Vriend wordt vijand

De stemmen van Vrij Nederland

Columns van Chard van den Berg, Hannah Prins en Nicolaas Veul

Dezsö Kosztolányi
Op de kaft boven de mollige kop van Nero prijkt een wervend citaat. De schrijver van Nero, de bloedige dichter (1921) wordt vergeleken met Tsjechov. Reclame moet, maar enige selectie in het kwistig rondstrooien van beroemde namen zou toch wenselijk zijn. Als Alice Monroe of Tobias Wolff met hun schijnbaar plotloze, schijnbaar rustig voortkabbelende verhalen aan de grote Rus worden gekoppeld, kan ik me er nog iets bij voorstellen, maar de schrijver van Nero? Met die afgesneden hoofden, talloze spectaculaire vergiftigingen, slachtpartijen en per oekaze uitgevoerde zelfmoorden? Met die nonchalante stijl, licht absurdistische dialogen en met die even sentimentele als grootse finale waar Tsjechov, wars als hij was van drama, van zou gruwen?
Nee, Tsjechov is Tsjechov, en Kosztolányi is Kosztolányi, en het enige wat hen bindt, is dat ze allebei relatief jong gestorven zijn, én hun misantropie oftewel mensenkennis.
Criteria voor een moderne roman bestaan niet, alles is geoorloofd, als het maar overtuigt. Voor historische werken is dat lastiger. In eerste instantie natuurlijk omdat er kennis van zaken is vereist. Wat de dichterlijke vrijheid, waar moderne schrijvers zo aan hechten, nogal beperkt. Een historisch verhaal vraagt bovendien om meer inventiviteit bij het sublimeren van eigen zielenroerselen. Wagen de fictieschrijvers van nu zich daarom steeds minder vaak aan de Klassieke Oudheid? En dan: wie kan zich tegenwoordig nog als Marguerite Yourcenar jaren research veroorloven zonder het productieproces en de eigen visibility in gevaar te brengen?
De klassiek geschoolden hebben het makkelijker. Alleen al door het feit dat ze Tacitus in het origineel kunnen lezen en de taal doorgronden van de Griekse filosofen en de Romeinse keizers. De Hongaar Dezsö Kosztolányi, zoon van een onderwijzer en in 1885 geboren in het Habsburgse rijk (Szabadka, Servië), had op het gymnasium gezeten. Behalve een gedegen kennis bezat hij ook het zeldzame vermogen om daar speels mee om te gaan. Die speelsheid is het eerste wat bij het lezen van Nero opvalt. Hoog boven de stof verheven beschrijft Kosztolányi met onbekommerde pen het ongelukkige leven van een keizer die in de annalen als een monster te boek staat.
Bij Kosztolányi vind je geen zweet, bloed en tranen van ingespannen intellectueel onderzoek of abstracte uiteenzettingen over filosofie en kunst. Kosztolányi is een Oost-Europeaan en hij weet dat filosofie als een mierikswortel is die niet apart gegeten kan worden, althans niet in de fictie. De toon is buitengewoon levendig en het huiveringwekkende verhaal ontvouwt zich in een bont, vermakelijk en erudiet weefsel van filosofische, artistieke, politieke en geneeskundige ideeën die belichaamd worden door personages van vlees en bloed, zoals een spilzieke epicurist die van de keizer geld lospeutert om zijn dure filosofie te bekostigen, of een ronduit komische arts-&#8216;pneumaticus&#8217; die tevergeefs Nero&#8217;s ziel tracht te genezen. Het verhaal is ook een weefsel van historische verwijzingen, jurisprudentie, rituelen, zeden en gewoontes, gastronomie, cosmetica, mode en actuele gebeurtenissen waar de Romeinse courant Acta diurna ons regelmatig van op de hoogte houdt. Zo komen we te weten dat er in Rome anno 59 op een dag veel wordt getrouwd maar nog meer gescheiden.
Al speelt Nero zich bijna tweeduizend jaar geleden af, de roman leest tegelijk als een tragikomedie van alle tijden.
Arme, arme Nero
Goddeloosheid en hoogmoed, corruptie en machtsmisbruik, decadente uitspattingen, het morrende volk dat met brood en spelen koest wordt gehouden, hoererende kunstenaars en intellectuelen, de triomf van de middelmaat, hordes gewetenloze gladjanussen die de staatskas leegzuigen en overal verraad. Alle vertrouwde facetten van de menselijke conditie passeren hier in onverdunde vorm de revue. Iedereen die gebukt gaat onder het huidige verval van zeden kan hier zijn hart ophalen en zich gelukkig prijzen dat die menselijkheid in Europa althans nog beteugeld wordt door democratische instituties, hoe versleten die ook soms mogen lijken. Want daar gaat het om in Nero. Om de losgeslagen menselijkheid en idem dito vrijheid die door het ontbreken van elke beperking verworden tot bloeddorstige demonen.
Dat is wat er met Nero gebeurt, met die dichtende keizer met weltschmerz &#8211; o zo menselijk, dat romantische gevoel dat door Catullus en Lucretius honderd jaar eerder was uitgevonden en schitterend verwoord &#8211; die geen moer om de macht geeft maar na de vergiftiging van zijn stiefvader Claudius hardhandig op de troon wordt gezet door de moordenares, Nero&#8217;s machtswellustige moeder Agrippina. De eerste akte van de tragedie. De absolute macht waartoe de piepjonge keizer is veroordeeld, zal hem als een grimmige en briljante hoofdspeler naar het laatste, huiveringwekkende bedrijf leiden.
De eenzaamheid, vervreemding en verwarring waarin Nero belandt en die zijn reflexen op scherp zetten, houden pas op met zijn dood. Tot die tijd moet hij zichzelf zien te overleven door anderen te vermoorden. &#8216;Arme, arme Nero,&#8217; beweent zijn leermeester Seneca (de beroemde filosoof die te veel van het leven houdt om filosofisch te kunnen leven) het lot van zijn ongelukkige leerling, gedurende het hele verhaal tot aan zijn eigen, door Nero bevolen zelfmoord.
Net als wij, tot onze eigen verbazing, want met zijn duivelse talent lukt het Kosztolányi om steeds medelijden op te wekken met die monsterlijke tovenaarsleerling van de meester Seneca met gespleten tong. Seneca, gedreven door zelfbehoud en hebzucht, die Nero lessen geeft in de dichtkunst, de miserabele staat der mensheid en real politics en die voor zijn voeten de rode loper uitrolt naar de moedermoord. Daarna is het hek van de dam. Ze gaan er allemaal aan, zijn halfbroer, Seneca zelf, zijn beide vrouwen, zijn ongeboren kind. En talloze anderen die Nero&#8217;s onverzadigbare nieuwsgierigheid naar de dood moeten bevredigen.
De kunst zou hem kunnen redden, als hij talent had. Maar Nero wordt alleen gedreven door zijn wil en eerzucht. De Romeinse pr-machine, perfect in werking gezet door de slimme Poppea, zal een ster van hem maken. Het zelfbedrog echter is van korte duur. Want Nero weet: hij is niets, en hij weet ook dat de honger van zijn ziel, zijn weltschmerz, bij gebrek aan talent slechts gestild kan worden met wat hij wel goed kan met die macht die hem zomaar in de schoot is geworpen: uitspatten en moorden.
Glorieus en ontroerend
De macht is een van de thema&#8217;s van deze rijke roman. Maar dan als predestinatie, als een onpersoonlijke kracht die de mens zijn leven afpakt en hem naar zijn eigen beeltenis vormt, zoals ook het geld dat doet. Je hoeft alleen maar aan Citizen Kane te denken. Aan het eind ontdekt Nero dat er iemand anders in zijn lichaam woont, iemand die hem afschuw inboezemt, maar die volledig bezit van hem heeft genomen.
Een nog belangrijker thema is de kunst en haar genie die door Britannicus wordt belichaamd. Prachtig helpt Kosztolányi de naïeve gedachte om zeep dat er zoiets bestaat als het geheim van de kunst, oftewel het recept voor een geniaal kunstwerk waar de middelmaat altijd zo naarstig naar op zoek is.
De anti-Tsjechov-finale is glorieus en ontroerend. In een paradijselijke tuin voert Kosztolányi samen met Nero&#8217;s oude voedster de dode keizer naar Charon, de schipper van de onderwereld, en schenkt hem vergetelheid én genade.
Dezsö Kosztolányi, ‘Nero, de bloedige dichter’, ?Van Gennep, 287 p., € 19,95

Sana Valiulina

Nero, de dichtende seriemoordenaar

Mijn Poesjkin

<div class="wpg-element paragraph">
<h3>‘</h3>
Didar &#038; Faroek is het verhaal van een liefde, van het enig zuivere in een leven vol gruwelijkheden. Het is ook de gefingeerde geschiedenis van de ouders van schrijfster Sana Valiulina. Een vraaggesprek met hindernissen.
</div>
<div style="width:120px; height:183px;" class="wpg-element image left"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2007/07/573bf5ca-47f1-4cf6-9db1-1bc18263c709_Didar-en-faroek1.jpg" width="120" height="183" alt="" /></div>
<div class="wpg-element paragraph">
‘Je bent schrijver, geen prater,’ zegt Sana Valiulina. Ze heeft het over zichzelf. Ik weet toch al dat ze in 1964 is geboren in Tallinn, Estland, en daar deel uitmaakte van de islamitische Tataarse minderheid? Dat ze in Moskou studeerde, sinds 1989 in Nederland woont en in het Nederlands schrijft? Haar werk, de autobiografische roman Het kruis, de novellebundel Vanuit nergens met liefde en haar pièce de résistance, de grootse anti-sovjetroman Didar &#038; Faroek, kan toch voor haar spreken? ‘Schrijven doet iets totaal anders met je geest, met je taal, dan praten,’ meent ze. En áls ik zo nodig met haar wil praten, waarom stuur ik dan niet een lijst met vragen op? Die zou ze schriftelijk zorgvuldig beantwoorden – zijn we dan niet allebei ongelooflijk geholpen?
‘Ik vind het doodeng om over mijn werk te praten. Voor je het weet ben je zo’n orerende schrijfster. De vraag waarom ik schrijf, daar heb ik nooit over nagedacht en het kan me eerlijk gezegd ook geen reet schelen. Ik ben saai, ik streef bij het schrijven naar een soort kantoorbaan. Vier, vijf uur per dag hoogstens, ’s middags tussen twaalf en vijf. Ik ben nooit tevreden over wat ik schrijf, maar schrijven hoort bij mij – een vogel vliegt. Door het schrijven verzoen ik me enigszins met mezelf en met de wereld. Ik vind zelf dat ik het leven niet aankan, maar door het schrijven lukt het. Trots ben ik meer op het feit dat ik in de Amsterdamse stadsjungle een fiets berijd. En dat ik schoorvoetend achter het stuur ga zitten.’
Stel je je wel eens voor als schrijver?
‘Sommige mensen vragen of ik een kaartje heb. Maar wat moet ik daar dan op zetten? Ecrivain of zo? Ik vind het gedoe van schrijvers als knuffelbeesten afschuwelijk. Dan moet ik altijd aan de dichter Osip Mandelstam denken; met zulk cultureel erfgoed blijf je nederig. Toen hij in een sanatorium zat, vroeg men hem iets voor te lezen. Onder de aanwezigen was een man in een pilotenuniform. Mandelstam sprong op, wees op de piloot en bulderde: u bent piloot, ik vraag u toch ook niet te gaan vliegen? We leven in een maatschappij volkomen gericht op amusement – ik wil er eigenlijk niet aan meedoen. Leuk aan de nominatie voor de Libris-prijs was dat het Didar &#038; Faroek een extra druk opleverde. En ik was nog nooit in het Amstel Hotel geweest.
Wat wil je nog meer weten? Ik ben altijd huiverig voor vragen, lang niet alle vragen zijn zinnig. En zelfs over een eenvoudige vraag van Arthur [haar echtgenoot, de slavist en gelauwerde vertaler Arthur Langeveld, JV] als “wat zullen we vandaag eten”, breek ik me het hoofd.’
Dat is dan nog maar het begin. Onze kennismaking zal aanloop na aanloop kennen, steeds strandend op Sana Valiulina’s oprechte ongemak met grote woorden en stellige uitspraken. Wat ze in een hoofdzin beweert, relativeert of ondergraaft ze meteen weer in een bijzin. ‘Ik ben huiverig voor formuleringen,’ verklaart ze en ze valt vrijwel iedere door mij gebruikte term aan, want: ‘Ik wil niet dat daarmee meteen iets vastligt.’ Trek het je niet aan, stelt ze mij gerust, want met de krant heeft ze hetzelfde. ‘Rond de jaarwisseling stond het rijtje populaire woorden van dat jaar in NRC Handelsblad. Een daarvan was “bewustzijn”. Laat ik eens kijken wat dat betekent, dacht ik. Er stond: u staat op, u gaat uw tanden poetsen, u zet thee, en bij al die handelingen is uw bewustzijn uitgeschakeld. Want als het ingeschakeld zou zijn, was u doodmoe. Vandaar dat ik altijd moe ben, besefte ik – ook bij het tandenpoetsen.’
Word je rustig als je schrijft?
‘Zelfs als ik wanhopig ben over wat ik schrijf, ja. Maar doe ik het niet, dan word ik nog ongelukkiger.’ Ironisch: ‘Gedoemd tot schrijven – dat ga je zeker boven het interview zetten.’
Wat zou de titel volgens jou moeten zijn?
‘Ik hou van Kuifje. Elke romanschrijver die een behoorlijke roman wil neerzetten, moet gewoon Kuifje bestuderen. Zo moet je schrijven. Dat rondzwervende pleistertje, weet je nog? Eerst kleeft het aan de hand van kapitein Haddock, dan aan de neus van een passagier in de bus – geniaal! Een ideaal boek is een kruising tussen de Bijbel en Kuifje.’
Hoe begint het schrijven?
‘Niet met een beeld, niet met een zin. Meer als Annie M.G. Schmidts spin Sebastiaan die een drang van binnen voelt. Er zit een soort rumoer in je hoofd – dichters kennen dat goed –, een ongearticuleerde, woordenloze stroom. Vlakbij ons huis, hier in de Bijlmer, is de Arena. Soms hoor je van concerten daar alleen het gegons – stel je dat in je hoofd voor.’
Schreef je in Rusland al?
‘Telt opstellen schrijven, op school, ook mee? De onderwerpen die we kregen, waren vaak nogal patriottisch getint. Het was de sport om van zoiets als de Grote Vaderlandse Oorlog iets moois te maken. Daartoe ging ik me heel erg inleven in de slachtoffers: de doden zijn niet te ontkennen. Ik deed dat door mij te onthechten van wat er in mijn ogen niet toe deed, van de propaganda. Door te proberen één met je medemensen te zijn. Zoals Vasily Grossman dat doet in zijn schitterende geschriften over de Tweede Wereldoorlog.’
Van Grossman komt ze te spreken over An­drej Platonov, die ze de grootste twintigste-eeuwse Russische schrijver acht. ‘Hij houdt zich bezig met de mens, overgeleverd als hij is. Mensen hebben niets dan hun naakte lichaam.’ Het cruciale verschil in literaire benadering tussen de literatuur van haar oude en die van haar nieuwe vaderland zou kunnen zijn dat de schrijver uit de USSR meer ‘tussen de regels’ moest schrijven, zoals hij zich eveneens bekwaamd had in de kunst van het weglaten.
Valiulina lijkt zich steeds verder te verwijderen van het directe autobiografische schrijven, zoals de mistroostige, liederlijke studentenbelevenissen in Het kruis. Voor de historische roman Didar &#038; Faroek liet ze zich inspireren door het levensverhaal van haar ouders, tegen de achtergrond van revolutie en dictatuur. Ze verzucht dat die nadruk op het autobiografische in de flaptekst gewoon zo’n verkooptruc van de uitgever is. Maar er is wel sprake van een evolutie, geeft ze toe. ‘Ik ben altijd al de hele dag mezelf. Te veel mezelf. Dus als ik ga schrijven, liever niet over mezelf. Voor je het weet beland je in zelfkoestering of eindeloos gepsychologiseer.’
Is dat iets typisch westers?
‘Ik vind van wel. Maar ja, westerse schrijvers hebben het ook niet gemakkelijk. Bij het zoeken naar een urgent onderwerp zie je ze uitwijken in de breedte, in excentriciteit, in een krampachtige stijl.’
Als Tataarse in Nederland benut jij een voor de hand liggend onderwerp niet: het snijpunt van culturen.
‘Dat interesseert me niet genoeg.’
Je bent opgegroeid in multicultureel Rusland, hoe ervaar je de multiculturele Nederlandse samenleving?
‘De betutteling waarmee men hier te lande de vreemdelingen weleens tegemoet treedt, kan ondraaglijk zijn, maar echt moeilijk wordt het pas als je niet zielig bent of exotisch, als je niet aan het stereotiepe beeld van de vluchteling of de immigrant wilt of kunt beantwoorden. Dan moet je opeens gaan bewijzen dat je geen kameel bent – zoals het Russische gezegde luidt. ’
Wat is het Tataarse element in je?
Schaterend: ‘Dat ik een vurige vrouw ben.’ Uitgelachen: ‘Misschien dat ik het interieur van een moskee mooi vind, dat ik ontroerd kan raken door bepaalde soera’s. Ik ben niet traditioneel Ta­taars opgevoed, ik ben ook niet echt Rus­sisch. Ik groeide op aan de rand van het imperium onder Esten. Mijn identiteit zit in mijn boeken, gelukkig. Banden breken, mensen vervreemden, dat is allemaal waar, maar je hoeft geen deel meer uit te maken van een gemeenschap die druk op je uitoefent. In die zin is deze moderne tijd heel goed. Ik ben vrij.’
Wat betekent de islam nog voor je?
‘Islam betekent voor mij persoonlijk je goed gedragen, eigenlijk zoals islam oorspronkelijk ook bedoeld was. Ik geef bijvoorbeeld eens per week geld aan een junkie. Dat hele gedoe over identiteit – pas door Didar &#038; Faroek heb ik daar meer van begrepen. Ik heb dat boek natuurlijk ook uit heimwee geschreven, maar heimwee is nooit genoeg reden voor een boek. Ik wilde ook mijn relatie tot mijn land, de Sovjet-Unie, onderzoeken, eindelijk goed begrijpen waar ik vandaan kom en wat mij gevormd heeft.
Ik heb Didar &#038; Faroek aan mijn dochter Taj­na opgedragen, omdat een kind de liefde van twee generaties moet hebben, dus ook van zijn grootouders. Dat is niet erg gelukt, omdat zij en haar grootouders te ver van elkaar woonden. Ik ben daar de hoofdschuldige van. Mijn vader is lang geleden overleden, mijn moeder is dement – ze zal ze ook nooit meer leren kennen. Maar door het boek te schrijven over haar grootouders geef ik hen als het ware aan haar terug, al is het dan in gefictionaliseerde vorm. En daarmee de wereld waar ook zij vandaan komt.’
Voel je je in Nederland ontworteld, sociaal of intellectueel?
‘Ik mis soms wel de intellectuele maar minstens evenzeer de banale gesprekken in mijn eigen taal, dus er is een emotioneel gemis waar je niet zo veel aan kan doen. Een prozaschrijver vindt zijn thema’s meestal in de werkelijkheid waar hij deel van uitmaakt en waarmee hij zich emotioneel verbonden voelt. Een boek over het huidige Rusland kan ik niet schrijven, omdat ik er te ver van verwijderd ben. Dus ik moet mijn onderwerpen elders zoeken en er emotionele verbintenissen mee aangaan. Het vereist meer inventiviteit, denk ik. Maar het schept ook meer bewegingsvrijheid, zo ongebonden zijn en licht, niet verzwaard door de geboortegrond. ’
Geen gering gewicht, de Sovjet-Russi­sche geschiedenis van de twintigste eeuw.
‘Didar en Faroek dragen dat gewicht, ze zijn vleesgeworden geschiedenis. Ik heb vier jaar aan deze roman gewerkt. De eerste acht maanden besteedde ik aan lezen: getuigenissen, non-fictie, en middelmatige romans over de revolutiejaren, de Tweede Wereldoorlog, de goelag. Bij middelmatige romans hoef je niet bang te zijn beïnvloed te worden. Je ziet bovendien de literaire tekortkomingen, dus daar kun je veel van leren. En je profiteert van het feitenmateriaal in die boeken. Verder las ik ter inspiratie poëzie van Mandelstam, Brod­s­ki, Charms en bekeek ik foto’s uit die tijd.’
In je nawoord noem je maar één persoonlijk document, een interview met je vader in het Amerikaanse soldatentijdschrift ‘Yank’, in 1944.
‘Dat stuk kwam als geroepen. We waren met vakantie in Normandië, ik was er nog nooit geweest en had geen idee waar mijn vader als soldaat in het Rode Leger precies had gezeten. We waren nog niet in het gedeelte van Normandië waar mijn vader door de Duitsers geïnterneerd was geweest. Ons plan was om de sfeer te proeven, naar de stranden te gaan. Toevallig belandden we in Bayeux, in het plaatselijke oorlogsmuseum. Ouderwets, zoals je ze in Nederland bijna niet meer ziet, met ammunitie, uniformen, knipsels. Er was ook een afdeling Russians in Nor­man­dy. Arthur stond over een vitrine gebogen. Volgens mij gaat dit over je vader, zei hij. Inderdaad, met zijn naam verkeerd gespeld. Ik liep meteen naar de museumdirecteur. Ik wil nú een fotokopie van dit knipsel, zei ik. Maar mevrouw, dat kan toch niet zomaar? Ik liet mijn adres achter maar ontving niks. Ik stuurde daarop een brief en uiteindelijk heb ik het gekregen. In dat brave interview zat een optimale dosis informatie, niet te veel, niet te weinig. Dat was geluk, maar ik ondervond ook moeilijkheden bij het schrijven, zeker bij dit soort zware onderwerpen waar eigenlijk geen woorden voor zijn. Om weer te geven wat mensen hebben meegemaakt, moet je een eigen taal uitvinden.’
Je doelt op het deel over je vaders naoorlogse strafkampervaringen.
‘Dat was het moeilijkst om te schrijven. Het mocht niet pathetisch zijn, geen valse emoties bevatten. Ik was gewoon bang om dat te verknallen.’
Omdat het familiegeschiedenis is?
‘Ook dat. En omdat het zo’n beladen onderwerp is. Het kamp was niet alleen gruwelijk, maar voor menigeen de meest intense ervaring uit hun leven. De band, de vriendschap die daar ontstond, was voor het leven. Toen ik in Moskou ging studeren, werd ik geïntroduceerd bij kennissen van mijn vader uit het kamp – dat was als familie. Ik las eens een brief van een vriend van mijn vader waarin stond dat hij het zo erg vond dat hij niet meer met mensen kon praten zoals dat in het kamp kon. Toen het leven je bij de strot greep.
Door het schrijven van dit boek, waarin ik mij zo intensief met menselijke processen bezighield, ben ik betrokkener geworden. Ik heb intensiever geleefd dan wanneer ik het niet zou hebben geschreven. Mededogen kreeg de overhand op de ergernis, die ik in het gewone leven nogal eens voel.
Mijn boek gaat over liefde, die tussen Didar en Faroek, over de erbarmelijke omstandigheden heen. Maar het gaat ook over vriendschap – niemand merkt dat op. Vriendschap vind ik mooier dan liefde, omdat het echter is, nobeler. De vriendschap tussen Faroek en Sasja Hanetsjkin ontroert mij het meest. Als Faroek naar hem toe gaat om hem te redden, en hem uiteindelijk dood achterlaat, moet ik huilen. Net als wanneer Faroek in een wagon vervoerd wordt door de Duitsers, vermoedelijk naar een van de kampen. Hij droomt van zijn vriend, droomt dat hij met hem op een mooie, zomerse dag in Moskou is, en huilt van geluk. Als iemand in dat soort omstandigheden kan huilen van te veel geluk, ontstijgt hij zichzelf spiritueel. God, wat was ik blij toen ik de laatste zin schreef. Die avond hebben we champagne gedronken. Dezelfde nacht werd ik ziek, en ik bleef ziek – een maand lang. Mijn geest was overbelast geraakt, denk ik.
De revolutie, realiseer ik mij sterker dan ooit, is zo’n fascinerend onderwerp. Over een aantal jaren schrijf ik daar een roman over. Eerst ga ik mij dan een jaar inlezen. Maar niet nu. Ik ben voorlopig te Rusland-moe.’
Hoe belangrijk is de literatuur voor je?
‘Schrijven mag niet belangrijker zijn dan het leven, zeg ik met mijn verstand. Mensen zijn altijd belangrijker dan de literatuur. Maar de literatuur is heel, heel belangrijk, weet mijn gevoel. Ik kan heel gelukkig zijn als het goed gaat met mijn naasten. Want ik maak mij al snel zorgen. Alles mislukt, denk ik dan. Ik denk altijd dat er nu binnen een seconde of over een uur een ramp zal gebeuren. Ik vind dat je in het leven niks moet cultiveren, ik ben meer van de veranderlijkheid. Morgen is het weer anders. Mijn geluksmomenten zijn als ik rustig ben, geen angst heb.’
Heb je weleens nagedacht waar die angsten vandaan komen?
‘Het kan nuttig zijn om over je angsten na te denken, vooral als je er last van hebt in het dagelijks leven. Ik denk dat een deel van mijn angsten min of meer het verlengde is van de angsten van mijn ouders die ik weer redelijk goed kan verklaren uit de context van hun leven. De herkomst van de rest blijft in nevelen gehuld. Je moet ook niet alles willen verklaren. Het leven bestaat toch voornamelijk uit het overwinnen van je angsten. Hoe dan ook, ik heb besloten om er niet veel aan te doen, ik heb ook geen enkele behoefte om op de sofa neer te strijken en in mijn jeugd te gaan graven. Ik vind ook dat men in het Westen te veel nadruk legt op de rol van de kinderjaren op je verdere leven. Die eeuwige zoektocht naar het kind in je heeft zelf ook weer iets kinderachtigs, in mijn ogen. Zo blijf je volgens mij altijd je verantwoordelijkheid ontlopen. Nu ja, wij in de Sovjet-Unie hadden de boze staat, en hier hebben de ouders het gedaan.’
En wat nu?
‘Mijn toekomstverwachting als klein meisje was een en al roze wolk. Hoe kan het ook anders in zo’n land? Ik ben nu niet ongelukkig, en als ik dat zeg, betekent dat heel veel. Mijn droom is nog een paar mooie boeken schrijven. Mijn innigste droom is: laat het boek waaraan ik nu werk niet mislukken.’
Sana Valiulina, ‘Didar &#038; Faroek’, J.M. Meulenhoff, 429 pagina’s, € 19,95
</div>

Nero, de dichtende seriemoordenaar

Mijn Poesjkin

Sana Valiulina: ‘Heimwee is niet genoeg reden voor een boek’