Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips

Non-fictie / Antony Beevor over WOII
Begin 1942 reisde de Ame­ri­kaan­se romanschrijver Ernest Hemingway met zijn vrouw Martha Gellhorn door China. Het koppel kreeg een uitnodiging voor een bezoek aan Tsjang Kai Tsjek, de machtigste man van het land. De leider van de nationalistische Kwo Min Tang ontving hen niet alleen in gezelschap van zijn vrouw, maar ook zonder zijn kunstgebit in te hebben. Het echtpaar Hemingway kreeg na afloop te horen dat een groter eerbewijs aan de Amerikaanse gasten nauwelijks denkbaar was.
De aandacht die Antony Beevor, bekend van zijn werken over D-Day en de slag om Stalingrad, in zijn nieuwe boek aan China schenkt, beperkt zich niet tot onsmakelijke anekdotes. De Britse auteur werpt nieuw licht op de Tweede Wereldoorlog door te wijzen op de nauwe samenhang tussen het Chinees-Japanse conflict en de gewapende strijd in Europa.
Keerpunt
Op 12 mei 1939 deed Japan, dat al in 1931 het noorden van China (Mantsjoerije) had bezet, een inval in het naburige Buiten-Mongolië, een satellietstaat van de Sovjet-Unie. Stalin reageerde binnen een paar weken. Het Rode leger verdreef de Japanners na een militaire campagne van vier maanden die zestigduizend Japanse soldaten en achtduizend Sovjetman­schappen het leven kostte.
Volgens Beevor begon met deze veldslag in juni 1939 de Tweede Wereldoorlog, het militaire conflict waarin uiteindelijk Groot-Brittannië, de Sovjet-Unie en de Verenigde Staten tegenover Duitsland en Japan zouden komen te staan. De strijd in Buiten-Mongolië had voor zowel Azië als Europa grote gevolgen. In Tokio viel het besluit om de expansionistische doelstellingen voorlopig naar het zuiden te verleggen, een strategie die Japan ruim twee jaar later, eind 1941, in oorlog met Amerika zou brengen. Stalin, niet op de hoogte van dit principebesluit, vreesde een reprise van de Japanse agressie. Die angst droeg volgens Beevor in belangrijke mate bij aan zijn besluit om in augustus 1939 het non-agressiepact met Hitler te sluiten dat op 1 september tot de Duitse inval in Polen en het begin van de oorlog in Europa leidde.
De oorlogen in het Westen en het Verre Oosten bleven elkaar beïnvloeden. Tsjang Kai Tsjek volhardde in zijn verzet tegen de Japanse bezetting van China, hoewel hij tegelijkertijd een burgeroorlog moest voeren tegen de communisten onder leiding van Mao Zedong. De Kwo Min Tang-leider is een opvallende held in het epos van Beevor. Dat Tsjang corrupt zou zijn geweest, valt volgens de Britse auteur reuze mee. Die onhebbelijkheid behoorde ook toen al in China tot de nationale mores, de communisten waren geen haar beter.
De Chinese nationalisten bleven met hun taaie weerstand een Japanse strijdmacht van zevenhonderdduizend man bezighouden. Dit militaire feit was van groot belang voor het verloop van de strijd aan het Europese oostfront, die begon nadat Hitler in juni 1941 de Sovjet-Unie was binnengevallen. Operatie Barbarossa was aanvankelijk succesvol, begin december 1941 stonden Duitse troepen vlak voor Moskou. Maar vooral dankzij een massieve concentratie van Sovjettroepen kon dit offensief worden afgeslagen. Deze krachtsinspanning was mede mogelijk doordat Stalin, met dank aan Tsjang Kai Tsjek, zich geen zorgen hoefde te maken over een Japanse dreiging in het Verre Oosten. Hij kon al zijn militaire eenheden naar het westen verplaatsen. Na het Duitse offensief tot staan te hebben gebracht, zette het Rode Leger de tegenaanval in. Dat succes leidde volgens Beevor, in combinatie met de intrede van Amerika in de oorlog, in december 1941 tot het belangrijkste keerpunt in de gewapende strijd.
Een emotionele dwaas
Beevor toont zich in De Tweede Wereldoorlog wederom een rasverteller. In dit boek vol veld- en zeeslagen gaat het vaak over strategieën en wapensystemen, maar het wordt bij deze auteur nooit dor, ook dankzij tal van boeiende details. Zo weet hij te vertellen waarom de piloten van de Royal Air Force tijdens de Battle of Britain in de zomer van 1940 een zijden sjaaltje droegen. Dit deden ze niet om de dandy uit te hangen. Wilden ze Duitse gevechtsvliegtuigen tijdig in het vizier krijgen, dan moesten ze constant om zich heen kijken. Steeds maar weer het hoofd naar alle kanten draaien zorgde door de wrijving van het nekvel met de harde uniformkraag voor een huidirritatie die kon worden vermeden door het sjaaltje om te doen.
Beevor is militair historicus, opgeleid door de beroemde Sir John Keegan. Krijgskunde ligt hem duidelijk beter dan politiek. Zijn portretten van de politieke hoofdrolspelers zijn vlak en simpel. Zijn oordeel over Churchill is opvallend negatief: een emotionele dwaas, dol op marineschepen en vaak slecht op de hoogte van de feiten. Vrijwel geen woord over de indrukwekkende redevoeringen waarmee Churchill tijdens het eerste jaar van de oorlog, toen Groot-Brittannië alleen stond in de strijd tegen Duitsland, het moreel van de bevolking in zijn eigen land en in de bezette gebieden op peil hield.
Een andere tekortkoming is dat Beevor geen enkele poging doet om een antwoord te geven op de vraag die historici van de Tweede Wereld­oorlog bezighoudt sinds Richard Overy in 1995 zijn Why the Allies Won publiceerde. Doorslag­gevend volgens deze auteur was de geallieerde overmacht in vliegtuigen en tanks, in de eerste plaats te danken aan het Ameri­kaan­se productiearsenaal.
Er zijn andere antwoorden mogelijk, zoals blijkt uit The Storm of War. A New History of the Second World War (2009) van Andrew Roberts. Dit boek is als overzichtswerk geslaagder dan het nu verschenen werk van Beevor. Vooral als politiek commentator doet Roberts het beter. De juiste vraag is volgens hem waarom Duits­land verloor terwijl het aanvankelijk grote successen boekte. Zijn antwoord luidt dat Hitler als gevangene van zijn eigen ideologie te veel blunders maakte om te kunnen overwinnen. De oorlog tegen de Sovjet-Unie had voor hem het karakter van een rassenstrijd. Niet alleen de Joden moesten worden uitgeroeid, ook de Slaven. Hitler sloeg geen acht op de houding van de bevolking in de veroverde gebieden, hoewel talrijke Sovjetburgers het Duitse leger begroetten als bevrijder. Pas toen bleek dat de nazibezetter zich nog wreder gedroeg dan het despotische Stalin-regime, begon een partizanenstrijd die in december 1941 het Rode Leger in staat stelde een tegenoffensief te beginnen. Beevor vermeldt de feiten, maar verzuimt in te gaan op de betekenis die ze hebben voor het verloop van de oorlog.
De Nederlandse versie die uitgever Ambo zijn lezers voorlegt, is van een droevig makende kwaliteit. Elke bladzij telt tal van formuleringen die letterlijk uit het Engels zijn vertaald. &#8216;Hitlers leugens vol zelfbedrog&#8217;, &#8216;Churchill ontwikkelde zijn kijk op de oorlogvoering in een gisting van ideeën&#8217;, &#8216;Stalins rare algemene offensief&#8217;, &#8216;Göring reageerde als door een bij gestoken&#8217;, &#8216;Heydrich zou een aardig spoortje joods bloed hebben gehad&#8217;, et cetera. Niet alleen deze hoofdrolspelers krijgen een beurt van een vertalerscollectief dat kennelijk grote haast had. Wie zich niet voortdurend wil ergeren aan de mishandeling die de tekst van Beevor ten deel valt, kan beter de originele versie kopen. De Engelse uitgave krijgt een ster meer en is ook nog bijna tien euro goedkoper.
*** Antony Beevor, ‘De Tweede Wereldoorlog’. Vertaald door Corrie van den Berg, Carola Kloos, Pieter de Smit en Albert Witteveen, Ambo, 927 p., € 39,95

Ronald Havenaar

Churchill als een emotionele dwaas

Biografie Lyndon B. Johnson
Als jongetje wist hij het al: &#8216;Ik word president van de Verenigde Staten.&#8217; Op 22 november 1963, de dag dat John F. Kennedy werd vermoord, was het zover. De in 1908 geboren Lyndon Baines Johnson, op dat moment vicepresident, kon doorschuiven naar het ambt van zijn dromen. Hij was in het kielzog van JFK aanwezig in Dallas (Texas) en de gebeurtenissen van die dag vormen het dramatische hoogtepunt van The Passage of Power, het vierde deel van The Years of Lyndon Johnson. Met dit biografische mammoetproject maakt Robert Caro furore sinds dertig jaar geleden het eerste deel verscheen. Hij won alle denkbare prijzen, inclusief de Pulitzer (tweemaal) en de National Book Award. Dit vierde deel, dat de jaren 1958 tot 1964 bestrijkt, is wederom een grandioos boek.
Was de aanslag op Kennedy onderdeel van een internationale samenzwering tegen de Amerikaanse regering? De paniek en verwarring sloegen na de aanslag ook toe in de directe omgeving van de president. Maar niet bij Lyndon Johnson. Hij was kalm en vastberaden, alsof hij al vaak had gedacht aan wat hem op een moment als dit te doen stond. Stafleden van Kennedy oefenden druk op hem uit om Dallas onmiddellijk te verlaten: de plaats was te gevaarlijk geworden. Johnson weigerde beslist en vroeg: wat gaat er met mevrouw Kennedy gebeuren?
Ziekelijk rijkeluiszoontje
Die vraag was niet door compassie maar door calculatie ingegeven. Toen hij hoorde dat de jonge weduwe bij het lichaam van haar man wilde blijven, besloot Johnson in het presidentiële vliegtuig Air Force One te wachten tot zij en de kist aan boord kwamen. Toen ze was gearriveerd, gaf hij haar geen keuze: ze moest naast hem komen staan bij zijn eedaflegging. De foto van deze ceremonie zou het Amerikaanse volk het bewijs leveren dat de Kennedy-clan zijn troonsbestijging goedkeurde. 
Op dat moment was, zo schrijft Caro, de oude Lyndon Johnson aan het werk, de man die in de tweede helft van de jaren vijftig als leider van de Democratische meerderheid in de Senaat de op één na machtigste man van Washington was. Die functie had hij opgegeven om in 1960 als Democratische kandidaat voor het vicepresidentschap naast Kennedy op te trekken. 
Over die daad moest hij lang denken want hij wist dat hij na een overwinning waarschijnlijk op een machteloze positie terecht zou komen. Bovendien had hij een heimelijke minachting voor het ziekelijke rijkeluiszoontje dat hij voor moest laten gaan. Als senator was Kennedy vaak afwezig geweest omdat hij zich weer eens in het hospitaal moest laten behandelen. &#8216;Heb je wel eens naar zijn enkels gekeken,&#8217; vroeg Johnson aan een vriend en maakte een heel klein rondje met zijn vingers: &#8216;Die zijn zo.&#8217; Zijn conclusie over JFK: &#8216;He&#8217;s not a man&#8217;s man.&#8217;
Literaire allure
We leven in het tijdperk van de biografie en in de politieke sector van dit populaire genre hoort het werk van Robert Caro bij de absolute top. Wat maakt zijn boeken zo goed? Heel belangrijk is dat The Years of Lyndon Johnson een verbindend thema heeft: de geschiedenis van een machtsmens. Het vergaren en gebruiken van politieke macht was de drijvende passie in dit leven. Alle delen van deze biografische serie zijn strak opgebouwd, elk hoofdstuk heeft een afgerond onderwerp. Alles wat buiten dat kader valt, laat Caro weg maar binnen dat format strooit hij met heel veel goed gekozen details, opgediept met grondig onderzoek. 
Bovendien schrijft hij een levensverhaal dat is ingebed in de brede context van een halve eeuw Amerikaanse geschiedenis. Ook geeft Caro een psychologisch portret van LBJ met een overtuigende reikwijdte. Meedogenloos en deemoedig, genereus en kleinzielig, sentimenteel en vastberaden: Johnson was het allemaal tegelijk. Ten slotte is Caro, die lang reporter was voor The New York Times, een geweldige schrijver. Zijn biografische reeks is een epos met literaire allure.
Snotneus
Na drie jaar vicepresidentschap waarin LBJ door de staf van Kennedy op een zijspoor was gerangeerd, werd het eerste jaar van zijn presidentschap een triomf. Dat resultaat was geheel en al te danken aan zijn kwaliteiten als strateeg en tacticus. Kennedy was geliefd bij het Amerikaanse volk dankzij zijn welbespraaktheid en fluwelen optreden. Die kwaliteiten had Johnson niet. Maar hij kon één ding dat in het arsenaal van Kennedy ontbrak: hij wist hoe je een wet door het Congres aangenomen moest krijgen. Dat lukte hem in 1964 met de Civil Rights Act en een sociaal hervormingsprogramma. Dankzij dat succes won Johnson snel aan prestige, maar hij bleef zich belaagd voelen door zijn plaaggeest Robert F. Kennedy. 
In 1961 had president Kennedy zijn broer Bobby opdracht gegeven LBJ als politieke factor uit te schakelen. Johnson had het snel door: &#8216;I know his snotnosed brother is after my ass.&#8217; De haat tussen deze twee was peilloos diep. Bobby wist dat Johnson in de jaren vijftig het verhaal rondvertelde dat vader Kennedy, die als Amerikaans ambassadeur in Londen de appeasement-politiek van Chamberlain had gesteund, &#8216;een Hitler-vriendje&#8217; was geweest.
Johnson van zijn kant was bang voor deze snotneus, die even meedogenloos was als hijzelf. Na de dood van president Kennedy vreesde hij dat de populaire RFK zich kandidaat zou stellen voor de verkiezingen in november 1964. Dat gebeurde niet, ook omdat Johnson dankzij zijn successen van dat jaar de onbetwiste leider van de Democratische Partij werd.
Maar nadat LBJ in november 1964 de verkiezingen had gewonnen, ging de vete door. The Passage of Power eindigt in dat jaar, maar aan het slot neemt Caro een voorschot op hoe het verder ging tussen RFK en LBJ. De jaren 1965 tot 1968 verliepen rampzalig als gevolg van het drama in Vietnam. In maart 1968 wierp RFK zich op als vredeskandidaat. Nog dezelfde maand gooide LBJ de handdoek in de ring en kondigde aan zich niet herkiesbaar te stellen. Toen kwam in juni het bericht dat Bobby in Californië was neergeschoten. Johnson wist niet meer hoe hij het had. &#8216;Is hij al dood, is hij al dood?&#8217; bleef hij aan een medewerker vragen, die werd gemaand steeds maar weer de geheime dienst te bellen voor een bevestiging. &#8216;Is dat soms wat hij graag wil horen?&#8217; was de reactie aan de andere kant. De familie Kennedy wilde dat Bobby naast zijn broer Jack op de nationale begraafplaats Arlington zou worden bijgezet. Toen hij dit hoorde, gaf Johnson de opdracht om uit te laten zoeken of daar wel recht op had. Ook als lijk bleef Bobby een vijand die moest worden tegengewerkt. Caro, die dit jaar 77 wordt, heeft aangekondigd dat hij over drie jaar met de publicatie van een slotdeel over de jaren 1965-1968 zijn prachtige project zal afronden.
***** Robert A. Caro, ‘The Years of Lyndon Johnson. The Passage of Power’, Alfred A. Knopf, 712 p., € 33,50

Geschiedenis van een machtsmens

Non-fictie / W.F. Hermans en WO II
Het literaire werk van Willem Frederik Hermans (1921-1995) was vaak het doelwit van morele afkeuring. Na­dat in 1949 zijn oorlogsroman De tranen der acacia&#8217;s verscheen, betichtten critici hem van nihilisme. Midden jaren vijftig kwam zijn polemiek tegen J.B. Charles hem op het verwijt te staan dat hij behept was met een fascistische mentaliteit. Een kleine twintig jaar later werd hij tijdens de Weinreb-affaire beschuldigd van antisemitisme. In zijn boek Oorlogsmythen. Willem Frederik Hermans en de Tweede Wereldoorlog laat Ewoud Kieft een bekende deun weerklinken. Hij schrijft dat Hermans een relativist was die de geesten rijp maakte voor de ontkenning van de Holocaust en die de weg bereidde voor de PVV.
In De tranen der acacia&#8217;s (1949) en De donkere kamer van Damokles (1958) presenteerde Hermans een &#8216;radicale visie op het oorlogsverleden&#8217;, die volgens Kieft een voorbeeld was voor historici als Hans Blom (In de ban van goed en fout) en Chris van der Heijden (Grijs verleden). Zij plaatsen de bezettingstijd in een relativerend perspectief dat bij Kieft weerstand wekt. In zijn vlot geschreven betoog wil hij laten zien hoe in het universum van Hermans alles wordt bepaald door toeval. Mensen maken bij deze romanschrijver niet de keuze voor verzet of collaboratie, ze zijn niet verantwoordelijk voor hun daden. Het lot is allesbepalend in een werkelijkheid die wordt beheerst door chaos. Het verleden is volgens Hermans onkenbaar. En als de geschiedenis niet gekend kan worden, is alles een kwestie van beeldvorming.
Steunbetuiging voor de nazi&#8217;s
Volgens Kieft is dit wereldbeeld van Hermans zwaar beïnvloed door diens eigen passiviteit tijdens de bezettingsjaren. Maar Kieft vergeet één ding: zelfs als dat zo zou zijn, dan nog zijn De tranen en De donkere kamer geen geschiedschrijving, zelfs geen autobiografie, maar fictie. Het genie van Hermans&#8217; schrijverschap is door de criticus Hans Gomperts (niet door Kieft gelezen) getypeerd als het vermogen om een heel beperkte visie op de werkelijkheid uit te vergroten tot een compleet wereldbeeld. Deze auteur had de ambitie het universum naar zijn hand te zetten. Zijn wereldbeeld was een instrument om goede literatuur te maken. In de literatuur gaat het niet om juist of onjuist, maar om mooi of lelijk. Als historici het gestileerde wereldbeeld van de romancier Hermans hebben overgenomen, zoals Kieft beweert, dan ligt de fout niet bij de romanschrijver, maar bij de geschiedschrijvers.
Overdrijven, aanscherpen en uitvergroten behoorden tot het literaire standaardrepertoire van Hermans. Hij stileerde zijn opvattingen tot een extreme en dwingende visie. Dat hij zijn standpunten ook in essays verdedigde, bewijst dat het niet alleen om literaire gebruiksartikelen ging. Voor een deel geloofde hij er zeker in, al zal bij deze strijdbare auteur ook het motief om zijn publiek met extremiteiten op de kast te jagen, een rol hebben gespeeld. Maar voor een ander deel riep de overtuiging dat de werkelijkheid ongrijpbaar en elk oordeel willekeurig is, ook bij Hermans zelf tegenspraak op.
Uitvoerig bespreekt Kieft de Weinreb-pole­mieken, waarin Hermans alles deed om te bewijzen dat deze heilige van links een oplichter was. In die kwestie bleek Hermans dus wel degelijk in historische waarheid en verantwoordelijkheid te geloven. Kieft signaleert de contradictie, maar verzuimt de bijbehorende conclusie te trekken. Ook de levenslange zwijgzaamheid van Hermans over zijn aanmelding voor de Kultuurkamer, in het voorjaar van 1942, wekt de indruk dat hij geloofde in verantwoordelijkheid, ditmaal voor zijn eigen daad. Hoe verhield deze stap zich tot de passiviteit die Hermans volgens Kieft tijdens de bezetting in acht nam? De schrijver van Oorlogsmythen geeft geen duidelijk antwoord. Hij zegt dat hier sprake was van een pragmatische daad(!): je kunt als aankomend schrijver beter alle opties openhouden. Dat klinkt aannemelijk, maar vreemd is dan weer de suggestie van Kieft dat Hermans waarschijnlijk niet heeft zien aan­komen dat deze aanmelding als een steunbetuiging voor de nazi&#8217;s kon worden opgevat. ­Her­mans naïef? Zo kennen we hem niet, ook niet in zijn vroegste werk.
Het wereldbeeld dat Kieft meent te kunnen destilleren uit de romans van Hermans wordt niet alleen in diens essays en door diens eigen gedrag weersproken. Ook in De tranen en De donkere kamer is er een voortdurende tegenspraak die door Kieft niet wordt gezien. Het ­literaire werk van deze schrijver is juist zo boeiend omdat hij de scherpte van het extreme combineert met de charme van de contradictie. In De donkere kamer rolt Osewoudt in het verzet, schijnbaar toevallig. Hij stelt zichzelf de vraag waarom hij dit doet. Democratie, vaderland, koningin: dat betekent allemaal niets voor hem. Maar hij zegt ook: &#8216;Ik vecht om mij te verdedigen.&#8217; Hij doet dus toch een bewuste keuze. In De tranen is de verzetsman Proost een snoever en een knoeier, maar Hermans houdt de mogelijkheid open dat hij ook een held is. Kieft signaleert dat laatste maar trekt, alweer, geen consequenties. Niet alleen ziet hij over het hoofd dat het wereldbeeld van Hermans voor een belangrijk deel een stijlmiddel is, hij geeft ook een versimpelde voorstelling van deze &#8216;radicale visie&#8217;.
Moralistische klopjacht
Waar komt de behoefte van Kieft om Hermans de ethische maat te nemen vandaan? Hier doet grootvader Kieft zijn intrede. Oorlogsmythen gaat niet alleen over Hermans en de oorlog, maar ook over de familie Kieft tijdens die periode. De auteur vertelt met enige uitvoerigheid over de heldendaden van zijn opa en de invloed die dit verzetsverleden op de houding van zijn vader heeft gehad: een man moet voor zijn principes staan. Het is een verhaal over idealisme en vastbeslotenheid, dat ver afstaat van de passiviteit en het relativisme van Her­mans. Alsof Kieft wil zeggen: zo kon het ook. Met die boodschap plaatst de in 1977 geboren auteur zich op een moreel voetstuk dat in eerste instantie potsierlijk aandoet. Maar deze houding krijgt kwaadaardige trekken als hij Hermans in verband brengt met de ontkenning van de Holocaust en de opkomst van de PVV.
Kieft citeert een passage uit De tranen: &#8216;Mis­schien heeft iedereen wel zijn eigen oorlog (&#8230;) Uit alles wat men onder oorlog verstaan kan, kiest iedereen voor zichzelf wat uit.&#8217; De indruk die men van de oorlog heeft, wordt in de eerste plaats bepaald door persoonlijke ervaringen, lijkt de schrijver te willen zeggen. Maar Kieft heeft een heel andere uitleg: &#8216;De een beweert dat er zes miljoen joden zijn vermoord, de ander zegt dat dat een fabeltje is. Volgens de redenering van Hermans hebben beide personen net zoveel &#8211; of weinig &#8211; gelijk.&#8217;
Hier vliegt de schrijver van Oorlogsmythen uit de bocht. Zoals ook zijn stelling dat Hermans al veertig jaar geleden de weg bereidde voor de PVV door te wijzen op de problemen met de integratie van vreemdelingen, kant noch wal raakt. Bovendien blijft duister wat deze bewering van Kieft nog met Hermans en de Tweede Wereldoorlog heeft te maken. Zijn betoog wordt onsamenhangender naarmate het meer gaat lijken op een moralistische klopjacht. Met zijn aanval op Hermans schiet de schrijver van Oorlogsmythen zijn doel voorbij.

Ieder zijn eigen oorlog

Biografie / Frans Goedhart
Frans Goedhart (1904-1990) was een held van onze tijd. Van dat type hebben we er niet veel in de Nederlandse geschiedenis en volgens de mores van het vaderlandse maaiveld moet de waardering voor dit soort zonderlingen bescheiden blijven. Madelon de Keizer doet in haar boek een ernstige poging om de historische betekenis van deze moedige solist op waarde te schatten. Het resultaat is een portret dat bij vlagen fascinerend maar op onderdelen onbevredigend is.
In juli 1940, twee maanden nadat de Duitsers Nederland waren binnengevallen, gaf Goedhart een krachtig protest af met zijn Nieuwsbrief van Pieter &#8216;t Hoen. Hij keerde zich tegen de bezetter en tegen alle Nederlanders die zich wilden aanpassen. Zijn eenmansonderneming groeide uit tot Het Parool, de illegale krant die uiteindelijk een oplage bereikte van dertigduizend exemplaren. Goedhart betaalde zwaar voor zijn militante activisme. Hij werd gearresteerd, bracht twintig maanden door in cel en kamp, werd zwaar mishandeld en ten slotte ter dood veroordeeld. Hij wist toch nog te ontsnappen en dook de rest van de bezettingstijd onder. Ook toen bleef hij schrijven voor Het Parool.
Verzetsproza
Madelon de Keizer vertelt dit alles in een hoofdstuk waarmee iets vreemds aan de hand is. Het is zestig bladzijden lang, in een boek dat meer dan zeshonderd pagina&#8217;s tekst telt. Alsof de auteur heeft gedacht: in mijn twintig jaar geleden verschenen monografie over Het Parool in bezettingstijd heb ik al zo uitvoerig de inhoud van Goedharts verzetsproza besproken, dat ik het deze keer kort kan houden en verder kan volstaan met verwijzingen naar dat eerdere boek.
Het gevolg is dat het verhaal over de grootste historische verdienste van Goedhart in deze biografie een beetje in de verdrukking komt. De Keizer hoeft niet het verwijt te worden gemaakt dat haar boek niet dik genoeg is. Het probleem zit &#8216;m eerder in een gebrek aan balans. Zo beknopt als de beschrijving is van de artikelen waarmee Goedhart in de jaren &#8217;40-&#8217;45 de geest van verzet aanwakkerde, zo uitgebreid is het verslag van zijn naoorlogse activiteiten.
Na de bevrijding wijdde de hyperactieve Goedhart zich aan niet minder dan vier taken. Hij bleef met regelmaat stukken schrijven voor Het Parool, was lange tijd Tweede Kamerlid voor de Partij van de Arbeid, toonde zich actief in internationale organisaties en was ook nog eens bestuursvoorzitter van de Stichting Het Parool.
Vooral die laatste activiteit wordt in deze biografie met grote omslachtigheid besproken. De leesbaarheid wordt evenmin bevorderd door talrijke kromme formuleringen. Een paar voorbeelden: &#8216;Behalve de laster van Lunshof had Goedhart ook nog eens te kampen met&#8217;, &#8216;Langzaamaan was Goedhart Meijer en hemzelf gaan beschouwen als&#8217;,&#8217;iets waarvoor beiden zouden ijveren en uiteindelijk zou worden verwezenlijkt in de Partij van de Arbeid&#8217;, &#8216;beiden hadden een succesvol koppel gevormd&#8217;, etc. Een goede redacteur had hier nuttig werk kunnen doen.
Stalinistische bloedworst
Veel wordt goedgemaakt door het boeiende relaas over de internationale activiteiten van Goedhart. Deze politicus was als lid van de Raad van Europa voorstander van een Europese samenwerking die moest bevorderen dat de Midden- en Oost-Europese staten werden opgenomen in een verband van vrije naties: &#8216;Europa kan nooit als voldongen feit aanvaarden dat deze ongelukkige landen door de Sovjet-Unie bezet worden gehouden.&#8217; Ook na 1945 deed Goedhart het voor niet minder dan bevrijding.
Tijdens een kortstondig lidmaatschap van de CPH, begin jaren dertig, had hij het karakter van het communisme van binnenuit leren kennen. Hij werd daarna een geharnast anticommunist en schreef de brochure Stalinistische bloedworst. Tijdens de Koude Oorlog steunde hij Oost-Europese vluchtelingenorganisaties en werkte hij voor het adviescomité van Radio Free Europe, het Amerikaanse radiostation dat met opruiende uitzendingen de satellietstaten van de Sovjet-Unie bestookte. Dat deze zender door de CIA werd gefinancierd, moet Goedhart volgens De Keizer al in de jaren vijftig hebben geweten. Het deerde hem niet.
De westerse containment-politiek, gericht op indamming van de communistische invloed, was volgens Goedhart te passief. Met zijn pleidooien voor de bevrijding van Oost-Europa was hij al in de jaren vijftig, toen de deling van Europa door de westerse regeringen werd aanvaard als een realiteit met een lange toekomst, een uitzondering. In de jaren zestig, toen na de bouw van de Berlijnse muur en de Cuba-crisis de ontspanning met de Sovjet Unie een breed gedeelde doelstelling werd, raakte hij nog verder in een isolement.
Marginale figuur
De Keizer vertelt dit verhaal met veel aandacht voor de historische context. Ze schrijft dat Goedhart met zijn internationale inspanningen een marginale figuur bleef, zonder veel invloed. Dat lijkt een logische conclusie, maar in dat oordeel is niet verdisconteerd dat Goedhart tot de weinige Europeanen behoorde die een vlammetje brandend hielden dat in de jaren zeventig weer werd aangeblazen door de Amerikaanse neoconservatieven en hun schaarse Europese medestanders. Vervolgens verhief de Amerikaanse president Reagan in de jaren tachtig de bevrijding van Oost-Europa tot politieke doelstelling. 
Goedhart zei in 1958 tijdens een redevoering in Berlijn dat het bolsjewisme ten onder zou gaan omdat het in strijd was met de menselijke natuur. Reagan gebruikte letterlijk dezelfde bewoordingen toen hij ruim twee decennia later aankondigde dat het communisme geen stand zou houden.
De Keizer weet in haar biografie de onstuimige persoonlijkheid van Goedhart fraai tot leven te wekken. We leren hem kennen als een man die leed aan de gebreken van zijn kwaliteiten. Zijn granieten eigenzinnigheid bracht hem in opstand tegen de bezetter, maar maakte hem in elk samenwerkingsverband tot een moeilijke partner. Een zware jeugd, met &#8211; in zijn eigen woorden &#8211; &#8216;weinig eten, veel ransel en veel christendom&#8217;, heeft volgens zijn biografe in hoge mate zijn karakter gevormd. 
Aan het eind van haar boek doet zij een sympathieke maar mislukte poging om het oordeel te weerspreken dat Gerard Mulder en Paul Koedijk in hun Léés die krant! Geschiedenis van het naoorlogse Parool (1996) over Goedhart gaven. Volgens deze auteurs waren de conflicten in de leiding van Het Parool voor een belangrijk deel te wijten aan de dwarse houding van Goedhart. De Keizer meent daarentegen dat hij opereerde als een man &#8216;die op basis van eigen uitgangspunten consequent was&#8217;. Ze bestrijdt dat hij een moeilijk karakter had, maar haar eigen boek toont hem voortdurend als een cholerische stijfkop. 
De naoorlogse hoofdredacteuren van de krant konden het in zijn ogen vrijwel nooit goed doen (&#8216;stelletje eunuchen&#8217;). Alleen Herman Sandberg, die in 1961 aantrad, beschikte in zijn ogen over de vereiste pit. Maar hoewel Goedhart het in politiek opzicht voor 99 procent met Sandberg eens was, kon hij het niet laten om over die ene procent stevig ruzie te maken. Hij moest altijd gelijk hebben en ontstak in woede als hij het niet kreeg. 
Geen prettig heerschap? Het gekke is dat je in de loop van deze biografie toch gaat houden van deze rusteloze rouwdouwer. In het normale bestaan zat hij zichzelf voortdurend in de weg, maar tijdens de oorlog vond hij een grootse bestemming in het verzet tegen een onderdrukkende overheerser.

**** Madelon de Keizer, ‘Frans Goedhart, journalist en politicus (1904-1990)’, Bert Bakker, 704 p., € 50,-

Cholerische stijfkop

Biografie / Karl Marx en zijn gezin
Wordt onze toekomst bepaald door het Chinese staatskapitalisme of door het westerse liberaal-kapitalisme? Als Karl Marx (1818-1883) deze vraag kon horen, zou hij van opwinding zijn graf open woelen.
Volgens zijn wetenschappelijke theorie was er maar één kapitalisme: dat van de uitbuiting en de vervreemding. Dit stelsel was veroordeeld tot de ondergang. In zijn politieke pamflet Communistisch manifest en in zijn geleerde boek Das Kapital kondigde hij niet minder dan de wetten van de geschiedenis af. Materiële belangen bepalen het gedrag van de mens. De klassenstrijd tussen de heersende bourgeoisie en het onderdrukte proletariaat is onvermijdelijk. Het kapitalisme zou in een revolutie ten onder gaan en plaatsmaken voor het communisme van de klasseloze samenleving.
Heel wat biografen hebben al uitgelegd dat dit &#8216;historisch materialisme&#8217; niet los is te zien van de tijd waarin Marx deze leer ontwikkelde. Het midden van de negentiende eeuw was een periode waarin alles aan het schuiven was. De beginnende industrialisatie veroordeelde de fabrieksarbeiders tot een slavenbestaan dat onhoudbaar was. Een opstand leek aanstaande, op het Europese vasteland kondigde zich het einde aan van de absolute monarchieën. 
Voormalig Reuters-correspondente Mary Gabriel geeft deze historische achtergronden het volle pond in haar Liefde en kapitaal. Karl en Jenny Marx en de geboorte van een revolutie. Maar ze voegt iets toe wat essentieel blijkt en wat tot nu toe in de biografische literatuur op de achtergrond bleef. Ze verbindt het werk van de activist en filosoof Marx met zijn persoonlijke bestaan. Zelden worden in dit subtiele boek stevige conclusies geformuleerd. Niettemin laat de biografe duidelijk genoeg zien hoe ook de inhoud van Marx&#8217; geschriften werd beïnvloed door huiselijke omstandigheden.
Ziekte en armoede
Voor haar boek over het gezinsleven van Karl en diens vrouw Jenny spoorde Gabriel in Moskouse archieven duizenden brieven op. Dat materiaal leidt allerminst tot een zoetsappige familiekroniek. De auteur plaatst haar onderwerp dankzij een grote historische en politiek-filosofische kennis in een brede context. Haar psychologische inzicht is treffend. Bovendien: wat kan deze vrouw schrijven! Bij Gabriel maak je de revolutie van 1848 echt mee. 
Een makkelijk leven had Marx niet. Voortdurend op de vlucht voor politie en justitie, leefde hij als balling in Parijs, Brussel en Londen. Decennialang waren kommer en kwel zijn deel. Geldgebrek, ziekte en armoede bepaalden het leven van zijn gezin. Met zijn vrouw Jenny kreeg hij zeven kinderen, van wie er vier al op jonge leeftijd bezweken. De giften van zijn gefortuneerde vriend Friedrich Engels waren zijn belangrijkste bron van inkomsten, die echter ontoereikend was voor een fatsoenlijk bestaan.
Marx voelde zich door deze misère vernederd. Gabriel laat zien hoe de wrok over dit miezerige bestaan sporen naliet in het optreden en het werk van Marx. Vijanden maken was zijn grote passie. Tegenspraak bracht hem tot razernij. Hij grossierde in tirades tegen &#8216;de stomkoppen met zaagsel in hun hoofd&#8217;. Je zou hem een destructieve persoonlijkheid kunnen noemen, zoals de Italiaanse revolutionair Mazzini deed, maar Mary Gabriel is veel te beschaafd voor dat soort kwalificaties. &#8216;Voor iemand die zich zo intens bezighield met vervreemding,&#8217; zo schrijft deze specialiste in understatement, &#8216;wist hij mensen in zijn omgeving toch opvallend vaak van zich te vervreemden.&#8217;
De wraakzucht vond ook een uitlaatklep in zijn leer, die het product is van een bastafilosoof. Volgens deze apostel van de gebiedende wijs moest de bourgeoisie worden vernietigd. Mary Gabriel zoekt ook hier de nuance, maar dat lukt niet goed. Marx schreef inderdaad dat de klassenstrijd in een land als Engeland zich mogelijk zonder geweld zou kunnen voltrekken. Maar hij voorzag vrijwel overal elders de weg die duidelijk zijn voorkeur had, die van de revolutionaire terreur. Het kapitalisme, dat &#8216;van top tot teen, uit elke porie, druipt van bloed en vuil&#8217;, aldus zijn typerende taalgebruik, moest met alle beschikbare middelen worden uitgeroeid. De leermeester van Lenin, Stalin en Mao is in het werk van Marx veel nadrukkelijker aanwezig dan de inspirator van de zachtaardige sociaal-democratie, die hij óók is geweest.
Gefixeerd op de grote zaak
Tot zover zou je denken: die Marx was als denker en als mens een akelige houwdegen. Maar Mary Gabriel toont overtuigend aan dat haar hoofdpersoon ook andere kanten had. Hij was de zachtmoedige spil van een gezinsleven dat ondanks vaak barre omstandigheden vele momenten van geluk kende. Deze man liep over van rancune, maar had ook heel veel genegenheid te vergeven. Hij was dol op zijn kinderen, voor wie hij een betrokken opvoeder en geduldig onderwijzer was.
Gabriel toont zich vastbesloten haar hoofdpersoon alle krediet te geven dat biografisch verantwoord is. Ze noemt hem behalve een briljante geest een zorgzame en liefdevolle vader. Maar ze heeft zo veel respect voor onaangename feiten dat ze ook die laatste kwaliteit van een voorbehoud voorziet. Ze noemt Marx extreem egocentrisch. Hij was zo gefixeerd op de grote zaak dat hij al zijn tijd wilde wijden aan het schrijven van zijn oeuvre. Ook bij chronisch geldgebrek peinsde hij er niet over een betaalde baan te zoeken, zelfs niet als de gezondheid van zijn kinderen door ondervoeding werd aangetast. En als het drukke gezinsleven hem te veel werd, kneep hij er een poosje tussenuit.
Voor zijn vrouw Jenny moet het samenleven met Karl bij tijd en wijle een kwelling zijn geweest. Het portret dat Daniel van haar schetst, is even meervoudig en boeiend als dat van haar echtgenoot. Ze was van Pruisische adel en bleef zich als het even kon na haar huwelijk Jenny Marx, geboren Barones van Westphalen noemen. Ze was intelligent, had ook na een aantal bevallingen nog het figuur van een ranke hinde en beschikte over veel savoir-vivre. Dat ze zwaar onder haar stand was getrouwd, vormde geen hindernis voor een totale loyaliteit aan &#8216;mijn lieve wilde everzwijn&#8217;. Volgens Daniel was de grote liefde wederzijds. Niettemin maakt de biografe duidelijk dat Karl zich ook in deze relatie vaak gedroeg als een lomperik. Niet alleen verdween hij af en toe, ook ging hij geregeld vreemd. Bij het dienstmeisje dat haar leven lang bij het echtpaar Marx in huis woonde, maakte hij een kind.
Wat hebben we nog aan het werk van Marx? Zijn grondige analyse van de uitwassen die een ongebreideld financieel kapitalisme kan aanrichten, leek in de crisis van 2008 nieuwe actualiteitswaarde krijgen. Maar een revival van zijn werk is uitgebleven: er zijn te veel minpunten die blijvend afbreuk doen aan de betekenis van zijn leer. Met zijn haatdragende theorie was hij zonder twijfel de intellectuele godfather van de bloeddorstige regimes die in de Sovjet-Unie, China en andere landen tientallen miljoenen slachtoffers maakten. Zijn gesloten wereldbeeld, dat stoelt op een eenzijdig antikapitalisme, is volstrekt achterhaald in een moderne wereld met uiteenlopende politiek-economische stelsels die allemaal varianten van het kapitalisme zijn. Wat overblijft is de historische figuur Marx. Die is nog steeds boeiend genoeg, zo blijkt uit het superieure boek van Mary Daniel.
***** Mary Gabriel, ‘Liefde en kapitaal. Karl en Jenny Marx en de geboorte van een revolutie’, vertaald door Roland Fagel, Bert Bakker, 908 p., € 49,95

De bastafilosoof

De biografie van F.B. Hotz
De beste verhalen van F. B. Hotz (1922-2000) behoren tot de hoogtepunten van de Nederlandse literatuur. Hij is de auteur van een bescheiden oeuvre, waarvan de bundels Dood weermiddel en Ernstvuurwerk het bekendst zijn. Sinds hij in 1975 (hij werd dat jaar 53 jaar oud) debuteerde in het tijdschrift Maatstaf met het verhaal &#8216;De tramrace&#8217;, maakte Hotz binnen korte tijd indruk. Hij werd vooral gewaardeerd als de literaire chroniqueur van het Nederland dat sinds de jaren zestig achter de horizon verdwenen is: een natie van materiële schaarste en kleinburgerlijke benauwenis. Niemand heeft zo indringend over dit aspect van de vaderlandse identiteit geschreven, of het moeten de door Hotz bewonderde J. van Oudshoorn en Simon Vestdijk zijn geweest. Dankzij zijn gebeeldhouwde stijl, ouderwets in precisie en af en toe een tikje te geconstrueerd, is Hotz ook een schrijver met een authentieke toon.
Vaak hebben critici verschil gemaakt tussen de autobiografische en historische verhalen van Hotz, om vervolgens een voorkeur uit te spreken voor een van beide. Volkskrant-journaliste Aleid Truijens laat in haar omvangrijke biografie Geluk kun je alleen schilderen goed zien dat dit onderscheid weinig zin heeft. Historische achtergrond en persoonlijke herinneringen zijn in het werk van Hotz vaak hecht met elkaar verbonden. De treurnis van de crisistijd, zo formuleert de biografe fraai, is bij deze schrijver versmolten met de verstikkende stemming in het gezin.
Terecht neemt zij in haar inleiding afstand van het in de neerlandistiek voor heilig gehouden uitgangspunt dat fictie op zichzelf staat, los van de werkelijkheid. Zeker bij een schrijver als Hotz is dat niet vol te houden. In een interview heeft hij eens gezegd dat de scheiding van zijn ouders in 1933 een drijfveer voor zijn schrijverschap is geweest. Kort daarna begon hij al met schrijven, al duurde het toen nog meer dan veertig jaar voordat hij ging publiceren.
Dreigend achterwerk
De beklemming van een verzuurd huwelijksleven is een vaak terugkerend onderwerp in zijn werk. In het beste deel van haar boek toont Truijens aan hoe deze obsessie met de huwelijkse staat verbonden is met de werkelijkheid van Hotz&#8217; leven. In zijn kinderjaren maar ook tijdens zijn eigen kortstondige huwelijk leerde hij, zoals hij in het titelverhaal van Dood weermiddel schrijft, dat getrouwd zijn een oefening is in zwijgen en incasseren. Naar aanleiding van bepaalde passages over de misère van het huwelijk is deze schrijver een vrouwenhater genoemd. Wat te denken van zijn oordeel: &#8216;Vrouwen zijn van aard geen democraten, hun wil geschiedt als vanzelf tegenover gezin en personeel.&#8217; Heel concreet komt de afkeer van de vrouwelijke soort naar voren in een passage waarin een liefhebbende echtgenoot zijn wederhelft na het wakker worden observeert: &#8216;Ze ontbeet gehaast met haar dreigend achterwerk achteruit op de stoel, haar romp diep over haar bord gebogen.&#8217; Toch verzet Truijens zich met goede argumenten tegen het oordeel dat Hotz het speciaal op vrouwen had gemunt. Het huwelijk is in zijn ogen vooral een onmogelijke opdracht omdat beide partners onderworpen zijn aan de onontkoombare plicht dagelijks concessies te doen.
Het boek van Truijens is een liefdesbetuiging aan Hotz. Met als probleem dat haar liefde te groot is. Ze houdt zoveel van deze schrijver dat ze alles wil vertellen wat ze over hem heeft gevonden. En niet alleen over hemzelf, ook over anderen die een rol of rolletje in zijn leven hebben gespeeld.
In opdracht van Hotz werd zijn eigen archief na zijn dood vernietigd. Truijens heeft zeven jaar speurwerk verricht om dat gemis te compenseren, een prijzenswaardige inspanning. Maar waarom is ze niet wat selectiever in de uitstalling van de gevonden informatie? Dankzij de betrokkenheid van de biografe leer je Frits Hotz goed kennen als de eenzelvige perfectionist met een zwakke gezondheid. Maar voordat je hem leert kennen, moet je voortdurend een gordijn opzijschuiven dat loodzwaar is van de trivialiteiten. Waarom moeten we weten welke deuntjes zijn zus Atie tijdens haar pianolessen moest voorspelen? En, nog verder weg, wat doet het ertoe welke boeken de dochter van Atie op aanraden van haar moeders vriend moest lezen? Het zijn twee willekeurige voorbeelden uit een massa aan overtolligheden. Truijens brengt veel te veel, vooral als het over familiezaken gaat, maar ook als de loopbaan van Hotz als jazzmuzikant ter sprake komt of als de biografe zijn contacten in het literaire milieu van Leiden bespreekt.
Verplichte mensenmin
In haar inleiding schrijft Truijens dat ze een biografie van Hotz wilde schrijven die niet alleen de schijnwerper op het leven zet, maar ook en zelfs vooral laat zien hoe bijzonder hij is als auteur. Had ze dat laatste maar meer gedaan. Ze noemt hem een man met een conservatief wereldbeeld. Dat oordeel zou een mooi uitgangspunt zijn geweest om dit boek meer structuur te geven. Het conservatisme van Hotz was namelijk niet alleen bepalend voor zijn levenswandel, maar is ook een leidend thema in zijn werk. Het kent vele schakeringen, zoals zijn pessimisme over de menselijke soort, zijn overtuiging dat ongeluk altijd om de hoek ligt, zijn passie voor geschiedenis, zijn afkeer van socialisme en andere vormen van &#8216;verplichte mensenmin&#8217;, zijn liefde voor ambachtelijk gemaakte voorwerpen en zijn afkeer van verandering (hij woonde tot zijn dertigste bij zijn moeder en keerde na zijn mislukte huwelijk weer terug naar de moederlijke woning in Oegstgeest).
De meeste ingrediënten van dit conservatisme zijn verspreid door het boek van Truijens te vinden. Enkele ervan worden raak getypeerd, zoals de liefdevolle wijze waarop Hotz in zijn werk met het verleden omgaat: &#8216;ernstig, met huid en haar verzonken in een andere werkelijkheid&#8217;. Daar is de critica met een puntige en levendige stijl aan het woord, maar dat gebeurt te weinig en te terloops. Te snel wordt het woord dan weer overgenomen door een biografe die op vlakke toon en bijna van jaar tot jaar het leven van Hotz boekstaaft.
Deze biografie roept dus gemengde gevoelens op. Voor de Hotz-liefhebber is er flink wat te genieten, maar de parels liggen te vaak verborgen onder een dek van ditjes en datjes. Voor hen die zijn werk nog niet kennen heeft Truijens een keuze gemaakt uit de verhalen, Mannen spelen, vrouwen winnen. Deze selectie is goed verdedigbaar, al is het jammer dat &#8216;Anna&#8217; uit de bundel Ernstvuurwerk niet is opgenomen.
Dit verhaal over het ongelukkige echtpaar Willem van Oranje en Anna van Saksen is in thematiek exemplarisch voor het werk van Hotz. Ook in dit prozastuk verbindt hij zijn radeloosheid over de huwelijkse staat met zijn passie voor geschiedenis, maar in dit geval is het een verleden dat ver voorbij zijn ervaringswereld ligt. Alsof Hotz zelfs het lot van de vader des vaderlands heeft willen onderwerpen aan een particuliere obsessie. De inleiding die Truijens voor deze bundel heeft geschreven is voortreffelijk. In die tekst is de literaire essayiste aan het woord die helaas te weinig haar stempel heeft gedrukt op Geluk kun je alleen schilderen.
Beide besproken boeken verschijnen 1 september
Aleid Truijens, ‘Geluk kun je alleen schilderen. F.B. Hotz. Het leven’, Arbeiderspers, 640 p., € 39,95
F.B. Hotz, ‘Mannen spelen, vrouwen winnen’, Arbeiderspers, 400 p., € 19,95

Met huid en haar verzonken

Ewout Klei. &#8216;Klein maar krachtig, dat maakt ons uniek&#8217;. Een geschiedenis van het Gereformeerd Politiek Verbond, 1948-2003. Bert Bakker, 456 p., € 29.95
***
door Ronald Havenaar
Geschiedenis
Wie weet nog wat vrijgemaakt-gereformeerden zijn? Ze hebben niet alleen hun eigen kerkgenootschap, ze hadden ook hun eigen politieke partij (inmiddels opgegaan in de ChristenUnie), het GPV. Deze specialisten in Bijbelse getuigenispolitiek waren vastberaden in hun missie: &#8216;Al naarmate God de wereldhistorie naar de eindstreep brengt, zullen de halven en slappen uitvallen. Alleen de radicalen zullen standvastig blijven.&#8217;
Ewout Klei besteedt in zijn boeiende partijgeschiedenis terecht veel aandacht aan P. Jongeling, die in de jaren zestig en zeventig leiding gaf aan dit oer-Nederlandse gezelschap. Als Tweede Kamerlid was hij een indringend spreker die moeiteloos Jacob Cats en Joost van den Vondel citeerde. In de jaren zestig waarschuwde hij dat Nederland de doodlopende straat van moreel verval en seksuele bandeloosheid was ingeslagen. Karel van het Reve, die het niet met hem eens was, waardeerde de figuur van Jongeling als een anker van de Nederlandse samenleving.
Pausanias. Beschrijving van Griekenland. Gids van toen voor de toerist van nu. Athenaeum &#8211; Polak &#038; Van Gennep, Selectie en vertaling Peter Burgersdijk, 256 p., € 24,95
****
door Anne Versloot
Klassieke reisgids
Eindelijk is-ie er: de vertaling van (een deel van) de beroemdste toeristische reisgids uit de oudheid. Pausanias schreef zijn &#8216;Lonely Planet&#8217; in de tweede eeuw na Christus speciaal voor de rijke, reislustige Romein. Zo eentje die op Grand Tour naar Griekenland wilde. Dat toertje stond hoog op ieders verlanglijstje &#8211; want Romeinen worstelden nogal met een cultureel minderwaardigheidscomplex. Athene, Korinthe, Sparta, Delphi en Olympia waren dé toeristische trekpleisters. Veel van wat Pausanias zag (puntgave tempelbeelden) bestaat anno 2011 niet meer. Daarom is zijn boek onmisbaar voor de &#8216;klassieke&#8217; toerist van nu. Kun je je een beetje voorstellen hoe het er allemaal ooit écht uitzag. Lees ook die fijne folkloristische passages over weerwolven op de heilige berg Lykaion die zoals vampiers uit latere tijden schaduwloos zijn.

non-fictie

Non-fictie
Emiel Lambert, &#8216;Het gevecht met Leviathan&#8217;, Bert Bakker, 428 p., € 29,95
Over de Russische prinses Ekaterina Skavronskaja, honderdvijftig jaar geleden een beroemdheid in de Parijse salons, schrijft de Vlaamse hoogleraar geschiedenis Emiel Lamberts: &#8216;Zij was niet bijzonder goed geconserveerd. Zij leek veeleer op een uitgedroogde en ontvleesde mummie. Toch kon ze het niet laten te kwelen als een zieke kolibrie.&#8217;
Een historicus die zo kan portretteren is in het Nederlandse taalgebied een uitzondering. Lamberts blijkt over nog meer kwaliteiten te beschikken. Zijn levensverhaal van Gustav von Blome (1829-1906), die behalve de kleinzoon van Skavronskaja diplomaat in dienst van het Oostenrijks-Hongaarse rijk en drijvende kracht achter de conservatief-katholieke beweging Zwarte Internationale was, is meer dan een biografie. Het is een fascinerend portret van de tweede helft van de negentiende eeuw, de tijd waarin de Europese orde aan het wankelen raakte.
Lamberts heeft als eerste gebruik kunnen maken van de correspondentie en de dagboeken van Blome. De schrijver van Het gevecht met Leviathan noemt zichzelf een &#8216;zachte anarchist&#8217; die tijdens jaren van voorbereidende studie steeds meer geboeid raakte door de wereld van de aristocratie en het conservatieve katholicisme. Deze ontmoeting van uitersten levert de ideale combinatie van empathie en afstand op. Lamberts schroomt bijvoorbeeld niet om het antisemitisme van Blome duidelijk te benoemen, al plaatst hij het terecht in het kader van diens tijd.
Blome stamde af van Noord-Duitse adel, maar koos uit idealisme voor een diplomatieke functie in dienst van het Habsburgse rijk. Als persoonlijk afgezant van keizer Frans Jozef I onderhandelde hij met de Pruisische leider Bismarck, die met zijn politiek-militaire ambitie volgens Blome de Europese orde van machtsevenwicht en consensus ondermijnde. Hij voorzag dat de Duitse eenwording van 1871 nieuwe brandstof leverde voor een aanstormend nationalisme dat tot een afbraak van de multinationale Donaumonarchie moest leiden.
Blome nam teleurgesteld afscheid van zijn diplomatieke bazen en werd actievoerder in dienst van het Vaticaan. De Rooms-Katholieke Kerk kon in zijn ogen als supranationaal instituut een tegenwicht bieden aan Leviathan, de natiestaat die zich extern steeds agressiever manifesteerde. Het Vaticaan had volgens hem ook de taak de interne expansiezucht van de staat te temperen door de historisch gegroeide verbanden (familie, verenigingen, beroepsorganen, lokale gemeenschappen), die tegenwoordig met de verzamelnaam &#8216;civil society&#8217; worden aangeduid, te steunen. Dit programma legde Blome neer in zijn traktaat Wo ist Europa&#8217;s Zukunft? (1871).
Lamberts maakt aannemelijk dat katholieke christen-democraten als de Duitser Adenauer, de Fransman Schuman en de Italiaan De Gasperi zich na de Tweede Wereldoorlog in hun plannen voor een Europees samenwerkingsverband van verzorgingsstaten lieten inspireren door Blomes visioen.
Is er op dit boek iets aan te merken? Af en toe, vooral als Lamberts de diepte zoekt van de conflicten in katholieke kring, raakt Blome iets te lang buiten beeld. Vreemd is dat deze hoofdpersoon in de titel niet wordt genoemd. Was de uitgever bang kopers af te schrikken? Het gevecht met Leviathan is een prachtig boek met een titel die de belangrijkste lading ongedekt laat.

Wankelende wanorde

Carel Peeters

Harm Ede Botje

Tomas Vanheste

Henk van Renssen

Maurits Martijn

Gerard Janssen

Lisa Kuitert

Anna Luyten

Fik Meijer

Non-fictie gids

Prijzencircus / Libris Geschiedenis Prijs
Zaterdag 23 oktober wordt voor de vierde keer de Grote Geschiedenis Prijs, inmiddels omgedoopt tot Libris Geschiedenis Prijs, uitgereikt. De afgelopen jaren leek de jury bevangen door genegenheid voor de biografie. In 2008 zegevierde Luuc Kooijmans met zijn boek over de wetenschapsman Jan Swammerdam, in 2009 won Jolande Withuis met het levensverhaal van verzetsstrijder Pim Boellaard. Bij die laatste gelegenheid presteerde de jury het zelfs om op de shortlist van vijf beste boeken vier biografieën te plaatsen. Dit jaar was het blijkbaar tijd voor een forse koerscorrectie. Onder leiding van Paul Schnabel werd geen enkele biografie geselecteerd. Het waardevolle boek van Piet Hagen over Troelstra is het duidelijkst slachtoffer geworden van deze dwarsheid.
Bernhard-bashing
Op de huidige shortlist ontbreekt het biografische genre niet helemaal, maar het boek van Annejet van der Zijl over Bernhard kan niet doorgaan voor een volwaardige biografie. Ze houdt op in 1945, nota bene drie jaar voordat Bernhard als gemaal van koningin Juliana aan het belangrijkste deel van zijn publieke leven begint. Die periode wordt in het slothoofdstuk van nog geen veertig bladzijden samengevat. Van der Zijl, die op deze monografie is gepromoveerd, behandelt uitgebreid de geschiedenis van het Duitsland waarin de in 1911 geboren Bernhard opgroeide. Vooral het adellijke nest komt uitvoerig ter sprake. Daar is iets voor te zeggen voor zover Van der Zijl duidelijk maakt dat hij in hoge mate het product van zijn afkomst was. Minder begrijpelijk is dat zij haar kennis ook uitvoerig uitstalt als deze niet zo relevant is. Waarom bijvoorbeeld uitgebreid het krijgsverloop geschetst van de Eerste Wereldoorlog, die begon toen Bernhard een peuter was?
Op het omslag prijkt de uitroep van Geert Mak: &#8216;Een prachtig boek. Hulde!&#8217; Uit zijn mond een begrijpelijk compliment, want Van der Zijl vertoont een voorkeur voor geschiedschrijving die simpel van inhoud en sappig van stijl is. Helaas leidt dit soms tot een overzichtelijkheid die berust op een tekort aan kennis. Zo beweert ze dat het jaar 1923, toen Duitsland werd getroffen door een hyperinflatie, &#8216;algemeen&#8217; wordt beschouwd als het jaar dat de Duitse geschiedenis &#8216;voorgoed&#8217; bepaalde. Een paar bladzijden later ontkracht zij trouwens zelf deze stellige bewering met de opmerking dat in 1924 door het economische herstel &#8216;alles weer gewoon werd&#8217;.
De voorliefde voor eenvoud komt ook naar voren in de merkbare afkeer van Bernhard. Van der Zijl schrijft in haar inleiding de essentie van de persoon op te willen sporen, maar die ambitie legt het af tegen de drang om Bernhard te ontmaskeren. Hij wordt geportretteerd als een feestbeest, een klaploper en een leugenaar. Deze exercitie in Bernhard-bashing levert een plat portret op. Tussen de regels door merk je dat Van der Zijl haar project over dit abjecte personage zuchtend tot een einde heeft gebracht. In 1945 aangekomen was het genoeg: eindelijk gepromoveerd! Vreemd dat deze minder dan een halve biografie is genomineerd.
NSB van binnenuit
Het werk van Robin te Slaa en Edwin Klijn over de beginjaren van de Nationaal-Socialistische Beweging is ook een deelstudie, maar dat is dan ook de enige overeenkomst met het werk van Van der Zijl. Deze monografie over de NSB getuigt van een grote degelijkheid. De auteurs kennen literatuur en archiefmateriaal door en door. Zorgvuldigheid gaat samen met leesbaarheid in een boek dat de meest succesvolle periode van de NSB behandelt. Sinds de oprichting in 1931 kreeg de NSB binnen 5 jaar bijna 50.000 leden. Bij de verkiezingen voor de Provinciale Staten in 1935 verwierf de partij bijna 8 procent van de stemmen. De auteurs gaan uitvoerig in op de oorzaken van dit succes en maken duidelijk dat de NSB op een radicale wijze het anti-democratische sentiment verwoordde dat in meer verlichte vorm wijd verspreid was in de Nederlandse samenleving. De auteurs beschrijven de NSB ook van binnenuit, met een liefde voor detail die van de lezer een lange adem vraagt. Het boek van 900 bladzijden is een prestatie van formaat, maar het is ook een erg specialistisch en bovendien een incompleet werk. Van de 15 jaar dat de NSB bestond, wordt slechts een derde deel behandeld. Dit boek is niet meer dan een begin van wat de definitieve studie over de NSB zou kunnen worden. Een eerbetoon aan de auteurs kan dus nog wel even uitstel velen.
Verzonnen Congo
Dat het boek van David Van Reybrouck over Congo is genomineerd, wekt verbazing. Geschiedschrijving is een vrij genre; het leggen van verbanden tussen feiten biedt grote ruimte aan de verbeeldingskracht. Maar feiten verzinnen, dat gaat toch echt te ver. En dat doet deze auteur in een werk dat een combinatie biedt van historisch verhaal, reisreportage, interviews en fantasie. Over de geschiedenis van Congo vóór 1870, toen het land door de Belgische koning Leopold II werd ingelijfd, is weinig bekend. Van Reybrouck biedt uitkomst door de voorafgaande eeuwen er doodleuk bij te verzinnen.
De auteur, van nobele bedoelingen vervuld, wil vooral de gewone Afrikaan laten spreken. Hij is archeoloog en heeft geleerd dat &#8216;niet-tekstuele informatie een voller en tastbaarder beeld geeft&#8217;. Wat hij kennelijk niet weet, is dat de herinnering als historische bron hoogst onbetrouwbaar is. Wat worden we wijzer van de interviews met voormalige aanhangers van Lumumba, de eerste premier van het onafhankelijke Congo, die banale propagandapraatjes verkopen? De auteur heeft een verklaarde afkeer van eurocentrisme en dus drinkt hij het allemaal gulzig in. Zijn preoccupatie met de authentieke Afrikanen heeft het nadeel dat een figuur als Leopold II, die toch geen geringe rol speelde in de geschiedenis van Congo, bij gebrek aan belangstelling een karikatuur blijft.
Het boek van Van Reybrouck, die ook romans schrijft, is door menig kwaliteitsdagblad ingehaald als literair meesterstuk. Het leest zonder twijfel lekker vlot weg. Maar dat komt toch vooral omdat de auteur grossiert in stilistische kitsch. Moerassen zijn &#8216;koortsig&#8217;, stroomversnellingen zijn &#8216;onverbiddelijk&#8217; en een scheepswrak &#8216;brult zwijgend naar de wolken&#8217;. Naast aanstellerige stijlbloempjes is Van Reybrouck ook dol op spreek- en kindertaal: focussen, insteek, zien zitten. In een typerende passage over de eerste president van Congo schrijft hij: &#8216;Kasavubu baalde&#8217;. Inmiddels is dit boek ook genomineerd voor de AKO Literatuurprijs.
De geroepen huisvrouw
Vrouw des huizes van Els Kloek is een werk dat van grote ambitie getuigt. In vogelvlucht schildert Kloek een cultuurgeschiedenis van de Nederlandse huisvrouw door de eeuwen heen. Het is het boek van een deskundige die heel veel materiaal heeft verwerkt en haar onderwerp volledig beheerst. Het type van de Nederlandse huisvrouw, zo laat Kloek overtuigend zien, is voor het Nederlandse volkskarakter even belangrijk als dat van de koopman en de dominee. Volgens een taaie traditie is haar plaats van bestemming de echtelijke woning, waar zij voor gezelligheid en netheid zorgt en waar zij ook de vaak eigenzinnige baas speelt.
Kloek gebruikt teksten, prenten en schilderijen als bron. Ze schreef haar smaakvol geïllustreerde boek in een prettig laconieke stijl, vrij van de verongelijkte wij-onderdrukte-vrouwentoon. Opvallend is ook de relativerende wijze waarop zij over de invloed van het feminisme schrijft. De eerste feministische beweging, aan het eind van de negentiende eeuw, keerde zich volgens haar niet tegen de klassieke rolverdeling van mannelijke kostwinner versus huisvrouw, maar ijverde voor de oprichting van huishoudscholen en organiseerde tentoonstellingen om aandacht te vragen voor het handwerk dat vrouwen naast hun huishoudelijke arbeid produceerden. Huisvrouw zijn bleef een roeping, in de ogen van de vroege feministes was het voor arbeidersvrouwen zelfs een middel tot verheffing. Pas in de jaren zestig en zeventig van de twintigste eeuw kwam deze culturele traditie volgens Kloek onder druk te staan, zonder geheel te verdwijnen.
Kloek beschrijft zowel de beeldvorming over de Nederlandse vrouw als haar positie in de historische werkelijkheid. Minpuntje is dat ze niet goed duidelijk weet te maken hoe die twee zich tot elkaar verhouden. Als ze op deze relatie ingaat, krijgt haar stijl een stroefheid die beslist niet representatief is voor haar boek. Al met al een boek dat een terechte winnaar van de Libris Geschiedenis Prijs zou kunnen zijn.
Honderd jaar dagbladinhoud
Maar er is ook nog de monografie van Mariëtte Wolf over de geschiedenis van het in 1893 opgerichte dagblad De Telegraaf. Dit werk voldoet aan alle eisen van een mooi geschiedenisboek. Het behandelt een afgerond onderwerp, presenteert nieuw materiaal, schetst met vaste hand een rode lijn, schenkt tegelijk veel aandacht aan nuances en is vloeiend geschreven.
De auteur heeft honderd jaar dagbladinhoud in haar boek verwerkt, wat op zichzelf al een immense prestatie is. Daarnaast bespreekt zij ook de bedrijfsgeschiedenis van het concern De Telegraaf. Bovendien wordt de ontwikkeling van de krant in zowel een politieke als culturele context geplaatst. Het boek stijgt door die aanpak in betekenis uit boven zijn onderwerp: het geeft een boeiende geschiedenis van Nederland in de twintigste eeuw.
Wolf heeft een scherp oog voor het feit dat een krant bestaat uit de mensen die hem maken. Bij De Telegraaf waren dat vaak leuke gekken zoals Alexander Cohen en Jacques Gans. Met hun tegendraadse individualisme gaven zij kleur aan een krant die vooral succes had dankzij de jacht op primeurs en aandacht voor faits divers. Minder bekend is dat De Telegraaf ook in andere opzichten voorop liep, bijvoorbeeld door al in de jaren &#8217;20 veel aandacht te schenken aan ontwikkelingen in de Amerikaanse samenleving. Wolf laat zien hoe de krant vóór de Tweede Wereldoorlog een voorhoederol speelde in het pas decennia later succesvolle verzet tegen de verzuiling. Zij toont aan dat de krant bij de naoorlogse perszuivering wegens deze houding extra streng werd gestraft. Dit boek is geschreven in opdracht van De Telegraaf, maar Wolf toont geen enkele terughoudendheid in haar oordelen. Het slechte oorlogsverleden komt uitgebreid aan de orde, terwijl de typering van de naoorlogse Telegraaf als &#8216;spreekbuis van de reactie&#8217; duidelijk genoeg is. Een hoogtepunt is het verhaal over de geraffineerde wijze waarop de krant in de jaren zestig en zeventig, toen de oplage steeg tot boven het half miljoen, appelleerde aan de opvattingen van de zwijgende meerderheid.
Met twee onbegrijpelijke, één solide en twee voortreffelijke keuzes scoort deze jury een zesje. Dat kan iets meer worden als zaterdag Els Kloek met Vrouw des huizes of, beter nog, Mariëtte Wolf met Het geheim van De Telegraaf zegeviert. Het kan ook minder worden als de lauweren naar een van de twee kandidaten gaan die geschiedenis schrijven op glossyniveau.
Annejet van der Zijl, &#8216;Bernhard. Een verborgen geschiedenis&#8217;, Querido, 456 p., € 27,95; Robin te Slaa &#038; Edwin Klijn, &#8216;De NSB. Ontstaan en opkomst van de Nationaal-Socialistische Beweging 1931-1935&#8217;, Boom, 939 p., € 39,50; David Van Reybrouck, &#8216;Congo. Een geschiedenis&#8217;, De Bezige Bij, 680 p., € 29,90; Els Kloek, &#8216;Vrouw des huizes. Een cultuurgeschiedenis van de Hollandse huisvrouw&#8217;, Balans, 256 p., € 19,95; Mariëtte Wolf, &#8216;Het geheim van De Telegraaf&#8217;, Boom, 565 p., € 19,95

Kasavubu baalde

Non-fictie / De Chinese Communistische Partij
Nadat de Chinese advocaat Lioe Shioei op zijn fiets was gestapt, gehuld in een ?T-shirt met de tekst ‘Eén­partijdictatuur is een ramp’, werd hij snel door de politie aangehouden. Tijdens een verhoor van vier uur moest hij zijn aanstootgevende kledingstuk uittrekken. Het werd voor zijn ogen in stukken gescheurd en in de vuilnisbak gegooid. Maar wat gebeurde er toen? Een politiefunctionaris spoedde zich naar de supermarkt om een nieuw T-shirt te kopen. Lioe kreeg opdracht het aan te trekken en werd met de vermaning ‘Nooit meer doen!’ naar huis gestuurd.
In China mag het communistische systeem dan nog bestaan, het is beslist niet meer wat het geweest is. De critici die voorheen het jachtobject van harde terreur waren, worden meestal met waarschuwingen geïntimideerd en nog maar zelden gedood of opgesloten. Een enkele keer stelt het regime een voorbeeld. In december vorig jaar werd Lioe Ziaobo tot elf jaar hechtenis veroordeeld. Als initiatiefnemer van Charta 08 (naar het Tsjechische voorbeeld uit ’77) had hij met zijn pleidooi voor politieke hervormingen een grens overschreden.
Deze represaille illustreert een belangrijke stelling van de Australische journalist Richard McGregor, medewerker van de Financial Times. In zijn verhelderende en anekdotenrijke boek The Party schrijft hij: ‘China still runs on Soviet hardware’. Er is heel veel veranderd sinds Deng Xiaoping in 1978 de introductie van de vrije markt afkondigde, maar de politieke alleenheerschappij van de Communistische Partij blijft onaantastbaar. Daarom voelen de machthebbers zich gedwongen op te treden tegen een belangrijke leider van Charta 08 die openlijk voor meer democratie pleit. Maar het lijkt of het regime deze maatregel met tegenzin neemt: toen tegen de bestraffing van Lioe Ziaobo protesten loskwamen, liet de overheid deze demonstranten begaan.
Imperiale traditie
De grote vraag is: hoe lang kun je de vrijheidsdrang beperken tot de economie en vermijden dat zij overslaat naar de politiek? In elk geval is er geen weg terug. Het regime is de gevangene van een paradox: de dynamiek van de nieuwe orde is de beste garantie voor de machtspositie van de partij. Hoewel nog honderden miljoenen Chinezen in grote armoede leven, heeft het gros van de burgers in de steden (de helft van de 1,3 miljard Chinezen woont nog op het platteland) de afgelopen decennia een onvoorstelbare welvaartsgroei doorgemaakt. Hun levensstandaard heeft de partij het krediet opgeleverd dat de belangrijkste stut is van het politieke systeem.
Met pragmatische maatregelen probeert het regime greep te houden op de doordenderende economische activiteit. De leiding hanteert het motto: wij zijn de Communistische Partij, dus wij bepalen wat communisme is. Het lidmaatschap is opengesteld voor ondernemers. Zij zijn inmiddels in groten getale doorgestroomd naar hoge posten, wat de orthodoxe uitgangspunten van het communisme (‘arbeiders- en boerenstaat’) op losse schroeven zet. Kan de partij op deze wijze greep houden op de markteconomie of zal de geest van het kapitalisme de partij geleidelijk overnemen?
Het belangrijkste sturingsinstrument is de con­trole over het financiële systeem. Banken zijn in handen gebleven van de staat, die bepaalt hoeveel geld er geleend kan worden. De afgelopen decennia bood het Chinese regime met succes weerstand aan de druk van opeenvolgende Amerikaanse regeringen zich aan te sluiten bij de neoliberale ‘Washingtonconsensus’. Toen de kredietcrisis in de herfst van 2008 uitbrak, oogstte men de vruchten van dit politieke verzet tegen de liberalisering van het financiële stelsel. De inzakkende conjunctuur trof ook China, tot de Chinese overheid de kredietkraan opendraaide. Minder dan een jaar later had het land alweer de groeipercentages van voorheen te pakken. Bovendien hielpen Chi­nese banken, die als gevolg van een langdurige periode van succesvolle export bulken van het geld, westerse nood te lenigen.
Zonder die interventies van de Chinese staat had de economische crisis Amerika en Europa veel zwaarder getroffen. Deze demonstratie van westerse afhankelijkheid heeft de mondiale machtsverhoudingen flink verschoven. De Chinese machthebbers zijn er snel bij om hun nieuwe status te exploiteren. Hoge bezoekers als de Amerikaanse minister Hillary Clinton wordt te verstaan gegeven het onderwerp mensenrechten onbesproken te laten. Op de klimaatconferentie van vorig jaar in Kopen­hagen maakte het Chinese regime duidelijk dat het zich ook op dit thema door het Westen niets laat zeggen.
Het nieuwe prestige is een bijdrage aan de nationale trots, die naast de economische voorspoed vorm geeft aan een ideologisch uitgekleed ‘socialisme’ dat leeft van praktische resultaten. De partij werpt zich op als een verlicht verlengstuk van een imperiale traditie, die begin twintigste eeuw onderging in interne chaos. Pas in 1949, na de communistische overwinning in de burgeroorlog, heeft de Chinese natie zich volgens de hedendaagse propaganda weer herpakt.
De grote leider Mao Zedong, overleden in 1976, blijft een onaantastbaar icoon, ook in het huidige China van bloeiend kapitalisme. Het portret van deze communistische tiran prijkt op alle bankbiljetten. Dat hij verantwoordelijk was voor tientallen miljoenen doden tijdens de Grote Sprong Voorwaarts van eind jaren vijftig en de Culturele Revolutie van tien jaar later, mag niet worden besproken. Aanmerkingen op zijn staat van dienst zouden een lawine van kritiek op gang brengen die de partij snel kan doen wankelen. Geschiedenis, aldus McGregor, is de zachte onderbuik van de partij.
Nationalistische passie
Patriottisme is ook een middel om het leger in het gareel te houden. Hier ligt een direct verband met de kwestie Taiwan, het eiland voor de Chinese kust dat in 1949 politiek werd afgescheiden van het vasteland. De strijdkrachten krijgen van de partij uitgebreide financiële middelen, in de verwachting dat Taiwan uiteindelijk dankzij militaire druk zal kunnen worden ingelijfd. Zo wordt de nationalistische passie aangewakkerd die ook onder de bevolking op ruime schaal leeft. De machthebbers lopen op deze wijze het risico in conflict te raken over Taiwan met de Verenigde Staten, terwijl ze dit juist willen vermijden omdat rust in de buitenlandse politiek onmisbaar wordt geacht voor de binnenlandse stabiliteit.
Twee jaar geleden kwam de Amerikaanse China-specialiste Susan Shirk in haar veelgeprezen boek Fragile Superpower tot de conclusie dat het Chinese ‘socialisme’ een breekbare constructie is met een onzekere toekomst. McGregor is veel optimistischer. Het Chinese stelsel is verrot en zelfs corrupt, zo schrijft hij, maar het is ook zeer flexibel. Het is in verval, maar het is ook in ontwikkeling. Het aanpassingsvermogen van de partij is volgens hem vrijwel onbeperkt. De machthebbers hebben een eigen stelsel van informatiekanalen ontwikkeld dat inlichtingen verschaft over wat er onder de bevolking leeft. De partij speelt in op signalen van onderaf. Twee jaar geleden werd het stakingsrecht geïntroduceerd, waarvan inmiddels ruimschoots gebruik wordt gemaakt.
De vraag die McGregor echter laat liggen, is wat er gebeurt als de sociale onvrede, die in een samenleving van grote ongelijkheid een vruchtbare voedingsbodem heeft, omslaat in politieke actie. Zo begon in Polen begin jaren tachtig een opstand die ruim vijf jaar later culmineerde in de politieke hervormingen van Gorbatsjov. Wat gebeurt er in China als fietsende advocaten met hun roep om democratie collectieve steun krijgen? Hoe ver kan de partij gaan met geleidelijke aanpassingen zonder de basis van het systeem, de politieke alleenheerschappij, te ondermijnen?
Eén ding is duidelijk: sinds de herfst van 2008 weten we zeker dat politieke onrust op grote schaal niet alleen de Communistische Partij van China in de problemen zal brengen. Als de economie van deze gigant als gevolg van maatschappelijke wanorde in het ongerede raakt, heeft ook het Westen veel te verliezen.
Richard McGregor, ‘The Party. The Secret World of China’s Communist Rulers’, HarperCollins, ?302 p., € 22.90

Verrotte kameleon

Biografie / J.B. Charles/W.H. Nagel
Voor J.B. Charles hield de oorlog nooit op. Zijn ervaringen als verzetsman leverden hem een blijvende obsessie op met goed en fout. Hij werd bekend door zijn imponerende Volg het spoor terug, verschenen in 1953 en vele malen herdrukt. In dit werk klinkt de stem door van een gereformeerde stijfkop en een strijdlustige tegenspreker, een man met een kolossaal temperament dat dankzij een authentieke pen van de pagina&#8217;s spat.
Kees Schuyt besteedt in zijn biografie van Charles terecht veel aandacht aan de betekenis van dit boek, dat herinneringen aan de bezetting vermengt met hartenkreten over actuele labbekakkerigheid. De biograaf geeft veel aandacht aan de in Volg het spoor terug breed uitgemeten verzetsactiviteiten van Willem Nagel, de werkelijke naam van Charles. Schuyt spreekt van &#8216;een aaneenschakeling van ambivalenties&#8217;. Dit verleden blijkt nog vreemder in elkaar te zitten dan uit het relaas van Charles al bekend was.
Nagel was tijdens de bezettingsjaren werkzaam als ambtenaar, eerst bij het Openbaar Ministerie en later bij de tuchtrechtspraak van het ministerie van Landbouw in Groningen en omstreken. In de eerste functie tekende hij in 1940 de ariërverklaring. Die daad van gezeglijkheid combineerde hij, in de woorden van Schuyt, met &#8216;bijna alle vormen van verzet&#8217;. In de officiële geschiedschrijving van de noordelijke provincies wordt hij echter niet genoemd. Uit het onderzoek van Schuyt blijkt dat Nagel joodse onderduikers in huis had en meewerkte aan clandestiene uitgaven. In 1943 werd hij lid van de KP (Knokploeg) Groningen, maar wat hij bijdroeg aan de rauwe variant van het verzetswerk (overvallen, aanslagen) blijft in het vage.
Eind 1944, een half jaar voor het einde van de bezetting, trok Nagel naar Utrecht. Het lijkt erop dat hij toen pas, een half jaar voor de bevrijding, in de gewelddadige illegaliteit terechtkwam. Eerst in die periode ook ging hij zich Charles noemen, de schuilnaam die hij na de oorlog als publicist bleef gebruiken. Schuyt is niet verantwoordelijk voor de nevelen waarin de Groningse periode van Nagel blijft gehuld. Hij heeft grondig onderzoek gedaan en heeft kennelijk niet meer kunnen vinden.
In de proloog doet de biograaf een geslaagde poging om een samenhangend portret te schetsen van Nagel/Charles, die niet alleen tijdens de bezetting een man was met een meervoudige identiteit. Na 1945 manifesteerde hij zich als schrijver, dichter, wetenschapsbeoefenaar, prominent deelnemer aan het publieke debat en gekweld huisvader. Een gefragmenteerd leven, maar geen gespleten persoonlijkheid, zo maakt Schuyt duidelijk. Nagel was een man bigger than life, in al zijn hoedanigheden behept met existentiële opvattingen over schuld en boete die teruggingen tot zowel zijn calvinistische opvoeding als zijn bezettingservaringen.
Hyperactieve scribent
In deze proloog bewijst Schuyt dat hij het gecompliceerde bestaan van Nagel in zijn vingers heeft. Het is dan ook heel jammer dat hij deze greep niet heeft benut om zijn biografie een meer thematische structuur te geven. Hij heeft gekozen voor een chronologische opzet die grote nadelen heeft. Dat Nagel een verbrokkeld leven had, betekent niet dat dit bestaan ook versplinterd moet worden beschreven, zoals de biograaf schijnt te denken. Een van de hinderlijke gevolgen is dat het in deze biografie wemelt van de herhalingen. Telkens weer wordt verteld wat de strafrechtopvattingen van de criminoloog Nagel waren, terwijl die opinies nota bene in een periode van veertig jaar niet wezenlijk veranderden. Keer op keer wordt uitgelegd dat Charles een parlando-achtige poëzie schreef. Zoals we tot vervelens toe te horen krijgen hoe slecht zijn eerste huwelijk was.
Ook vergeet Schuyt nogal eens dat informatie functioneel moet zijn voor de modale biografielezer. Wat hij over Nagel als Leids hoogleraar te melden heeft, is meestal alleen interessant voor criminologische vakgenoten en andere insiders. Er wordt geen congres of studiereis overgeslagen. De uitleg van veel gedichten had echt niet gehoeven en wekt de indruk dat Schuyt de mening van Nagel deelt dat Charles als dichter op hetzelfde niveau stond als Achterberg en Nijhoff.
Of heeft de biograaf zich de tijd en de aandacht niet gegund om selectief te zijn? Soms lijkt al die biografische uitvoerigheid gewoon een kwestie van luiheid. Het boek van Schuyt is goed leesbaar, maar het is duidelijk in grote haast geschreven. Hij gebruikt stoplappen (&#8216;zo gezegd zo gedaan&#8217;), pleonasmen (&#8216;vreselijk schrikbewind&#8217;) en gunt zich nauwelijks de tijd om in te springen: alinea&#8217;s van een paginalengte zijn geen uitzondering. Bovendien is deze biograaf in de haast vergeten zijn feiten te controleren. Adolf Hitler kwam niet in 1930 maar in 1933 aan de macht, Franco-Spanje was geen lid van de NAVO, Jacques de Kadt was in de jaren dertig al lang geen communist meer, et cetera.
Deze tekortkomingen nemen niet weg dat het boek van Schuyt grote kwaliteiten heeft. De hoofdstukken over Charles als breekijzer in het publieke debat van de jaren vijftig en zestig zijn hoogst boeiend. In zijn bijdragen aan Maatstaf, De Nieuwe Stem en de Groene Amsterdammer bemoeide deze hyperactieve scribent zich met vrijwel elke politiek-maatschappelijk discussie: de zuivering, de Duitse herbewapening, de Derde Weg, de opstand in Hongarije, de drie van Breda, het huwelijk van Beatrix en Claus. Schuyt is erg goed in decor en context. Hij laat zien hoe politiek en literatuur tijdens deze periode voortdurend in elkaar grijpen.
Vete met W.F. Hermans
Deze delen van de biografie vormen een bijdrage van hoog niveau aan de cultuurgeschiedenis van het naoorlogse Nederland. De herhaalkwaal doet zich hier niet voor doordat er voortdurend nieuwe thema&#8217;s aan de orde komen. Ook weet de biograaf, die promovendus en medewerker van Nagel was, een goede balans tussen betrokkenheid en distantie te vinden, al valt wel op dat hij een flink eind meegaat in het negatieve oordeel van Charles over de Bondsrepubliek onder Adenauer (revanchistisch en nauwelijks democratisch). Een hoogtepunt is de beschrijving van de vete tussen Charles en Willem Frederik Hermans, door Schuyt terecht &#8216;een van de beruchtste literaire ruzies van de jaren &#8217;50 en &#8217;60&#8217; genoemd. Hij verdedigt zijn hoofdpersoon met verve tegen de aantijgingen van Hermans dat Charles tijdens de bezetting minder flink was geweest dan hij zelf deed voorkomen.
Bijzonder geslaagd is ook het hoofdstuk over Van het kleine koude front, het tweede boek dat Charles faam opleverde. Na de verschijning in 1962 werden in ruim een half jaar twaalfduizend exemplaren afgezet. De politieke opstellen bleken bij een jongere generatie een snaar te raken. De sleutelzin van dit boek luidt: &#8216;De koude oorlog van vandaag en de hete oorlog van twintig jaar geleden zijn tweelingen.&#8217; Goed en fout waren nog even actueel als voorheen. Zo was een abonnee op De Telegraaf volgens Charles al een stevige protofascist. Met dit credo, zo maakt Schuyt aannemelijk, werd deze auteur de profeet van wat later de linkse kerk is gaan heten.
In de jaren zeventig, toen Charles de zestig gepasseerd was, bleef hij volharden in zijn hang naar een radicaal nonconformisme. Hij vereenzelvigde zich met het langharige werkschuwe tuig, praatte de terreurdaden van de West-Duitse RAF goed, ging over op de populaire agogenspelling (&#8216;psygies&#8217;) en maakte Israël tot doelwit van zijn rabiate proza (wat toen nog nieuw was). In die periode was hij nog even columnist van Vrij Nederland. Die medewerking liep al snel uit op ruzie met hoofdredacteur Rinus Ferdinandusse. Hij werd door Nagel voor de rechter gesleept omdat VN Charles onvoldoende zou hebben beschermd tegen de beschuldiging van antisemitisme. De publicist Charles eindigde als een tragische figuur. Schuyt schreef een boek over hem met vele hoogtepunten.
Kees Schuyt, ‘Het spoor terug. J.B. Charles/W.H. Nagel 1910-1983’, Balans, 640 p., € 24,95

Altijd in het verzet gebleven

Biografie
In 1868 bezocht de latere Franse premier Clemenceau de partijconventie van de Amerikaanse Democraten. Er viel hem iets op: &#8216;Iedere Democraat die niet tussen neus en lippen opmerkte dat een neger een gedegenereerde gorilla was, wordt aangekeken op zijn gebrek aan enthousiasme.&#8217; Precies honderdveertig jaar later koos dezelfde Democratische partij een Afro-Amerikaan tot de kandidaat die met ruime voorsprong de presidentsverkiezingen won. Wie zegt dat er geen vooruitgang bestaat?
Ras is het grote thema in het boek van David Remnick, hoofdredacteur van het linkse (&#8216;liberal&#8217;) blad The New Yorker. Hij beschrijft het leven van Barack Obama tot aan diens entree in het Witte Huis. Remnick ziet dit persoonlijke succes in de eerste plaats als de culminatie van de collectieve strijd die zwart Amerika voor de burgerrechten voerde. In een wijd uitwaaierende sociale geschiedenis schildert hij de historische oorsprong van de weerstanden die Obama opriep, ook in zijn eigen partij. Maar zijn conclusie is verrassend: de huidskleur van deze presidentskandidaat was als symbool van de Amerikaanse heterogeniteit uiteindelijk meer een voordeel dan een nadeel. Obama, met zijn blanke moeder uit Kansas en zijn zwarte vader uit Kenia, groeide op in Indonesië en Hawaï. Met die achtergrond stond hij model voor een multiculturele identiteit die snel oprukt in een Amerikaanse samenleving waarvan de bevolking onder de vijfentwintig jaar nog maar voor de helft blank is.
De brug is geschreven in een onderhoudende reportagestijl die de ogen zo snel over de regels laat vliegen dat de aandacht af en toe verslapt. Dat is niet erg: vooral de uitgebreide interviews bevatten zo veel franje dat je af en toe best wat mag missen.
Remnick maakt er geen geheim van Obama te bewonderen, maar hij toont ook hoe deze politicus zijn razendsnelle opkomst mede te danken had aan geluk. Steeds weer stonden er kruiwagens klaar die het motto voerden: die jongen is gewoon te goed om te doen wat gewone mensen doen. Hoewel Obama in 2004 nog volslagen onbekend was, vroeg de Democratische presidentskandidaat John Kerry hem op de partijconventie de keynote speech te houden. De auteur van de televisieserie The West Wing raakte van deze redevoering dusdanig onder de indruk dat hij Obama bekendheid gaf door in de serie Matt Santos te introduceren, een naar het leven getekende, gekleurde presidentskandidaat die opviel door zijn beschaafde inborst. Tijdens de verkiezingscampagne in 2008 viel Obama het geschenk in de schoot van een financiële meltdown die de regerende Republikeinen werd aangerekend. Hij won mede dankzij het gestuntel van McCain.
Geluk of niet, Obama had zijn zegetocht ook aan zijn grote kwaliteit te danken. Deze biografie is vooral interessant als portret van een persoonlijkheid die meervoudig uitblinkt. Obama had al lang voordat hij in 2004 als senator van Illinois het platform van de landelijke politiek bereikte, de ambitie om president te worden. Zijn zelfbewustzijn ontleende hij aan de intelligentie die hem tot een succesvol student aan Columbia en Harvard en een gevierd docent in Chicago maakte. Remnick schetst hem als een analytisch brein, altijd pragmatisch en calculerend.
Maar iemand die al op zijn dertigste zijn autobiografie schrijft, heeft een eigendunk die op meer dan alleen een scherp verstand berust. Het emotionele zelfonderzoek waarvan hij in Dreams from My Father verslag doet, ligt mogelijk ten grondslag aan de rust en gelijkmoedigheid in zijn optreden. Dit is het boek van een man die zich heeft verzoend met een achtergrond die in het teken staat van meervoudigheid en rusteloosheid. Dat gevonden evenwicht heeft ervoor gezorgd dat een vriend van Obama tegen Remnick kon zeggen: &#8216;Het masker is zo goed geïntegreerd in zijn leven dat het is verdwenen.&#8217; Bob Dylan stelde na een ontmoeting vast: de man is echt. Dezelfde indruk maakte Obama op veel kiezers die meegesleept werden door redevoeringen waarin hij zijn gehoor liet meedeinen op een mooie cadans van ratio en passie.
Verzoening, zo maakt Remnick duidelijk, is ook de kern van Obama&#8217;s politieke ambitie. Hij wil de Amerikanen, die zijn verwikkeld in een heftige culture war, dichter bij elkaar brengen. De tragiek van zijn eerste ambtsjaar is dat juist een paar successen (het financiële interventieprogramma dat een economische catastrofe afwendde en een nieuw stelsel in de gezondheidszorg) die doelstelling eerder hebben ondermijnd dan bevorderd. Obama is het doelwit geworden van een volkswoede, georganiseerd in Tea Parties, tegen de hoge staatsschuld. Het traditionele wantrouwen tegen de overheid heeft een impuls gekregen waarvan de Republikeinen bij de congresverkiezingen in november waarschijnlijk zullen profiteren. En dan te bedenken dat Obama tot nu toe in de buitenlandse politiek het voordeel heeft gehad van een relatieve windstilte. De test van een internationale crisis moet nog komen. Wat er dan overblijft van de verzoener die altijd zijn hersens erbij houdt, staat nog te bezien.
David Remnick, De brug. Leven en opkomst van Barack Obama, vertaald door Pon Ruiter, Bezige Bij, 672 p., € 29,90

Portret van een uitblinker

Non-fictie / Ian Buruma
Democratie kan niet zonder respect voor instituties en spelregels, maar stelt ook eisen aan mentaliteit en temperament. Sinds de moord op Theo van Gogh in november 2004 roept Ian Buruma op tot matiging in het verhitte debat over de plaats van de islam in onze samenleving. Hij deed dat in Dood van een gezonde roker (2006), in het vorige maand verschenen Maand van de Filosofie-pamflet Grenzen aan de vrijheid en nu opnieuw in God op zijn plaats. Buruma verzet zich tegen de fanatieke toon van radicale secularisten die het recht opeisen om &#8216;alles te zeggen wat je denkt&#8217;.
Hij verdient bijval. Zelfbeheersing is de zuurstof van een democratische cultuur. Het recht om te beledigen als ultieme toetssteen van vrije meningsuiting, wie verzint zoiets? De behoefte om de uiterste grenzen op te zoeken, is niets anders dan een bewijs van politieke onvolwassenheid. Elke ervaringsdeskundige in burenruzie &#8211; en wat is de Nederlandse samenleving anders dan een gereguleerde poging om burenconflict te beheersen &#8211; weet dat schelden en verketteren gemakkelijk escaleren in handgemeen of erger. Als het om gevoelige zaken gaat, zoals de diepgelovigheid van een islamitische minderheid die men graag ziet integreren, is het betrachten van een zekere tact een daad van beschaving en gezond verstand.
Revolutionair geweld
Buruma ziet in zijn behartigenswaardige pleidooi echter iets belangrijks over het hoofd: de matiging kan niet van één kant komen. Een democratische cultuur bestaat bij de gratie van gelijk oversteken. Hij richt zijn pijlen op de geharnaste secularisten die elke vorm van georganiseerde religie afwijzen als een bedreiging van &#8216;Verlichtingswaarden&#8217;. Maar als hij spreekt over de haat van fundamentalistische islamieten jegens deze waarden, wordt zijn toon lankmoedig. Dan spreekt hij slapjes over gerechtvaardigde &#8216;bezorgdheid&#8217;. Die moeten we volgens de auteur niet overdrijven: islamitische radicalen die de legitimiteit van de seculiere staat betwisten, vormen volgens Buruma geen probleem zolang ze geen geweld gebruiken.
De zelfbeheersing die hij van bevlogen secularisten eist, hoeft volgens hem van moslims niet te worden gevraagd zolang ze de wettelijke regels respecteren. In een sleutelpassage spreekt hij zijn overtuiging uit dat &#8216;voor het functioneren van een democratie het niet essentieel is dat mensen dezelfde waarden delen zolang men zich maar aan de wet houdt&#8217;. De echte toetssteen, aldus Buruma, is een politiek-juridische, niet een culturele of een godsdienstige.
Vreemd genoeg zijn fundamentalistische moslims dus kennelijk gevrijwaard van de culturele eis om matiging te betrachten. Buruma beklemtoont bovendien dat religieus fundamentalisme niet tot het gebruik van revolutionair geweld hoeft te leiden: &#8216;De grenzen tussen de gelovigen, de fundamentalisten inbegrepen, en degenen die voor het geloof willen doden moeten duidelijker worden,&#8217; schrijft hij. Inderdaad, maar de vraag is: hoe kan die duidelijkheid worden verschaft? Als we weten dat fanatisme in toonzetting en opvatting gemakkelijk tot gewelddadige ontsporingen kan leiden, dan is ook voor deze fundamentalisten het in acht nemen van matiging een ideaal middel om te bewijzen dat ze de democratie serieus nemen. Waarom Buruma met twee maten meet, wordt niet duidelijk.
God op zijn plaats bestaat uit drie hoofdstukken, waarvan het laatste is gewijd aan de verhouding tussen islam en democratie. In de eerste twee bespreekt de auteur de verhouding tussen religie en democratie in de Verenigde Staten, Europa, China en Japan. Zijn selectieve antwoord op de vraag wie moet voldoen aan de eisen van verdraagzaamheid en zelfbeheersing, is des te verbazingwekkender omdat het haaks staat op de conclusie die hij in dit deel van zijn betoog trekt. &#8216;Morele lijm&#8217;, aldus Buruma, is onmisbaar om een democratische samenleving bijeen te houden.
Buruma concentreert zijn verhandeling over religie en democratie vooral op de verschillen tussen de VS en Europa, vermoedelijk omdat hij de aandacht wil vestigen op de uiteenlopende reacties van Amerikanen en Europeanen op de islam. Helemaal duidelijk is deze intentie niet, want de betekenis van Japan en China komt zo in de lucht te hangen. Ook voor de opzet van zijn boek geldt dat coherentie niet de meeste opvallende eigenschap is in Buruma&#8217;s betoog.
Afkeer van godsdienst
Buruma stelt vast dat Europeanen met afschuw kijken naar de prominente plaats van de religie in de Amerikaanse samenleving. Die houding heeft te maken met de algemene afkeer van godsdienst die ook de islam treft. Verwarrend is dat Buruma eerst spreekt over &#8216;de&#8217; en een paar regels verder over &#8216;sommige&#8217; Europeanen, wat nogal een verschil is. Kennelijk is vooral het laatste van toepassing, want uiteindelijk blijken de verschillen reuze mee te vallen: &#8216;De kloof tussen Europa en de Verenigde Staten is dus toch niet zo breed als wellicht wordt aangenomen.&#8217; De afstand tussen oude en nieuwe wereld moet volgens hem gerelativeerd worden omdat ook in Europa veel conservatieve christenen zich meer verwant voelen met conservatieve moslims dan met libertijnse secularisten.
Deze conclusie berust op een tekort aan kennis van een belangrijk transatlantisch onderscheid: in Amerika zijn er heel veel van deze conservatieve christenen en in Europa heel weinig. Sinds ongeveer dertig jaar speelt de Christian Coalition, mede dankzij haar invloed in de Republikeinse partij, in de Amerikaanse opinievorming een voorhoederol met haar bijbels geïnspireerde eisen over traditionele gezinsverhoudingen, schoolgebed en afwijzing van het homohuwelijk. Grote partijen als het CDA in Nederland en de CDU in Duitsland spreken niet of nauwelijks meer over bijbelse beginselen, maar laten het bij het vage &#8216;normen en waarden&#8217;.
De verklaring voor dit verschil is dat in Amerika de revolutie van de jaren zestig een religieuze tegenbeweging heeft opgeroepen die in Europa achterwege bleef. Buruma noemt dit even, maar iets minder Tocqueville en iets meer recente geschiedenis hadden zijn betoog goed gedaan. Op het oude continent trof de stormloop tegen het establishment vooral de kerk, als deel van het gevestigde gezag. Van deze dreun heeft men zich, anders dan Buruma denkt, niet weten te herstellen. Een massale secularisatie, die het karakter heeft van een mentale omwenteling, was het gevolg.
In Amerika daarentegen is de godsdienst van oudsher een uiting van vrijheid, gericht tegen de staat. Religie is van onderop door de bevolking zelf georganiseerd in tal van &#8216;denominaties&#8217;. Deze genootschappen bleven als particuliere organisaties niet alleen tijdens de jaren zestig goeddeels buiten schot, sinds de jaren tachtig trekken ze ten strijde tegen de permissiveness van de sixties. Deze constellatie biedt de islamistische gemeenschap de mogelijkheid een plaats te vinden te midden van deze kerkelijke groeperingen, terwijl moslims in Europa vaak als een indringer in een geseculariseerde samenleving worden gezien.
Maar er is nog een verschil met Amerika dat Buruma over het hoofd ziet. De verzorgingsstaat heeft in Europa sinds de jaren zestig en zeventig de plaats van de kerk overgenomen als arbiter over het collectieve gedrag van burgers. De overheid bepaalt welke normen en waarden gelden binnen maatschappelijke verhoudingen waarin de individuele zelfbeschikking uitgangspunt is geworden. In de verhouding tot de moslimgemeenschap betekent dit de triomf van een multiculturalisme dat subsidiepremies zet op een eigen koers, inclusief afwijkend gedrag. Daar ligt een groot verschil met een Amerikaanse samenleving die hoge eisen stelt aan de verplichtingen van de enkeling om zich als fatsoenlijk burger te gedragen.
Buruma is een prikkelende publicist die moeilijke thema&#8217;s niet uit de weg gaat. Als essayist komt hem de vrijheid van de brede streken toe, maar in God op zijn plaats heeft hij zich aan zijn onderwerp vertild.
Ian Buruma, ‘God op zijn plaats. Het kruispunt van religie en democratie’, Atlas, 144 p., € 17,90

Matiging, in godsnaam

Biografie
Albert Kerstens biografie van Joseph Luns is een niet zo goed gelukte poging tot rehabilitatie. Luns was als minister van Buitenlandse Zaken (1952-1971) een mateloos populaire figuur, dankzij zijn zelfverzekerdheid, zijn charme en zijn talent voor grollen. Na dit ministerschap vervulde hij nog twaalf jaar als secretaris-generaal van de NAVO een belangrijke internationale functie, maar in die periode was hij al uit de gratie geraakt. In het linkse opinieklimaat van de late jaren zestig paste geen waardering voor een conservatieve katholiek die openlijk genoot van militaire parades en ceremonieel vertoon. Daarna kwam het niet meer goed met zijn reputatie.
De historicus Kersten heeft zijn omvangrijke correctiewerk verricht met steun van het ministerie van Buitenlandse Zaken. Zeven jaar lang werd de biograaf gesubsidieerd. Bovendien schreef hij zijn boek aan een departementaal bureau. Hoe vrij kun je je dan nog voelen om onbevangen te oordelen over deze mastodont van de Nederlandse diplomatie? Kersten wringt zich in de meest vreemde bochten om Luns te sparen.
Dat begint al met het befaamde NSB-lidmaatschap. Eind jaren zeventig werd ontdekt dat de in 1911 geboren Luns van 1933 tot 1936 lid was geweest van de Nationaal-Socialistische Beweging. Volgens Kersten sloot hij zich aan uit bezorgdheid over de bedreiging van de bestaande orde door zowel het radicaal-linkse socialisme als het extreem-rechtse fascisme en nationaal-socialisme. De NSB was in die tijd, zo voert de biograaf als verzachtende omstandigheid aan, &#8216;vooral een protestbeweging&#8217;. Dat mag waar zijn, maar ook in die hoedanigheid ijverde de NSB toch echt voor afschaffing van de bestaande democratie. Volgens de redenering van zijn biograaf werd Luns dus lid van een beweging die de bestaande orde wilde opheffen omdat hij bezorgd was over de overlevingskansen van die orde.
Het optreden van Luns in de kwestie-Nieuw-Guinea, eind jaren vijftig, begin jaren zestig, verleidt Kersten opnieuw tot een loopje met de politieke logica. De minister &#8216;verloor nooit de heldere blik op de positie van Nederland en op wat politiek haalbaar was&#8217;. Uit dit boek wordt echter duidelijk dat Luns, blind van chauvinisme, het contact met de politieke werkelijkheid verloor. Hij keerde zich tegen de overdracht van Nieuw-Guinea aan Indonesië, eerst omdat de Nederlandse vlag in dit deel van de wereld moest blijven wapperen, vervolgens omdat de Papoea&#8217;s recht hadden op zelfbeschikking en ook nog omdat de Indonesische president Soekarno zowel een &#8216;Hitler&#8217; als een communistenvriend was. De Nederlandse minister wist dat Soekarno alleen zou inbinden onder Amerikaanse druk. Maar de regering in Washington wilde juist met de Indonesische president samenwerken en leverde hem wapens. In een gesprek met Luns zei president Kennedy dat de Verenigde Staten in Laos en Vietnam hun handen vol hadden en geen conflict met Indonesië wilden. Luns reageerde vervolgens door in een vergadering van NAVO-collega&#8217;s Kennedy te beschuldigen van wangedrag. Vanzelfsprekend moest hij bakzeil halen.
Hoe Kersten vervolgens de conclusie kan trekken dat Luns in deze kwestie blijk gaf van &#8216;een groot politiek gevoel&#8217;, behoort tot de geheimen van deze biograaf. Anderzijds weet hij duidelijk te maken dat zijn hoofdpersoon op een paar hoofdzaken wel degelijk een scherp inzicht had. De plannen van de Franse president De Gaulle voor een Europese politieke unie keurde Luns direct af, omdat hij in dit project een gevaar zag voor de Atlantische band die essentieel was voor de defensie van Europa.
De episodes over de kwestie-Nieuw-Guinea en het conflict met De Gaulle vormen het hoogtepunt van dit werk. Maar ook daar blijft Kersten te dicht op zijn materiaal zitten. Zijn boek is meer de inventaris van een diplomatieke carrière dan een verhaal over een politiek leven. Kersten schrijft in de stijl van een ambtelijke nota, opsommerig en houterig. Zijn eerbied voor documenten is vermoedelijk in overeenstemming met de vereiste waardigheid, maar heeft behalve voor de leesbaarheid ook nadelige gevolgen voor de inhoud.
Voor deze auteur lijkt er geen historische werkelijkheid te bestaan buiten de archiefstukken. Hij werpt de vraag op waarom Luns in de kwestie-Nieuw-Guinea niet moest aftreden, hoewel zijn politieke koers al geruime tijd ook in Nederland verzet opriep. Voor het antwoord had Kersten moeten ingaan op een belangrijk aspect van de figuur-Luns dat niet direct uit de documenten is af te leiden: zijn populariteit bij het katholieke stemvolk. Kersten noemt dit wel, maar geeft het niet de aandacht die het verdient. Luns. Een politieke biografie is vooral een nuttig naslagwerk geworden.
Albert Kersten
Luns. Een politieke biografie
Boom
704 p., € 39,50

In de meest vreemde bochten

Biografie
Tachtig jaar geleden overleed Pieter Jelles Troelstra, sinds de oprichting van de SDAP (Sociaal-Democratische Arbeiders Partij) in 1894 drie decennia lang de leider van de Nederlandse sociaal-democratie. Waarom duurde het zo lang voordat zijn biografie verscheen? Een overstelpende hoeveelheid aan beschikbaar materiaal schrok tal van vakhistorici af, of liet hen onderweg stranden. De journalist Piet Hagen geeft hen nu het nakijken met zijn Politicus uit hartstocht, een boek met bijzondere kwaliteiten.
Hagen biedt een afgewogen portret van een hoogst gecompliceerde figuur. Hij schetst Troelstra als een man met uitzonderlijke talenten en grote tekortkomingen. Een visionaire redenaar met een magische aantrekkingskracht, maar ook een einzelgänger die op beslissende momenten zijn eigen emoties niet in bedwang had. Hagen geeft ons ook de man in zijn tijd. De figuur van Troelstra wordt overtuigend tegen de maatschappelijke en politieke achtergrond van Nederland geplaatst. Bovendien zien we deze politieke leider op de internationale congressen van de socialistische beweging rondlopen te midden van kopstukken als Karl Kautsky en Rosa Luxemburg. Hier bewijst Hagen dat hij over het talent beschikt om levende geschiedenis te schrijven.
Maar er is ook heel wat om over te knorren. Het ontbreekt Hagen te vaak aan maatvoering. Vooral als het niet over de politicus Troelstra, maar over de dichter, de journalist of de privépersoon gaat, wordt de lezer overladen met overbodige details. Dankzij Hagen weten we nu dat niet alleen liberalen maar ook socialisten nog op gevorderde leeftijd hun wasgoed naar moeders brengen. In deze geest krijgt de lezer een overvloed aan nietszeggende informatie te verwerken die de aandacht verstikt.
Deze biograaf heeft zich kennelijk voorgenomen niet te streng te zijn. Hagen gaat uitvoerig in op de beroemde &#8216;vergissing&#8217; van Troelstra, die in november 1918 meende dat Nederland rijp was voor een socialistische revolutie. Leger en politie stonden volgens hem niet langer achter de regering en hij riep de arbeidersklasse op de macht over te nemen. Hagen voert verzachtende omstandigheden aan voor deze beoordelingsfout, maar overtuigt niet, vooral doordat hij niet goed op de hoogte is. Volgens hem was het begrijpelijk dat de partijleider zich te veel liet meeslepen door de gebeurtenissen in Duitsland, waar het keizerrijk ineenstortte en de sociaal-democratische SPD de republiek uitriep. &#8216;Zo irreëel waren de verwachtingen van Troelstra niet,&#8217; aldus Hagen. Hij weet blijkbaar niet dat de Duitse sociaal-democratie al geruime tijd consequent ijverde voor de invoering van een politiek stelsel met een gekozen parlement als hoogste orgaan. Een jaar eerder, in november 1917, had de SPD om die reden de bolsjewistische revolutie in Rusland afgewezen als een daad van putchisme. Het Russische raden(sovjet)-systeem was volgens de Duitse partij niets anders dan een dekmantel voor de communistische dictatuur. Juist deze arbeidersraden werden door Troelstra in zijn oproep tot revolutie aangeprezen als een instituut dat boven het parlement moest staan. Hij liet zich in dit opzicht niet te veel, maar te weinig beïnvloeden door Duitse toestanden.
Ook in zijn samenvattende oordeel toont Hagen zich mild. Hij prijst Troelstra als een meeslepende volkstribuun. Dat hij ook diens politieke inzicht roemt, is in tegenspraak met zijn eigen verhaal. Uit deze biografie blijkt zonneklaar dat Troelstra niet alleen in november 1918, maar ook op andere essentiële momenten tekortschoot.
Tijdens de spoorwegstaking van 1903 dreef hij met zijn wispelturige koers zijn eigen partij tot wanhoop. Nog funester was zijn wankelmoedige gedrag in 1913, nadat de SDAP bij de verkiezingen een sprong maakte van zeven naar vijftien zetels (op een totaal van honderd in de Tweede Kamer). De partij kreeg het aanbod met drie ministers deel te nemen aan een coalitiekabinet dat het vurig verlangde algemeen kiesrecht en staatspensioen zou invoeren. Troelstra weigerde omdat de Socialistische Internationale alleen in uitzonderlijke omstandigheden deelname aan een coalitie toeliet. Vervolgens stemde hij toch in, omdat deze omstandigheden naar zijn inzicht alsnog intraden. Ondertussen hadden zijn zenuwen weer eens zozeer de overhand gekregen, dat hij aanvankelijk niet in staat was om op een bijzonder congres te verschijnen. Uiteindelijk kwam hij toch en hield een wazige redevoering.
Als de emoties hoog opliepen, raakte Troelstra de kluts kwijt. Als gevolg van zijn optredens in 1913 en 1918 kreeg zijn partij een reputatie van onbetrouwbaarheid. Dat was er een belangrijke oorzaak van dat de SDAP pas in 1939 werd gevraagd regeringsverantwoordelijkheid te dragen. Zo ontnam de Nederlandse sociaal-democratie zichzelf de mogelijkheid om tijdens de crisistijd het voor de arbeidersklasse broodnodige correctiewerk op het ongetemde liberaal-kapitalisme te verrichten. Ook dat was de erfenis van Troelstra.
Hagen loopt zijn lezers niet te veel voor de voeten. Zijn biografie laat de conclusie toe dat deze heiland als politieke strateeg een knoeier was. Alles bij elkaar een boek waarvan men zegt: goed dat het er eindelijk is.
Piet Hagen
Politicus uit hartstocht. Biografie van Pieter Jelles Troelstra
Arbeiderspers
969 p., € 39,95