedsel. In Zoo-Natuurlijk snackt hij af en toe een diepvrieskuikentje, de TTouch-behandeling stimuleert zijn spijsvertering. ‘Als je hem masseert, zwelt zijn staart van blijdschap op als een kerstboom. Prachtig, als je bedenkt wat een zwaar leven hij heeft. Dan gebeurt er echt iets tussen ons.’</p>
</p></div>


Het zwarte gat van Zeeland

Poldernostalgie

Angela Merkel

Angela Merkel

Eigen Kracht-conferenties

Zingevings humor

Hulp nodig? Regel het zelf maar

Once upon a time in Almeria

In Congo

In Congo

Vet groen; Special Groene Glamour

De Groene Bocht

Terug naar het land

Tobben in de spreekkamer

Tobben in de spreekkamer; SPECIAL DEPRESSIE

Heel het beest

Zingevings humor