VVD versus de rechtse kerk

De rechtse kerk

Verhaal van de Week

Onder de motorkap van het IDF

Documentaire

600 dagen de straat op

Verzet

Tijd voor scholierenprotest?

Jongerenpanel

Doe iets niet

Dolf Jansen

Dienstplicht

Chard van den Berg

Laat de boer rouwen

Hans Against the Machine

Veiligheidsraad

Verenigde Naties

Iedereen aan de marathon

Zeitgeist

Jacht op vreemdgangers

Digital Families

<div class="wpg-element paragraph">
C. Buddingh’-prijs 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
De C. Buddingh’-prijs voor poëziedebuten wordt dit jaar zesentwintig jaar oud, en het is in de tussentijd een aardig prestigieus instituutje geworden. Het prijzengeld stelt nog altijd niet veel voor, 1200 euro, maar de eer, in het kielzog van oud-winnaars als Tonnus Oosterhoff, Anna Enquist en Ilja Leonard Pfeijffer, is aanzienlijk. Ze heeft dan ook die oudere Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs, waar dichters vroeger hun loopbaan mee mochten beginnen, bijkans naar de achtergrond geduwd.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Toch heeft ook de mooie Buddingh’-prijs betere tijden gekend. De jury van dit jaar, onder voorzitterschap van Dichter des Vaderlands Anne Vegter, trok bij de bekendmaking van de nominaties aan de bel. Ze had te kiezen uit slechts eenentwintig inzendingen en, nog opvallender, daarvan waren er slechts vijf afkomstig van de gevestigde uitgeverijen. De rest was min of meer in de marge geproduceerd. In Vlaanderen, land toch van vele dichters en would be-dichters, is het kennelijk nog veel treuriger gesteld: daar wist men in totaal slechts twee debutanten af te vaardigen. Het zal via via de crisis wel weer zijn, maar misschien zijn uitgevers het ook wel moe almaar sympathieke maar niet erg opzienbarende dichtbundels te moeten uitbrengen van nieuwelingen die voor een deel in schrijfopleidingen lijken te worden gekweekt, en die weten hoe ze met hun gebabbel op niveau lezers moeten inpakken. In elk geval lijkt die verschuiving naar kleinere, marginale uitgevers veelzeggend. De poëzie, het poëziedebuut, is niet langer het kroonjuweel van de grote uitgeverij, maar eerder een sluitpost geworden.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Nette dichters </h3>
Ook de organisatoren achter de Buddingh’-prijs moeten zich misschien eens achter de oren krabben. Is het nog wel dienstig om die prijs elk jaar uit te reiken als er maar zo weinig kandidaten zijn; moet het, met koning Eenoog zo nadrukkelijk op de loer, niet een twee- of zelfs driejaarlijkse prijs worden, met dan ook natuurlijk een hoger prijzengeld? De verschuiving van grote naar kleine uitgeverijen betekent immers niet dat we de kwaliteit nu ineens in die handgeniete, door vrienden en kennissen vervaardigde bundeltjes uit de provincie moeten zoeken. Slechts één van die talloze marginale uitgeverijtjes haalde de lijst genomineerden met een bundel: Josse Kok (1983), met Ik heb geslacht, uitgegeven door de Dordtse uitgeverij Liverse, in welke naam we iets van light verse mogen proeven. Kok gaat de prijs niet winnen, al is het best een aardige bundel. Maar aardigheid is nu juist het gevaar dat de Buddingh’-prijs bedreigt. Er is al zoveel aardige poëzie. Het hele segment is inmiddels vergeven van de aardigheid. Van winnende debuten mag je verwachten dat de makers een hogere gooi doen, de hemel komen bestormen of in elk geval de middelmaat ontstijgen. Het lijkt erop dat de dichters zelf er ook niet veel fiducie in hebben. Kok, afkomstig uit het slam-milieu, schrijft in Slaaf: ‘Wij zijn geen kleine revolutie.’ Nee, en ook geen grote. Elders staat zijn lyrisch ik in een kathedraal en merkt op: ‘Wij zijn iets nietigs in een dom.’ Het gedicht ‘Herziener’ lijkt zelfs iets van een lost generation te beschrijven: Wij zijn verkreukelden. / Bezoedelden. Propjes / naast de prullenmand.’ Nu moet wel gezegd dat Josse Kok het zo te zien niet over zichzelf heeft maar allerlei types beschrijft, acrobaat, hogepriester, pupil, telg, Messias. Maar die maskerade zegt op zichzelf ook al wel iets, het beste uit het slam-circuit is inmiddels ook een keurig en weldoordacht rollenspel geworden. Waar is toch de oude orale poëzie gebleven, van Johnny de Selfkicker en Simon Vinkenoog, Johan Joos? Van dissidente ego-schreeuwers zijn de slamjongens en -meisjes nette dichters geworden die zo te zien maar al te graag op het grote podium van Poetry International willen staan.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Verzet tegen anekdotiek </h3>
De drie overige genomineerden komen dan toch weer uit dat schrieperige aanbod van de gevestigde grootmachten: Maarten van der Graaff met Vluchtautogedichten (Atlas Contact), Hanneke van Eijken met Papieren veulens (Prometheus) en Hannah van Wieringen met Hier kijken we naar (de Harmonie). Van der Graaffs (1987) poëzie is andere koek. Hij is geen verteller of verbeelder maar een dichter die de taal zijn werk laat doen. Nogal wat teksten in Vluchtautogedichten zijn, hoewel opgewekt van toon, hermetisch of zo verknoopt dat je er niet direct iets van snapt. Maar fascinerend zijn ze wel met hun gedachtesprongen, ellipsen en hun vrolijk-grimmige verzet tegen anekdotiek. Neem het volgende kleine dingetje, karakteristiek voor Van der Graaffs werkwijze, ook in zijn langere gedichten:

</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Gedicht uit Galicië 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
 We lopen een tocht waarin we niet geloven. Een zwarte regen wil naar zee (die niet vol raakt, maar slikt zonder te kauwen, zoals het toerismeduizenden per jaar eet.)
Het is moeilijk te zeggen hoe moe alles is. 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Je proeft er wel iets van de al te modieuze pelgrimstocht in, van water naar de zee dragen, van een onuitsprekelijke vermoeidheid om al dat soort dingen, maar het is toch vooral de formulering die blijft hangen, de slikkende zee, het veeletende toerisme. Allemaal indirect, zoals het hoort. Maarten van der Graaff heeft zo te zien aan de grote moederborst van het surrealisme gelegen, en dat maakt hem een uitzondering in dit vlakke landschap van realisten en verbaasde speurders. Het surrealisme is sinds de Vijftigers in Nederland nooit erg groot geweest en misschien moeten we daarom dankbaar zijn voor iedere vertegenwoordiger ervan. Maar ook los van deze on-Nederlandse kwaliteit is van der Graaff in dit gezelschap de opvallende debutant. Hij lijkt zich meer dan de anderen bewust te zijn van wat hij doet en in welke traditie hij wel of niet wil staan. Wat dat aangaat, klopt de titel Vluchtautogedichten precies. ‘Ontsnappen is sexy’ schrijft hij ergens en hij ontsnapt in zijn vluchtauto, te weten de poëzie, aan de al te modale en gewone werkelijkheid, op zoek naar nieuwe dimensies. Het laatste gedicht, ‘Vrije encyclopedie’, is dan weer een autobiografisch geval, eenmalig zo te zien: Laat ik je vertellen wie ik ben dan / kunnen we eindelijk verder. Het is een opmerkelijk vrij, zelfverzekerd en dynamisch gedicht waar een aanstekelijk soort energie vanaf spat. Zoals in deze passage, waar facebookcultuur en poëtisch sterrendom worden gemixt tot een vrolijke, brutale (anti-)poëtica: 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Baldadigheid en intelligentie: nectar Zou Lucas Hüsgen mij leuk vinden? dat zou heerlijk zijn. Zou Lucas Hüsgen wel eens aan mij denken wanneer hij niet in slaap komt?
Facebook is heerlijk. Ontevredenheid ongemak zelfhaat onbehagen anti- burgerlijkheid zijn hartstikke mega-heerlijk. Jeroen Mettes is een mysterie. Zou Geert Buelens mij leuk vinden? Dat zou heerlijk zijn. Als Geert Buelens ziet dat ik iets ga zeggen over Jeroen Mettes zou hij dan denken: hij? Gaat hij iets over Jeroen Mettes zeggen? Wat weet hij daarover te vertellen? Dat er geen mysterie is, is heerlijk. Dat besef. De vrije markt is een moordmachine, heerlijk. Ontmaskeren is heerlijk. Ik ben er! Ik ben er! Ik ben er! 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Geert Buelens, vind je mij leuk? Lucas Hüsgen, denk je aan mij? De sfeer verzieken is een levensvervulling. 

</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Heerlijk, deze haast écriture automatique-achtige prop van Oosterhoff, Pessoa, Duinker, Koenegracht en zo nog wat andere invloeden. Talent en temperament zijn hier de steekwoorden.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Orde en regelmaat </h3>
Twee mannen, twee vrouwen, geen Vlamingen. Hanneke van Eijken (1981), juriste van beroep, is een veel ordelijker en voorspelbaarder type dan Van der Graaff. Haar bundel Papieren veulens is vooral goed doordacht en gestructureerd. Ze begint met gedichten over de bovenpersoonlijke grote wereld, Europa en steden, en arriveert via huizen en kamers bij het prille begin van een baby. Naarmate de bundel vordert, worden haar onderwerpen smaller. Een volmaakte trechtervorm dus waarin alles altijd kleiner wordt // als je lang genoeg kijkt. Ook de afzonderlijke gedichten ‘kloppen’ steeds, of ze nu over het weidse Europa gaan of over de tel- en verzameldrang van de hoofdpersoon die in het ene gedicht ‘manieren verzamelt om niet te sterven’ en in het andere vergeefs probeert het heelal te meten. In ‘Tot de dood ons scheidt’, over een man die zijn overleden vrouw blijft verzorgen, zie je hoe iemand onvermurwbaar orde schept:
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
ik vouw ze zorgvuldig voor je op de jurken en de kranten, de buitenwereld die hier binnendringt 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
 ik kam je haar in honderd slagen

</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Het geldt ook voor de meeste van haar gedichten: er heerst orde en regelmaat, Ik ben geen clown, lief / geen goochelaar, maar daarmee ook geen grote verrassingen.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Iets obligaats </h3>
Dan tapt Hannah van Wieringen (1982) uit een ander, energieker vaatje. Als zoveel dichters van haar generatie bespeurt ook zij de grote overrompelende wereld: o wij &#8211; één denderende massa / één over zichzelf heen struikelende / kudde ademende dieren / die poot aan poot de wereld omvat o. In ‘over wat poëzie’ stelt ze tegenover de hele grote onmogelijkheid van het enorme volle alles het allerkleinste, een sneeuwklokje en vervolgens stilte. Net zoals in het gedicht ‘stil’ na een dampende vrijpartij je niks liever wil dan stil / totdat het stilgemaakte naakt / niets liever wil dan stil. Je proeft dat ze in deze denderende en daverende wereld vooral naar verlichting en vervulling en troost zoekt, naar rust en eenvoud. Allemaal heel eerbaar, maar ik proef er toch ook iets obligaats in: je zegt naar stilte te hongeren, maar babbelt er intussen maar op los. Wat dat betreft passen haiku’s en dat soort karige vormen voor je gevoel eigenlijk beter bij dit soort dichters, maar ja, haiku’s, daar kun je natuurlijk niet mee komen aanzetten! Soms hunker ik bij het lezen van zulke poëzie wel eens naar de oude symbolisten die ook gefrappeerd waren door de onmetelijkheid van de wereld en het heelal, maar die hun sensaties in het potje van hun symboliek wisten te vangen, zoals Leopold met schitterzon, wereld en ruim heelal: het is bevat in dit klein trilkristal. Aan dat soort kristal lijkt het de hedendaagse dichter nogal te ontbreken. Hij kijkt grappig verbaasd rond in de wereld en vent al zijn versplinterde ervaringen uit alsof het allemaal nieuw onder de zon is, tot de meest ordinaire bevindingen aan toe. Nou ja, Hannah van Wieringen is beslist de ergste niet in dit overbevolkte gezelschap zoekers. Met haar frisse en onbevangen toon weet ze aan al te grote mufheid te ontkomen, maar als ze in ‘wat liefde niet is’ schrijft liefde is / niet weggaan roept dat toch wel om een teiltje.
Gepolijstheid Anderzijds, de jeugd heeft de toekomst, zoals de volksmond wil, wat dat betreft past een beetje onrijpheid wel bij de Buddingh’-prijs, die dit jaar in elk geval naar een jongeling zal gaan (alle kandidaten zijn rond de dertig) en niet zoals vorig jaar (Henk Ester, 1952) naar een vergevorderde zestiger. Onrijpheid die in het beste geval ook een soort vruchtbare roekeloosheid kan opleveren. Het grootste gevaar dat de Nederlandse poëzie deze dagen bedreigt, is immers haar gepolijstheid. Dichters, ook jongere, lijken precies te weten hoe het zo’n beetje hoort en conformeren zich maar al te makkelijk aan een soort middentoon, een welbespraakt keuvelen in losse vorm. Wat dat betreft is het jammer dat de extremisten onder de dichters het grotendeels laten afweten. In het relatief jonge verleden werd nog wel eens een uitzonderlijk geluid bekroond. Ik denk niet alleen aan Oosterhoff en Pfeijffer, maar ook aan de eendagsvlieg André Verbart die in 1998 won en daarna bij wijze van statement niets meer van zich liet horen, of aan Delphine Lecompte, met volstrekt eenmalige gedichten winnares in 2010. ‘Poetry should be shocking and surprising’, zegt de oude Engelse dichter Geoffrey Hill. Daar lijkt bij ons momenteel weinig sprake van te zijn. Niettemin, de Buddingh’-prijs zal ook dit jaar wel weer uitgereikt worden. Aan Maarten van der Graaff natuurlijk, met Vluchtautogedichten. 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Hanneke van Eijken, ‘Papieren veulens’, Prometheus, 56 p., € 17,95 Maarten van der Graaff, ‘Vluchtautogedichten’, Atlas Contact, 56 p., € 21,95 Josse Kok, ‘Ik heb geslacht’, Liverse, 44 p., € 12,95 Hannah van Wieringen, ‘hier kijken we naar’, De Harmonie, 48 p., € 15,90
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Vrij Nederland 7 juni 2014
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Vrij Nederland 7 juni 2014
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Vrij Nederland 7 juni 2014
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Vrij Nederland 7 juni 2014
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Bladwijzer Online bron 10.000 gedichten Turing Gedichten Wedstrijd De Turing Gedichten Wedstrijd heeft niet te klagen over een tekort aan inzendingen. Elke tweejaarlijkse editie worden er zo’n 10.000 gedichten ingezonden, die op basis van anonimiteit worden gejureerd. De eerste prijs bedraagt 10.000 euro – een aanzienlijk hoger bedrag dan de C. Buddingh’-prijs. De jury van de Turing-wedstrijd werd altijd voorgezeten door Joke van Leeuwen, maar Dichter des Vaderlands Anne Vegter heeft het sinds kort overgenomen. De laatste editie won Mieke van Zonneveld (1989, foto) de eerste prijs met het gedicht ‘Nee’. Het is volgens de jury ‘een evenwichtsoefening tussen het kleinere en het bredere. (…) De lezer wordt als door een golf meegevoerd.’ Ga naar .nl/gedichten 
</div>

Rob Schouten

Hartstikke megaheerlijk

Dichters van nu
Bij de bekendmaking van de nominaties voor de VSB ­poëzieprijs 2014, uit te reiken op 29 januari van dit jaar, meldde de jury verrast te zijn door het hoge aantal inzendingen, liefst 115 bundels, veel meer dan in vorige jaren. Aha, er bestaat dus een brede voedingsbodem voor de kleinste, meest exclusieve tak van de literatuur: de dichtkunst.
En inderdaad, het lijkt op het eerste gezicht puik gesteld met de Nederlandse poëzie. Veel goede bundels van zowel gevestigde dichters als van aanstormende jongeren en actieve ouderen, leuke debuten, en daarnaast af en aan bewegende podium- en slamdichters, al heb ik de indruk dat het orale circuit de laatste tijd toch wat buiten adem begint te raken. Komt allicht omdat die podiumtijgers uiteindelijk toch ook liefst uitgegeven en gelezen willen worden, teneinde op papier te beklijven. Want hoe je het ook wendt of keert, de papieren bundel vormt nog altijd de spil van het Neder­landse poëziebedrijf, podium, internet en dvd ten spijt.
Hommage-nominatie
De grootste Nederlandse prijs voor poëzie, de VSB-prijs, gaat dan ook als vanouds naar bundels en nog altijd niet naar poëzie in de mediale uiterwaarden. Juryvoorzitter Ahmed Abou­taleb en zijn secondanten plukten er dit jaar vijf uit: Maria Barnas met Jaja de oerknal, F. van Dixhoorn met De zon in de pan, Micha Hamel met Bewegend doel, Antoine de Kom met Ritmisch zonder string en Miriam Van hee met Ook daar valt het licht.
Het was een selectie die menigeen de wenkbrauwen deed optrekken. Waren dit nu heus de beste bundels van het jaar? Zeker, de licht vervreemdende observaties van Maria Barnas en de schuimende regels van Micha Hamel werden her en der lovend besproken, maar het werk van de overige drie leek toch niet direct eerste keus. Van Dixhoorn beoefende in zijn laatste bundel de concrete poëzie zoals hij dat al jaren doet, Antoine de Kom was wel mateloos exotisch en grensoverschrijdend in de weer met e-mailtjes en bluesliedjes, bedelaars en zeeleeuwen maar toch ook nogal ongeconcentreerd, en Miriam Van hee, ach, Van hee lijkt me de eredichter van dienst. Dat doen VSB-jury’s namelijk graag: een eerbiedwaardig dichter nomineren, bij wijze van hommage en ongeacht of het werk nog verrassend is of niet. Dit keer dus Miriam Van hee, schrijfster van een integer en stabiel oeuvre, goed voor twee vliegen in één klap: Vlaams en veteraan. Maar zo’n hommage-nominatie lijkt me een twijfelachtig principe. Kun je niet beter een leuke debutant in het zonnetje zetten om te laten zien dat de poëzie springlevend is?
De vraag is dus: wat dreef de VSB-jury bij haar wonderlijke keuze?
Oerkoe
Maar eerst een andere vraag: waarom een van de meestgeprezen en beste bundels van het jaar, Tempel van Mustafa Stitou, niet bij de nominaties zit. Jazeker, hij won tien jaar geleden met zijn laatste bundel Varkensroze ansichten de vette VSB-prijs, 25.000 euro, ook al eens, maar er staat nergens geschreven dat iemand na zoveel jaar niet voor de tweede keer kan winnen, het is per slot de P.C. Hooftprijs niet.
Stitous Tempel laat zien hoe eeuwenoude vragen en bijdetijdse decors kunnen samengaan. In toegankelijke maar nooit behaagzieke taal beweegt hij zich op het vlak van een soort seculiere religiositeit. Als dichter is hij een filosoof en in de lijn van Cicero’s opvatting ‘filosoferen is leren te sterven’ dicht hij op een onderhuidse manier over de dood. Over de dood van zijn eigen vader bijvoorbeeld, maar ook over de Apocalyps, zoals in het grappige en tegelijkertijd enigszins angstaanjagende gedicht over de ‘nigersaurus’, waarin hij de uitgestorven Nigeriaanse oerkoe naast een YouTube-filmpje legt waarop een Duits meisje, bij gebrek aan een paard, een koe dresseert om met haar op de rug over een hekje te springen: ‘als een eigentijdse ruiter Dood / op zijn vaalgele paard uit de Openbaring van Johannes, een mys- / terieus soort naar binnen buitelend glimlachje van eenzelvigheid / op haar blakende gezicht.’ Bij Stitou is poëzie, hoe talig en plastisch en bijdetijds ook, altijd levensbeschouwing.
Het lichte kaliber
Eerlijk gezegd vond ik Tempel een ietwat eenzaam hoogtepunt in 2013, want veel van de omringende poëzie is wel mooi en raak en beeldend, maar toch ook nogal voorspelbaar. Of er nu jonge moeders, bedreven oudjes, hemelbestormers of grappenmakers aan het woord zijn, er (over)heerst een oecumenische vrede in de dichtkunst. Zo te zien heeft een succesvol, veilig en transparant idioom wortel geschoten, een soort middenregister waar het gros van de dichters zich aan houdt: het is toegankelijk, persoonlijk, open, welgevormd; het is speels en zo nu en dan ernstig, filosofisch als het zo uitkomt. En het is dat alles in het lichte kaliber: licht weemoedig, licht relativerend, licht wijsgerig. Wie ik het afgelopen jaar miste, waren de uitgesproken experimentelen waar je misschien geen touw aan kunt vastknopen, maar ook de rare snuiters en buitenissige opstandelingen, zoals in het recente verleden Delphine Lecompte of Ilja Leonard Pfeijffer. Ja zelfs steil klassieke, vormvaste dichters à la Jean-Pierre Rawie lieten het in 2013 grotendeels afweten. Wat je dan overhoudt, heeft iets braafs en modaals. Bundels die afzonderlijk allicht drie of vier sterren waard zijn, maar die als je ze allemaal naast elkaar legt toch iets van een goegemeente vormen en dat is, wat die kwalificatie ook suggereert, natuurlijk niet goed.
Receptuur
Je kunt de dichtkunst van het moment altijd goed temperaturen bij de debutanten. Bernke Klein Zandvoort en Iris Brunia bijvoorbeeld. Heel aardige bundels. De titels zeggen al heel wat. Klein Zandvoort: Uitzicht is een afstand die zich omkeert, Brunia: Laten we mijn lichaam delen. Hele zinnen als om te laten zien: ik praat tegen u, ik heb iets te vertellen, leest u mee?
Bernke Klein Zandvoort etaleert een prettige ontvankelijkheid voor de wereld als ze bijvoorbeeld ‘de schoonheid van een bachelor party / op een doordeweekse dag / een vrachtwagen die moet keren op een te kort stukje gracht’ opmerkt. Iris Brunia schrijft over de voor- en tegenslagen in de liefde: ‘je ligt niet meer stil, mijn hand / op je scrotum, omdat je dan pas sliep’. Meer dan de thematische verschillen vallen de stilistische overeenkomsten op: ze zijn beiden transparant en mededeelzaam, de lezer kan ze makkelijk volgen. Dat geldt ook voor die andere, onwaarschijnlijke debutant, Arthur Docters van Leeuwen, bekend van heel andere zaken, die in Weggewaaid hetzelfde middenregister bespeelt: ‘Nu mededogen echt bestaat / Is het moeilijk het lijden buiten de deur te houden.’
Kennelijk is het dat wat je te zien krijgt als je voor het eerst de Nederlandse poëzie van nu betreedt: spraakzame, levensechte, gevoelige openheid met oog voor details en kleine verschuivingen. Het lijkt of de poëzie van het moment geregeerd wordt door het geluid van dichters als Remco Campert en Wislawa Szym­borska, groot in hun soort maar erg besmettelijk voor de volgzamen. Ik zie er ook de invloed in terug van de bloeiende schrijfopleidingen, de Schrijversvakschool, de Rietveld, die hun leerlingen onmiskenbaar met een soort receptuur voor geslaagde poëzie de wereld insturen.
Weinig spectaculair
Verstaanbaarheid beheerst die rijke oogst van 2013. Over een grote bandbreedte schrijven dichters gedichten in de taal van nu. Van de brave, empfindsame Marjoleine de Vos tot de militante Erik-Jan Harmens, je hoeft niet bang te zijn dat je ze niet kunt volgen. Hier, De Vos, ‘Favourite things’ uit Uitzicht genoeg over Coltrane en het Niets nota bene, maar toch vooral over verliefde haasjes:
Mensenvragen, van geen belang
voor de verliefde hazen die zij aan zij
over het veld rennen. Vrij zijn ze
niets draagt ze dan hun poten.
Om maar aan te geven hoe heerlijk het zou zijn om zonder levensvragen te zijn. Best wel een mooie, zij het weinig spectaculaire gedachte. Nee dan Harmens die wil dat de poëzie niet gezapig is maar een bijl, dat ze urgent is en onze gure tijd in beeld brengt. Maar ook met de dichter van Open mond kun je rustig bij je schoonmoeder langs:
de radio wispert iel
contouren van het nieuws
spat als bolle vrucht
mijn hart de beat die je nakt
waarom legt iemand een hand op onze mond
waar we aan likken tot ie ’m wegtrekt
ik huil om de mensen die ik niet ken
en om hen die ik vergeten ben
Natuurlijk, twee totaal verschillende dichters, De Vos en Harmens, de een introvert en beschouwelijk, de ander streetwise en geëngageerd, maar toch klinken ze op een of andere manier als soortgenoten, verwanten, namelijk in hun drang de lezer met hun dichterlijke taalgebruik in te pakken en mee te nemen.
En zo gaat het met tientallen dichters in dat grote middenveld, allemaal erop uit lezers te charmeren en te vervoeren. Bijvoorbeeld Pim te Bokkel ‘In het diepst van mijn gedachten’ uit Dit is hoe een storm ontstaat: ‘er is een man / die in mijn hoofd / als in een doorzonwoning / woont’. Zeker, het is raak en beeldend verwoord, zij het weinig origineel, zo’n homunculus in je kop, maar zijn dit tegenwoordig de diepste gedachten? Ik zou zeggen dat het daar vrijwel onverstaanbaar moet zijn, duister in plaats van welbespraakt, ondoordringbaar, een heuse baaierd.
Of hier, uit het wat minder gevestigde circuit, Rense Sinkgraven met de zoveelste praattitel Liefde is voor feestdagen. Daaruit het gedicht ‘Ondenkbaar’.
Als het ondenkbare iets zou zijn,
zou het dan lijken op wat wij al kennen?
Iets vertrouwds?
Zoals een huis een huis blijft ook
al ben je er niet.
Iemand antwoordt maar
niemand die roept.
Thuiskomen en weer gaan.
Ik hou van Sinkgraven, hij is een dichter naar mijn hart, maar in het koor van al die verstaanbaren valt hij bijna weg. Waarom krijgen we zulke diepe of zelfs ondenkbare gedachten steeds zo welbespraakt en soepel te horen? Waarom wroet niemand verder, desnoods al mompelend en molenwiekend uit het zicht van de lezer verdwijnend?
Ouderwets asociaal
Van de weeromstuit lees ik oudgedienden die zich van de mode van de dag niets aantrekken. Jan Kuijper bijvoorbeeld met zijn zoveelste bundel dichterstomben, ditmaal Ondoden geheten. Kuijper is een ouderwets asociaal dichter die zich totaal niets aantrekt van zijn publiek en zijn ijselijke belezenheid uitvent in zijn verzen. Je moet echt diep de literatuur in duiken om er iets van te begrijpen, maar die arrogante houding bevalt me eigenlijk prima, vooral omdat het een soort krankzinnige gedichten oplevert, zoals in de slotregels van ‘De tombe van Vauvenargues’ (een Franse B-schrijver van wie ik natuurlijk nog nooit had gehoord): ‘Eén ding is duidelijk: heeft hij een wens, / dan moet jij die vervullen, imbeciel! / en vliegensvlug! Niet op tijd? Koppie kwijt!’ Snap ik niks van, maar het is in elk geval iets heel anders dan de middelmaat.
Of Jules Deelder, tegenpool van Kuijper, maar ook met z’n eigen tombe, te weten Het graf van Descartes, alleen om die titel al moet ik bij Deelder lachen. En dan dat wegwerpgebaar in ‘Gezicht op Bergen’: ‘Ach Bergen&#8230; wat zal ik ervan zeggen? / Ik blijf er niet voor thuis maar wie ben ik?’ Gekwadrateerde humor want voor Bergen moet je natuurlijk júist de deur uit.
Dichters als Kuijper en Deelder, die allang hun eigen geluid hebben ontdekt en ontwikkeld, je dreigt ze te onderschatten, maar ze lappen de modes aan hun laars en dat is in dit klimaat van gelijkgestemdheid soms een verademing.
Iets dergelijks moeten de juryleden van de VSB-prijs ook hebben vastgesteld, net zoals het overigens eerder dat jaar de juryleden van de Buddingh’-prijs voor poëziedebuten al was opgevallen: zij gaven de prijs aan buitenbeentje Henk Ester voor zijn bundel Bijgeluiden.
Beide jury’s probeerden zo te zien de modieuze middenstroom van al die welsprekende, vaak onberispelijke poëzie te vermijden en werk te nomineren en belonen dat buiten de geijkte paden valt. De VSB-jury had het daarbij over dichters die ‘radicaal voor de taal kiezen en de moed hebben hun werk zo te laten rijpen dat het aan hun individualiteit ontstijgt.’ Meer een poëticaal dan een kwalitatief criterium dus. Met die wonderlijke nominaties tot gevolg die dus op een of andere manier wel te begrijpen zijn maar die ook iets jammerlijks in de poëzie van dit moment blootleggen.
Hoog tijd voor nieuwe Maximalen.
Bladwijzer
Online bron
Poetry International
De beste dichters in beeld
‘Jaja de oerknal’, ‘De zon in de pan’, ‘Ritmisch zonder string’, hoe kom je erop? In vijf korte filmpjes vertellen de genomineerden voor de VSB poëzieprijs 2014 over hun bundeltitels, inspiratie en vocabulair fetisjisme (Micha ­Hamel). De beelden zijn geschoten door de Nederlandse stichting Poetry International, die de uitreiking van de poëzieprijs verzorgt. De filmpjes laten het blikveld van de dichters zien, vanuit hun thuisomgeving dragen ze voor uit eigen werk en brengen ze woorden tot leven.
Ga naar
VN.nl/dichters
Nee
Ga naar

Allemaal braaf (behalve Stitou)

De toekomst van de roman
Jaren geleden bezocht ik Sint-Petersburg en het eerste wat ik er deed, was naar de Neva wandelen om te kijken onder wat voor omstandigheden de ranzige pedofiel Svidrigailov uit Dostojevski’s Misdaad en straf zich van het leven had beroofd. De volgende dag liep ik het aantal stappen na dat Raskolnikov nodig heeft om van zijn huis bij dat van de oude woekeraarster Aljona Ivanovna te komen die hij om zeep gaat brengen, en probeerde ik me in het kolkende hoofd van de moordenaar te verplaatsen. Of wat vrediger: ik kom in Dublin aan en mijn eerste doel is 7 Eccles Street, woonhuis van Leopold Bloom. Literaire pelgrimages, het zijn nog maar de uiterlijke vertoningen van een leven dat gestempeld is door de romans die je gelezen hebt.
Want dat ik die heilige plaatsen wilde bezoeken, komt natuurlijk doordat de boeken waar ze met hun (anti-)helden in voorkomen mijn leven veranderd hebben. Dat De wegen der vrijheid van Sartre me de weg wees uit het enghartige milieu waar ik in opgroeide. En dat ik na De donkere kamer van Damokles van W.F. Hermans, nota bene verplicht op het eindexamenlijstje, wel snapte dat ik voortaan geen held meer hoefde te zijn. En dan de romans van Nabokov, die me deden inzien dat de freudiaanse psychologie haar bespottelijke kanten heeft. Een leven gestuurd door romans.
Zo was het decennia lang voor een heleboel lezers, de westerse beschaving was ‘een beschaving van de roman’, zoals de filosoof E.M. Cioran het formuleerde. En het begon al in je jeugd: kinderen verslonden boeken, ze hadden trouwens ook weinig anders. Ik zelf bijvoorbeeld groeide op met Professor Zegellak van Daan Zonderland en de Winnetou-saga van Karl May; er heerste zelfs een heuse Kulturkampf, mijn ouders hielden nauwlettend in de gaten of ik niet te veel strips las; het keurig nette, door literatoren van naam beheerde tijdschrift Kriskras (met als beeldverhaal Karel ende Elegast!), dat mocht dan wel.
Maar die beschaving van de roman lijkt op losse schroeven te staan. Jonathan Franzen, hedendaags schrijver van dikke romans in de aloude verteltrant van de psychologische familieroman, beklaagde zich er over dat het verschijnen van een roman als The Old Man and the Sea van Ernest Hemingway indertijd een ‘nationale gebeurtenis’ was in Amerika, maar dat van een dergelijke impact van de literatuur op het leven geen sprake meer is. Kees Fens schreef ooit dat het verschijnen van een roman van Vestdijk elk jaar weer een gebeurtenis was; kom er nog maar eens om.
Lekker over praten
Met de leescultuur waarin schrijvers iets te zeggen hadden dat het leven van hun lezers veranderde, lijkt het gedaan. De omineuze berichten bereiken ons van alle kanten: mensen lezen in het digitale tijdperk nauwelijks meer of ze lezen andere dingen, bibliotheken moeten sluiten, literatuur doet er niet veel meer toe. Anderzijds zie je dat allerlei jonge talenten zich juist op het bedreigde verschijnsel storten: de broertjes Heerma van Voss, Maartje Wortel, Jamal Ouariachi, Joost de Vries, Franca Treur, jonge romanschrijvers die worden gevoed met optredens, interviews en stipendia. Bij Pauw &#038; Witteman en De Wereld Draait Door komen de goedgebekte auteurs langs, misschien schrijven ze wat mindere boeken maar ze kunnen er wel lekker over praten.
Even terug in de tijd: vijftig jaar geleden was je alleen maar hip als je gitaar speelde of zanger was of desnoods slippendrager in het rijk der muziek, roadie, groupie. Tegenwoordig is het weer salonfähig om romans te schrijven en je op talkshows als Literaturfest te vertonen, te publiceren in Das Magazin, op tv te komen.
Niet de roman lijkt zo te zien in nood, maar veeleer de aloude romanschrijver, de kamergeleerde wiens gezicht je vroeger alleen van de achterflap kende omdat hij in zijn dagelijks leven onzichtbaar voor de buitenwereld zat te scheppen in plaats van zich voor de camera’s op te houden. Een paar jaar geleden zag ik vlak achter elkaar de grote schrijvers Thomas Rosenboom en Allard Schröder bij Pauw &#038; Witteman, ze moesten wel want ze hadden net de AKO- of de Librisprijs gewonnen. Het werd een mismatch van jewelste. Verlegen en hakkelend probeerden ze antwoord te geven op de onnozele, publieksgerichte vragen van hun ondervragers. Recensent Arnold Heumakers, die bij DWDD kritiek had op Het diner van Herman Koch, werd uit beeld geduwd met de opmerking dat hij niet zo moest zeuren want dat het toch een bijzonder goed verkopend boek was.
Apocalyptici
Er heerst dus onmiskenbaar een populistische geest in de literatuur, en belangrijke romanschrijvers zien dat met lede ogen aan. Nieuw is dat verschijnsel overigens niet. Het is als met de eerste christenen die nog tijdens hun leven het eind der tijden tegemoet zagen. De roman werd nog maar net in brede kringen gelezen of er waren al apocalyptici die haar ondergang profeteerden. Hier, Louis Couperus, allicht Nederlands grootste romancier: ‘Ik ben ervan overtuigd dat binnen niet al te lange tijd, laat ons zeggen, binnen een eeuw, er geen romans meer zullen worden geschreven.’ In 1944, de wereld in brand, bogen E.M. Forster, Evelyn Waugh en Graham Greene, grootheden van hun tijd, zich rond een forumtafel over de prangende vraag ‘Is the novel dead?’ En dan onze eigen tijd, Philip Roth die gelooft dat misschien niet de romans maar wel de lezers uitsterven. Don DeLillo die het heeft over ‘een cultuur waarin alles tegen de roman werkt’. Klagen over de kansen van de roman lijkt een regelrechte seizoenskwaal. Het hoort er kennelijk bij.
Ook nu weer krabben schrijvers en liefhebbers van de goede roman zich achter de oren. Onlangs liet Tim Parks van zich horen, in de New York Times. Parks jammerde de laatste jaren geregeld over de roman, al werd zijn chagrijn getemperd door het feit dat hij een soort oosterse verlichting had gevonden, hetgeen overigens zijn eigen recente romans niet ten goede kwam.
‘Trapped inside the novel’, gevangen in de roman, noemt Parks zijn jongste cri de coeur. Ja, zegt hij, het is waar, de roman is irrelevant geworden onder druk van wat we maar zullen noemen de profane media. Maar eigen schuld dikke bult. Romans zijn saai en voorspelbaar, ze blijven te veel hangen in oude patronen: de hoofdpersonen verkeren in een dilemma, lijden onder een crisis waarna met de nodige pathos het lijden ten slotte draaglijk wordt gemaakt. Lijden, loutering, wijsheid, dat is het aloude devies.
De hedendaagse romanschrijver zit volgens Parks in een impasse. Hij vergelijkt de postmoderne roman met de geit uit Samuel Becketts roman Watt die de paal waaraan hij vast zit wel uit de grond heeft getrokken maar er nu mee rondloopt, niet wetend wat te doen.
Maar er is goed nieuws. In plaats van met een verhaal te komen waarin de hoofdpersoon per aspera ad astra gelouterd wordt, moet de schrijver zich bezighouden met het heden, en daarmee bedoelt Parks niet de actualiteit, maar het moment zelf, de onmiddellijke perceptie, de directe ervaring die je in de roman zou moeten savoureren. Dat vereist volgens hem een verandering van de standaardinstellingen: nieuwe vertelvormen, andere stijl, taalhervorming.
Parks meent geloof ik in alle oprechtheid dat hij wat nieuws brengt, maar zijn medicijn voor de roman lijkt toch verdacht veel op wat Milan Kundera noemde ‘de oude voorliefde van de romankunst voor het raadsel van het heden, voor de rijkdom die in één seconde van het leven besloten ligt, voor het existentiële schandaal van de onbeduidendheid.’ Oude wijn in nieuwe zakken dus. Maar in elk geval heeft hij weer hoop op een goede afloop. Hij klinkt al een stuk minder bewolkt dan een paar jaar geleden toen hij, bijvoorbeeld tegen Bas Heijne maar ook elders, beweerde dat de roman niks nieuws meer heeft te vertellen.
De wereld te lijf
Bas Heijne vertelt in Echt zien, literatuur in het mediatijdperk dat hij een nare smaak overhield aan Parks voormalige ondergangsstemming. Hijzelf gelooft namelijk hartstochtelijk in de roman, de ouderwetse roman dan, want van de verworvenheden van het structuralisme of het postmodernisme moet hij zo te zien weinig hebben. We moeten, dixit Heijne, niet meehuilen met de sociologische denkers die vinden dat het lezen van romans vooral een sociale daad is van ambitieuze quasi-intellectuelen die erbij willen horen. Laat daarentegen de humanistische gedachte nog gelden: je leest om er geestelijk beter van te worden! En dus zijn volgens Heijne ook niet stijl en structuur de belangrijkste elementen in een roman, maar inhoud, strekking, hoe verhoudt het verhaal zich tot de wereld: ‘de roman heeft altijd naar realisme gehongerd (&#8230;) iedere roman is een poging om iets over de ongrijpbare werkelijkheid te zeggen.’ Niet door stichtelijk en leerzaam te zeggen hoe het is en hoe het hoort maar ‘om de wereld mee te lijf te gaan, om klaarheid te brengen in morele dilemma’s, verschrikkingen onder ogen te zien, tegen de geriefelijke aannames van de tijdgeest in te denken.’
Zeker, het mediatijdperk en de digitale invasie bedreigen de hedendaagse schrijver met hun hapklare beelden en hun veelvormige, alom aanwezige, intimiderende blik op de wereld. Maar de romanschrijver moet ertegen in gaan, hij moet de sluiers die internet, Facebook en Twitter tussen onze blik en de wereld hebben gehangen, verscheuren. Hij moet de echte waarheid openbaren.
Innerlijke kosmos
Ook Oek de Jong probeert de oude roman veilig te stellen. Wat alleen de roman kan zeggen heet zijn bijdrage en die titel zegt genoeg: er is ondanks de overheersing in onze tijd van beelden, tv, film, internet, nog altijd een terrein waarop de roman iets unieks te bieden heeft. En dat terrein is ‘het subtiele en mysterieuze weefsel dat we bewustzijn noemen’. Film en internet kunnen daar niet bij, en ‘daar komt de roman in beeld, bij uitstek de verkenner van onze innerlijke wereld, daar kan de romanschrijver laten zien over welke unieke mogelijkheden de roman beschikt. En meer dan ooit tevoren in de geschiedenis kunnen wij momenteel onze innerlijke wereld beschrijven en openbaar maken.’ Schrijvers moeten ons door de kosmos van onze binnenwereld te beschrijven een veelomvattende blik op het menselijk leven zien te verschaffen!
Schoenmaker hou je bij je leest, dat is misschien wel de kortste samenvatting van de ideeën van Bas Heijne en Oek de Jong en zonder dat hij het weet ook van Tim Parks. Het is minstens opmerkelijk: de schrijvers en denkers van naam die tegen de geest des tijds ten strijde trekken, zijn eigenlijk stuk voor stuk restaurateurs, ze verdedigen zichzelf in plaats van ten aanval te trekken. Flaubert, Proust, Kafka, zijn nog altijd de grote voorbeelden. Vernieuwing, een radicaal andere werkwijze, innovatieve verhaaltechnieken zullen de roman zo te zien niet redden.
Gek vind ik dat, de tegengeluiden die na de Tweede Wereldoorlog de kop opstaken, auteurs die de traditionele roman op de schop wilden nemen, pleitbezorgers van de avantgardistische roman, de nouveau roman, de experimentele praktijk, ze zijn inmiddels zo dood als een pier. Je hoort geen kip meer over Alain Robbe-Grillet of Sybren Polet. Juist de schrijvers die de roman opnieuw wilden uitvinden en die de opkomst van het technologisch universum cartografeerden, worden niet meer gelezen. H.C. ten Berge, Mark Insingel, waar bestu bleven?
Liever verouderen
‘We’re only one beat away from becoming elevator music,’ meende Don DeLillo in 1993 in een interview over de maatschappelijke betekenis van romanschrijvers. Ik zie Philip Roth en Jonathan Franzen instemmend knikken. Maar is het waar, is de roman een zieke man en eindigt hij binnenkort als liftmuziek? Of moeten we ons niks laten aanpraten en hebben geletterde Amerikanen gewoon meer last van hun technologisch universum, de digitale revolutie en een verpauperde literaire belangstelling dan wij in Nederland?
Natuurlijk, ontlezing en digitalisering liggen ook bij ons op de loer. Maar zijn zij de grote boze vijanden? Ik geloof er niks van. Laten we eerlijk zijn, het gros van de lezers was nooit erg bezig met Heijnes ‘ongrijpbare werkelijkheid’ of De Jongs ‘weefsel van het bewustzijn’, laat staan met Parks’ verheerlijking van de onmiddellijke waarneming. Hun eventuele verhuizing van de keukenmeidenroman naar de film, de soap, het internet lijkt mij geen grote aderlating voor de literatuur. Liever kwijt dan rijk in zekere zin. De betere, hogere literatuur is nu eenmaal altijd in handen geweest van een betrekkelijke Gideonsbende.
Mij lijkt een groter probleem dat de verdedigers van de roman liever willen verouderen dan vernieuwen. In zekere zin is zo de geest van de Amerikaanse literatuur, waar ze Don DeLillo al een onbegrijpelijke Eastcoast experimenteel vinden, in de Nederlandse geest gevaren: onderzoekt alle dingen een beetje maar behoudt vooral het goede. Niet dat ik Het boek ik (van Schierbeek) of l’Année dernière à Marienbad (van Robbe-Grillet) met rode oortjes in bed lag te lezen, maar ze daagden de traditionele roman wel uit, hielden schrijvers scherp.
Onlangs las ik een licht-modernistische roman van de redelijk onbekende Vlaamse schrijver Christophe Van Gerrewey, Trein met vertraging, en opeens realiseerde ik me dat ik al in geen tijden een tegendraadse Nederlandstalige roman had gelezen. Niet het digitale tijdperk maar het verdwijnen van de avant-garde lijkt mij de grote bedreiging voor de roman die ons nog wat wil zeggen.
NRC Handelsblad kwam onlangs met een topvijftig van romans van de afgelopen vijf jaar die je gelezen zou moeten hebben: 25 Nederlandse, 25 buitenlandse in vertaling. Bijna allemaal plezierige, goed leesbare boeken. Doen het goed op de salontafel. Erg apocalyptisch zag het er niet uit, wel al te comfortabel.
Nee
‘Echt zien, literatuur in het mediatijdperk’ van Bas Heijne verscheen in 2011 bij Athenaeum-Polak &#038; Van Gennep
Oek de Jong, ‘Wat alleen de roman kan zeggen’, Atlas Contact, € 12,50, 96 p.

Avant-garde, waar bestu bleven?

<div class="lead">Niet de roman is in nood, maar veeleer de aloude romanschrijver. En de verdedigers van de roman bepleiten geen voor- maar achteruitgang.</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Jaren geleden bezocht ik Sint-Petersburg en het eerste wat ik er deed, was naar de Neva wandelen om te kijken onder wat voor omstandigheden de ranzige pedofiel Svidrigailov uit Dostojevski’s Misdaad en straf zich van het leven had beroofd. 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
De volgende dag liep ik het aantal stappen na dat Raskolnikov nodig heeft om van zijn huis bij dat van de oude woekeraarster Aljona Ivanovna te komen die hij om zeep gaat brengen, en probeerde ik me in het kolkende hoofd van de moordenaar te verplaatsen. Of wat vrediger: ik kom in Dublin aan en mijn eerste doel is 7 Eccles Street, woonhuis van Leopold Bloom. Literaire pelgrimages, het zijn nog maar de uiterlijke vertoningen van een leven dat gestempeld is door de romans die je gelezen hebt.
Want dat ik die heilige plaatsen wilde bezoeken, komt natuurlijk doordat de boeken waar ze met hun (anti-)helden in voorkomen mijn leven veranderd hebben. Dat De wegen der vrijheid van Sartre me de weg wees uit het enghartige milieu waar ik in opgroeide. En dat ik na De donkere kamer van Damokles van W.F. Hermans, nota bene verplicht op het eindexamenlijstje, wel snapte dat ik voortaan geen held meer hoefde te zijn. En dan de romans van Nabokov, die me deden inzien dat de freudiaanse psychologie haar bespottelijke kanten heeft. Een leven gestuurd door romans. 
Zo was het decennia lang voor een heleboel lezers, de westerse beschaving was ‘een beschaving van de roman’, zoals de filosoof E.M. Cioran het formuleerde. En het begon al in je jeugd: kinderen verslonden boeken, ze hadden trouwens ook weinig anders. Ik zelf bijvoorbeeld groeide op met Professor Zegellak van Daan Zonderland en de Winnetou-saga van Karl May; er heerste zelfs een heuse Kulturkampf, mijn ouders hielden nauwlettend in de gaten of ik niet te veel strips las; het keurig nette, door literatoren van naam beheerde tijdschrift Kriskras (met als beeldverhaal Karel ende Elegast!), dat mocht dan wel. 
Maar die beschaving van de roman lijkt op losse schroeven te staan. Jonathan Franzen, hedendaags schrijver van dikke romans in de aloude verteltrant van de psychologische familieroman, beklaagde zich er over dat het verschijnen van een roman als The Old Man and the Sea van Ernest Hemingway indertijd een ‘nationale gebeurtenis’ was in Amerika, maar dat van een dergelijke impact van de literatuur op het leven geen sprake meer is. Kees Fens schreef ooit dat het verschijnen van een roman van Vestdijk elk jaar weer een gebeurtenis was; kom er nog maar eens om. 
Lekker over praten
Met de leescultuur waarin schrijvers iets te zeggen hadden dat het leven van hun lezers veranderde, lijkt het gedaan. De omineuze berichten bereiken ons van alle kanten: mensen lezen in het digitale tijdperk nauwelijks meer of ze lezen andere dingen, bibliotheken moeten sluiten, literatuur doet er niet veel meer toe. Anderzijds zie je dat allerlei jonge talenten zich juist op het bedreigde verschijnsel storten: de broertjes Heerma van Voss, Maartje Wortel, Jamal Ouariachi, Joost de Vries, Franca Treur, jonge romanschrijvers die worden gevoed met optredens, interviews en stipendia. Bij Pauw &#038; Witteman en De Wereld Draait Door komen de goedgebekte auteurs langs, misschien schrijven ze wat mindere boeken maar ze kunnen er wel lekker over praten. 
</div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
De roman werd nog maar net in brede kringen gelezen of er  waren al apocalyptici die haar ondergang profeteerden
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Even terug in de tijd: vijftig jaar geleden was je alleen maar hip als je gitaar speelde of zanger was of desnoods slippendrager in het rijk der muziek, roadie, groupie. Tegenwoordig is het weer salonfähig om romans te schrijven en je op talkshows als Literaturfest te vertonen, te publiceren in Das Magazin, op tv te komen.
Niet de roman lijkt zo te zien in nood, maar veeleer de aloude romanschrijver, de kamergeleerde wiens gezicht je vroeger alleen van de achterflap kende omdat hij in zijn dagelijks leven onzichtbaar voor de buitenwereld zat te scheppen in plaats van zich voor de camera’s op te houden. Een paar jaar geleden zag ik vlak achter elkaar de grote schrijvers Thomas Rosenboom en Allard Schröder bij Pauw &#038; Witteman, ze moesten wel want ze hadden net de AKO- of de Librisprijs gewonnen. Het werd een mismatch van jewelste. 
Verlegen en hakkelend probeerden ze antwoord te geven op de onnozele, publieksgerichte vragen van hun ondervragers. Recensent Arnold Heumakers, die bij DWDD kritiek had op Het diner van Herman Koch, werd uit beeld geduwd met de opmerking dat hij niet zo moest zeuren want dat het toch een bijzonder goed verkopend boek was.
Apocalyptici 
Er heerst dus onmiskenbaar een populistische geest in de literatuur, en belangrijke romanschrijvers zien dat met lede ogen aan. Nieuw is dat verschijnsel overigens niet. Het is als met de eerste christenen die nog tijdens hun leven het eind der tijden tegemoet zagen. 
De roman werd nog maar net in brede kringen gelezen of er  waren al apocalyptici die haar ondergang profeteerden. Hier, Louis Couperus, allicht Nederlands grootste romancier: ‘Ik ben ervan overtuigd dat binnen niet al te lange tijd, laat ons zeggen, binnen een eeuw, er geen romans meer zullen worden geschreven.’ In 1944, de wereld in brand, bogen E.M. Forster, Evelyn Waugh en Graham Greene, grootheden van hun tijd, zich rond een forumtafel over de prangende vraag ‘Is the novel dead?’ En dan onze eigen tijd, Philip Roth die gelooft dat misschien niet de romans maar wel de lezers uitsterven. Don DeLillo die het heeft over ‘een cultuur waarin alles tegen de roman werkt’. Klagen over de kansen van de roman lijkt een regelrechte seizoenskwaal. Het hoort er kennelijk bij.
Ook nu weer krabben schrijvers en liefhebbers van de goede roman zich achter de oren. Onlangs liet Tim Parks van zich horen, in de New York Times. Parks jammerde de laatste jaren geregeld over de roman, al werd zijn chagrijn getemperd door het feit dat hij een soort oosterse verlichting had gevonden, hetgeen overigens zijn eigen recente romans niet ten goede kwam. 
</div>
<div class="image center"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2013/12/fc385d53-f59e-4919-83cd-1de5335a2487_16815467_preview.jpg" width="960" height="640"alt="Tegenwoordig is het salonfähig om je als schrijver op talkshows als Literaturfest te vertonen. Foto: Roger Cremers/HH" border="0" />Tegenwoordig is het salonfähig om je als schrijver op talkshows als Literaturfest te vertonen. Foto: Roger Cremers/HH</div>
<div class="wpg-element paragraph">
‘Trapped inside the novel’, gevangen in de roman, noemt Parks zijn jongste cri de coeur. Ja, zegt hij, het is waar, de roman is irrelevant geworden onder druk van wat we maar zullen noemen de profane media. Maar eigen schuld dikke bult. Romans zijn saai en voorspelbaar, ze blijven te veel hangen in oude patronen: de hoofdpersonen verkeren in een dilemma, lijden onder een crisis waarna met de nodige pathos het lijden ten slotte draaglijk wordt gemaakt. Lijden, loutering, wijsheid, dat is het aloude devies. 
De hedendaagse romanschrijver zit volgens Parks in een impasse. Hij vergelijkt de postmoderne roman met de geit uit Samuel Becketts roman Watt die de paal waaraan hij vast zit wel uit de grond heeft getrokken maar er nu mee rondloopt, niet wetend wat te doen.
Maar er is goed nieuws. In plaats van met een verhaal te komen waarin de hoofdpersoon per aspera ad astra gelouterd wordt, moet de schrijver zich bezighouden met het heden, en daarmee bedoelt Parks niet de actualiteit, maar het moment zelf, de onmiddellijke perceptie, de directe ervaring die je in de roman zou moeten savoureren. Dat vereist volgens hem een verandering van de standaardinstellingen: nieuwe vertelvormen, andere stijl, taalhervorming.
</div>
<div class="figure--left">
<figure id="post-28103 media-28103" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2013/12/e3a04837-5392-4201-95b1-6b855f77def1_ii.jpg" alt="‘Echt zien, literatuur in het mediatijdperk’ van Bas Heijne." /><figcaption>‘Echt zien, literatuur in het mediatijdperk’ van Bas Heijne.</figcaption></figure>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Parks meent geloof ik in alle oprechtheid dat hij wat nieuws brengt, maar zijn medicijn voor de roman lijkt toch verdacht veel op wat Milan Kundera noemde ‘de oude voorliefde van de romankunst voor het raadsel van het heden, voor de rijkdom die in één seconde van het leven besloten ligt, voor het existentiële schandaal van de onbeduidendheid.’ Oude wijn in nieuwe zakken dus. Maar in elk geval heeft hij weer hoop op een goede afloop. Hij klinkt al een stuk minder bewolkt dan een paar jaar geleden toen hij, bijvoorbeeld tegen Bas Heijne maar ook elders, beweerde dat de roman niks nieuws meer heeft te vertellen.
De wereld te lijf
Bas Heijne vertelt in Echt zien, literatuur in het mediatijdperk dat hij een nare smaak overhield aan Parks voormalige ondergangsstemming. Hijzelf gelooft namelijk hartstochtelijk in de roman, de ouderwetse roman dan, want van de verworvenheden van het structuralisme of het postmodernisme moet hij zo te zien weinig hebben. We moeten, dixit Heijne, niet meehuilen met de sociologische denkers die vinden dat het lezen van romans vooral een sociale daad is van ambitieuze quasi-intellectuelen die erbij willen horen. Laat daarentegen de humanistische gedachte nog gelden: je leest om er geestelijk beter van te worden! En dus zijn volgens Heijne ook niet stijl en structuur de belangrijkste elementen in een roman, maar inhoud, strekking, hoe verhoudt het verhaal zich tot de wereld: ‘de roman heeft altijd naar realisme gehongerd (&#8230;) iedere roman is een poging om iets over de ongrijpbare werkelijkheid te zeggen.’ Niet door stichtelijk en leerzaam te zeggen hoe het is en hoe het hoort maar ‘om de wereld mee te lijf te gaan, om klaarheid te brengen in morele dilemma’s, verschrikkingen onder ogen te zien, tegen de geriefelijke aannames van de tijdgeest in te denken.’ 
Zeker, het mediatijdperk en de digitale invasie bedreigen de hedendaagse schrijver met hun hapklare beelden en hun veelvormige, alom aanwezige, intimiderende blik op de wereld. Maar de romanschrijver moet ertegen in gaan, hij moet de sluiers die internet, Facebook en Twitter tussen onze blik en de wereld hebben gehangen, verscheuren. Hij moet de echte waarheid openbaren.
Innerlijke kosmos
Ook Oek de Jong probeert de oude roman veilig te stellen. Wat alleen de roman kan zeggen heet zijn bijdrage en die titel zegt genoeg: er is ondanks de overheersing in onze tijd van beelden, tv, film, internet, nog altijd een terrein waarop de roman iets unieks te bieden heeft. En dat terrein is ‘het subtiele en mysterieuze weefsel dat we bewustzijn noemen’. 
Film en internet kunnen daar niet bij, en ‘daar komt de roman in beeld, bij uitstek de verkenner van onze innerlijke wereld, daar kan de romanschrijver laten zien over welke unieke mogelijkheden de roman beschikt. En meer dan ooit tevoren in de geschiedenis kunnen wij momenteel onze innerlijke wereld beschrijven en openbaar maken.’ Schrijvers moeten ons door de kosmos van onze binnenwereld te beschrijven een veelomvattende blik op het menselijk leven zien te verschaffen! 
</div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
Mij lijkt een groter probleem dat de verdedigers van de roman liever willen verouderen dan vernieuwen
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Schoenmaker hou je bij je leest, dat is misschien wel de kortste samenvatting van de ideeën van Bas Heijne en Oek de Jong en zonder dat hij het weet ook van Tim Parks. Het is minstens opmerkelijk: de schrijvers en denkers van naam die tegen de geest des tijds ten strijde trekken, zijn eigenlijk stuk voor stuk restaurateurs, ze verdedigen zichzelf in plaats van ten aanval te trekken. Flaubert, Proust, Kafka, zijn nog altijd de grote voorbeelden. Vernieuwing, een radicaal andere werkwijze, innovatieve verhaaltechnieken zullen de roman zo te zien niet redden. 
Gek vind ik dat, de tegengeluiden die na de Tweede Wereldoorlog de kop opstaken, auteurs die de traditionele roman op de schop wilden nemen, pleitbezorgers van de avantgardistische roman, de nouveau roman, de experimentele praktijk, ze zijn inmiddels zo dood als een pier. Je hoort geen kip meer over Alain Robbe-Grillet of Sybren Polet. Juist de schrijvers die de roman opnieuw wilden uitvinden en die de opkomst van het technologisch universum cartografeerden, worden niet meer gelezen. H.C. ten Berge, Mark Insingel, waar bestu bleven?
Liever verouderen
‘We’re only one beat away from becoming elevator music,’ meende Don DeLillo in 1993 in een interview over de maatschappelijke betekenis van romanschrijvers. Ik zie Philip Roth en Jonathan Franzen instemmend knikken. Maar is het waar, is de roman een zieke man en eindigt hij binnenkort als liftmuziek? Of moeten we ons niks laten aanpraten en hebben geletterde Amerikanen gewoon meer last van hun technologisch universum, de digitale revolutie en een verpauperde literaire belangstelling dan wij in Nederland?
Natuurlijk, ontlezing en digitalisering liggen ook bij ons op de loer. Maar zijn zij de grote boze vijanden? Ik geloof er niks van. Laten we eerlijk zijn, het gros van de lezers was nooit erg bezig met Heijnes ‘ongrijpbare werkelijkheid’ of De Jongs ‘weefsel van het bewustzijn’, laat staan met Parks’ verheerlijking van de onmiddellijke waarneming. Hun eventuele verhuizing van de keukenmeidenroman naar de film, de soap, het internet lijkt mij geen grote aderlating voor de literatuur. Liever kwijt dan rijk in zekere zin. De betere, hogere literatuur is nu eenmaal altijd in handen geweest van een betrekkelijke Gideonsbende.
</div>
<div class="figure--right">
<figure id="post-28103 media-28103" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2013/12/fb7857b2-d49f-41bb-99be-1650c75e12f1_ll.jpg" alt="Oek de Jong, ‘Wat alleen de roman kan zeggen’" /><figcaption>Oek de Jong, ‘Wat alleen de roman kan zeggen’</figcaption></figure>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Mij lijkt een groter probleem dat de verdedigers van de roman liever willen verouderen dan vernieuwen. In zekere zin is zo de geest van de Amerikaanse literatuur, waar ze Don DeLillo al een onbegrijpelijke Eastcoast experimenteel vinden, in de Nederlandse geest gevaren: onderzoekt alle dingen een beetje maar behoudt vooral het goede. Niet dat ik Het boek ik (van Schierbeek) of l’Année dernière à Marienbad (van Robbe-Grillet) met rode oortjes in bed lag te lezen, maar ze daagden de traditionele roman wel uit, hielden schrijvers scherp. 
Onlangs las ik een licht-modernistische roman van de redelijk onbekende Vlaamse schrijver Christophe Van Gerrewey, Trein met vertraging, en opeens realiseerde ik me dat ik al in geen tijden een tegendraadse Nederlandstalige roman had gelezen. Niet het digitale tijdperk maar het verdwijnen van de avant-garde lijkt mij de grote bedreiging voor de roman die ons nog wat wil zeggen.
NRC Handelsblad kwam onlangs met een topvijftig van romans van de afgelopen vijf jaar die je gelezen zou moeten hebben: 25 Nederlandse, 25 buitenlandse in vertaling. Bijna allemaal plezierige, goed leesbare boeken. Doen het goed op de salontafel. Erg apocalyptisch zag het er niet uit, wel al te comfortabel.
‘Echt zien, literatuur in het mediatijdperk’ van Bas Heijne verscheen in 2011 bij Athenaeum-Polak &#038; Van Gennep.
Oek de Jong, ‘Wat alleen de roman kan zeggen’, Atlas Contact, € 12,50, 96 p.
</div>

De toekomst van de roman

<div class="lead">Vandaag is het 50 jaar geleden dat John F. Kennedy werd vermoord in Dallas. De literatuur, opeens opgejaagd door actualiteit, media en journalistiek, wist zich in de jaren zestig nog geen houding te geven. Niet in de VS en niet in Nederland.</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Het was 22 november 1963. Kennedy vermoord, wereldwijde schok. Volwassenen in rep en roer, negenjarige jongetjes die in Haarlem uit bed werden gehaald om van het wereldnieuws getuige te zijn. 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Toch bleef het in de maanden, jaren erna erg rustig in de Nederlandse literatuur. Nog altijd de bekendste tekst over de moord is het volgende niemendalletje van C. Buddingh’:
dordrecht 25 november 1963
l.s. wegens de gebeurtenissen in amerika gaat de ouderavond vandaag niet door de avond wordt nu gehouden op maandag 9 december (over veertien dagen) ook weer in de meerpaal om acht uur de oudercommissie
Dit tot gedicht opgestegen kattenbelletje laat intussen wel goed zien hoe een historische gebeurtenis van formaat in de jaren zestig het plaatselijk leven wist te ontwrichten – het moet een van de eerste signalen van de globalisering zijn geweest. Ik denk overigens niet dat Buddingh’ kon bevroeden dat zijn readymade zo’n carrière zou maken en eigenlijk nooit overvleugeld werd door pakkender teksten van Nederlands fabricaat. De moord op Kennedy was immers de beroemdste whodunit uit de recente geschiedenis en zoiets als de twintigste-eeuwse kruisdood van een messias. Daarbij leverde ze de moeder aller ‘waar was je toen’-vragen op. Maar Nederlandse schrijvers zwegen. De grote drie? Je hoorde ze er niet over. Zelfs Mulisch, in bijvoorbeeld Bericht aan de rattenkoning, toch een kroniek van de jaren zestig, rept er niet over en ook in De ontdekking van de hemel, waarin 22 november 1963 toch zeker wordt gepasseerd, komt het niet voor. Zelfs niet als decorstuk.
Dat is het dan weer wel in bijvoorbeeld Oek de Jongs Pier en oceaan, waarin de moord een achtergrondsplinter is, meer een obligate aanwijzing dat er ook nog een wereld buiten de hoofdpersoon is dan iets anders.
Succesvolle broer
Waarom lezen we zo weinig over de moord op Kennedy in de Nederlandse letteren? Misschien komt het, psychologische verklaring, omdat een held tragisch sneuvelde. Journalist Alistair Cooke zei indertijd in zijn necrologie dat de Amerikanen met de dood van Kennedy een succesvolle broer verloren. En Nederlandse schrijvers houden niet van succesvolle broers. In de Nederlandse literatuur was de tijd van helden, dood of niet, voorbij. Alleen anti-helden – Osewoudt, Han de Wit – functioneerden nog. En dan, wat moest Nederland met het wereldnieuws? W.F. Hermans in Mandarijnen op zwavelzuur: ‘Er is een kleinigheid die ons lot toch nog anders maakt: niemand luistert naar wat wij te vertellen hebben.’
</div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
De moord bestond wel, maar niet in de letteren, eerder als dramatische foto, memento mori
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Ook speelt ongetwijfeld een rol dat de televisie in Nederland lang niet overal aanstond om de geesten te verbijsteren. De moord op Kennedy was hier nog mondeling nieuws. Een verslag, een foto, geen bewegend beeld. De nieuwe werkelijkheid was hier nog niet goed doorgedrongen.
Bij Leo Vroman, woonachtig in Amerika, stond de televisie dan weer wel aan, getuige het volgende gedichtje:
Ik kan niet geloven dat de schoot/waarin hij als een laatste hulde het hoofd deed dat ineens ontsproot/tot het haar als een bloempot vulde/mee uit moet bloeien in de dood
De moord bestond wel, maar niet in de letteren, eerder als dramatische foto, memento mori. Bibeb, in een interview met Gerard van het Reve: ‘Huize Algra heeft een grote kamer met twee bedsteden, één ervan dient als klerenkast (met aan de wanden een foto van Jacky Kennedy aan de groeve van haar man, en van Jan Cremer).’ Waarin een klein land klein kan zijn.
Orgie
In Amerika zelf pakte men vanzelfsprekend heel wat breder uit. Honderden non-fictieboeken van journalisten en onderzoekers die de ware toedracht wisten of er naar gisten zagen het licht, plus tv-documentaires, en speelfilms en songs (‘The sound of silence’ van Simon and Garfunkel bijvoorbeeld).
Ook de grote Amerikaanse schrijvers kwamen in beweging, zij het wat traag, en nou ook niet direct met overtuigende romans. John Updike, een van die groten, beschreef in een column de wereldwijde verdoving na de moord heel raak: ‘Het was alsof we van vrijdag tot maandag hadden geslapen en een drukkende, onpeilbaar betekenisvolle droom hadden gezien die, ontdekten we toen we weer wakker werden, miljoenen ook hadden gehad. Meubels, gezinsleden, de straten en de hemel vervaagden; alleen de droom op de televisie was echt.’
Maar hoe in godsnaam moest je die drukkende, onpeilbaar betekenisvolle droom vormgeven, hoe kon je de slag aangaan met de televisie, die voor het eerst een politieke moord zo onontkoombaar direct en tegelijkertijd zo verwarrend in beeld had gebracht?
Het is karakteristiek dat Updike een paar jaar later in Paren de berichtgeving over de moord via de radio laat lopen. Zo hoefde hij niet te verbeelden wat iedereen al had gezien.
Paren, Peyton Place voor intellectuelen, gaat over verveelde stellen in Massachusetts die feesten, drinken en met elkaars partners neuken. Overspelige Foxy hoort van de moord als ze bij tandarts Freddy zit. De radio staat aan. ‘Wij vernemen dat er geweerschoten zijn gehoord in Dallas dicht bij president Kennedy’s autostoet’ en even later: ‘De president was beschoten, de president was getroffen, hij was in het hoofd getroffen, zijn toestand was ernstig, er was een priester ontboden, de president was dood. Om twee uur was dit alles bekend.’ Maar hoe moet het nu met het feestje dat de paren voor vanavond hebben gepland? ‘“Je moet het afzeggen,” zei Foxy tegen hem. “Maar ik heb alle drank al ingeslagen,” protesteerde Freddy.’
</div>
<figure id="post-29639 media-29639" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2013/11/5de95bd6-2d66-4b98-8699-7c35b5a05020_kennedy2.jpg" alt="Lee Harvey Oswald, de moordenaar van Kennedy. Foto: Eyevine/HH" /><figcaption>Lee Harvey Oswald, de moordenaar van Kennedy. Foto: Eyevine/HH</figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
Dus gaat het feestje gewoon door, een orgie van dans, drank en decolletés (‘heeft een van jullie al in Marcia’s jurk gekeken? Ze heeft neuskegels tot op haar navel’) en luchtige ballroommuziek: ‘Wrap your troubles in dreams’. Slechts een van de partytijgers, kerk- en vreemdganger Piet Hanema (‘of Dutch descent’) voelt enige wroeging als hij ten dans wordt gevraagd: ‘Wil je? Dat lijkt me heiligschennis, vrolijk walsen op die arme kerel z’n graf.’
Het tafereeltje lijkt me symbolisch voor de reactie van de Amerikaanse literatuur die niet goed weet hoe zich te gedragen bij de plotselinge, door zoveel mysteries omgeven moordpartij(en).
Incubatietijd
Waarom lukte het ze in dit geval zo slecht ‘to blend private destinies with public events’, zoals The New York Times de taak van de schrijver ooit omschreef? Dat komt denk ik omdat de moord op Kennedy zo’n buitengewoon complexe, veelkoppige, diffuse gebeurtenis was. In het algemeen zijn schrijvers goed geëquipeerd om van eenvoudige zaken als liefde, dood, herinneringen, iets heel ingewikkelds te maken. Maar hoe breng je iets waar je geen greep op krijgt mooi en treffend voor het voetlicht? De nieuwe werkelijkheid, het grote drama van de dag, was ze te overdonderend, te versplinterd. Veertig jaar later zou het volgende tv-trauma, Nine-Eleven, een veelvoud aan literaire werken opleveren. Schrijvers zoals Jonathan Safran Foer en Philip Roth, bij ons Peter Verhelst, weten inmiddels kennelijk beter, minder geïntimideerd, te kiezen uit de caleidoscopische veelheid aan mogelijke invalshoeken en perspectieven, kunnen het verhaal naar zichzelf toehalen. In 1963 was de literatuur nog een maagd die bedeesd bij de wereldse actualiteit aanklopte.
Don DeLillo bijvoorbeeld beweerde wel dat hij zonder die moord geen schrijver was geworden want dat ze hem het centrale thema van zijn schrijverschap leverde: ‘willekeur, het gevoel dat niets is wat het lijkt’, maar het duurde vijfentwintig jaar voor hij zich waagde aan een roman erover: Libra.
Stephen King, meester van horror en fantasy, verklaarde in interviews dat hij in 1972 al met een boek over de moord rondliep, maar zijn 22-11-1963 kwam er pas in 2011. Norman Mailer, ook geobsedeerd door dé moord van zijn generatie, had net iets minder incubatietijd nodig. Oswald’s Tale verscheen in 1995. Ja, Oswald en niet Kennedy, want in al die drie boeken staat de schijnwerper op de vermeende moordenaar van JFK, Lee Harvey Oswald, die je met zijn mislukte persoonlijke leven wel de tragische held in de Kennedy-literatuur mag noemen, met de lachende, knappe president van de mooie woorden en de dito vrouwen als flat character; ook in Amerika hebben ze allicht liever een geflopte achterneef dan een geslaagde broer. Terzijde: het is vast geen toeval dat een dronken Bob Dylan na een concert ooit zei dat hij iets van zichzelf herkende in Oswald.
Dichters
Het is opmerkelijk hoeveel beter dichters met het onderwerp weten om te gaan. Niet de moord zelf maar de mediatisering en de publieke en persoonlijke reacties staan op hun programma. Wat hebben zij met juistheid en actualiteit te maken? Het gaat erom hoe iets overkomt. Verwarring en kwaadheid vormen bij hen geen belemmering om te schrijven maar juist een stimulans. Beatdichter Gregory Corso schreef een gedicht, ‘Lines Written Nov. 22, 23 – 1963 – in discord’, met regels over het geschokte vertrouwen in de mensheid als ‘I look contemptuously down upon the screwed-up neolithic creep’.
Het mooiste bracht allicht John Berryman de zaak in beeld in zijn ‘Formal Elegy’, waarin hij niet zozeer de moord of zijn gevoelens erbij onder woorden brengt, maar, hippend van de eerste persoon naar de derde persoon, reageert op al die beelden die over hem worden uitgestort: Kennedy, Oswald, Jack Ruby, Dallas, de Arlington begraafplaats, de dichter zelf en bovenal die andere hoofdrolspeler, de televisie want dat was deze moord toch vooral ook, de eerste tv-moord.
Scuppered the yachts, the choppers, big cars, jets. / Nobody goes anywhere, / lengthened (days) into TV. / I am four feet long, invisibly. /What in the end will be left of us is a stare, / underwater.
Ik denk dat de dichters er met hun perspectivische en stilistische vrijheden meer van wisten te bakken dan de prozaïsten, die zich gebonden achtten aan het verhaal. Berrymans beeld van de tv-kijker als een klein jochie, onopgemerkt maar gebiologeerd starend naar de beeldbuis, vat het beter samen dan welke epische uitweiding ook. De moord op Kennedy betekende in de literatuur de definitieve doorbraak van de televisie en de televisiekijker als inspiratiebron.
</div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
&#8216;Ik denk dat de dichters er met hun perspectivische en stilistische vrijheden meer van wisten te bakken dan de prozaïsten&#8217;
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
De beste romans zijn dan ook die welke het caleidoscopische, complexe karakter van de gebeurtenis in beeld brengen. Het boek van Mailer met zijn solipsistische sukkel Oswald en dat van King, met zijn goedwillende leraar die door het tijddeurtje van 1958 probeert de loop van de geschiedenis te veranderen, behoren daar niet toe.
Don DeLillo slaagt al beter. Hij beschrijft in Libra het verhaal vanuit verschillende perspectieven, als om zijn gevoel ‘dat niets is wat het lijkt’ te demonstreren. Vanuit Lee Harvey Oswald, de banale kneus uit de Bronx met z’n persoonlijke Cuba-sympathieën, vanuit een overijverige CIA-man en zijn kornuiten en vanuit een onderzoeker die verstrikt raakt in een jungle van ooggetuigenverslagen, chemische analyses, haarmonsters. Dat alles overgoten met de alledaagse gedachten van alle deelnemers. Het is een amalgaam in de geest van Berrymans gedicht: niet de moord zelf staat centraal maar de onontwarbare versplintering van alles, de ongelijksoortige emoties, de rare details.
Als volgt bijvoorbeeld nadert Jack Ruby zijn toekomstige slachtoffer: ‘Hij was aan de late kant. Als ik er niet op tijd ben moet ik het kennelijk niet doen. Hij reed door Dealey Plaza, een beetje om, om nog eens naar de kransen te kijken. Hij praatte tegen Sheba [zijn hond] of ze honger had, wilde ze haar Alpo? Hij parkeerde op een parkeerplaats tegenover het Western Union kantoor. Hij opende de achterbak, haalde het hondenvoer en een blikopener tevoorschijn en maakte een maaltje voor de hond, die hij op de voorbank achterliet. Hij haalde 2000 dollar uit zijn portemonnee en stopte het in zijn zakken want zo hoort een clubeigenaar binnen te komen. Hij stopte het pistool in zijn rechter heupzak. Zijn naam stond in gouden letters in zijn hoed gestempeld.’
</div>
<figure id="post-29639 media-29639" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2013/11/3a050305-99f1-46c7-8dc2-38ec552997ea_kennedy3.jpg" alt="Kennedy’s lichaam arriveert ‘s avonds in Washington. Foto: Corbis/HH" /><figcaption>Kennedy’s lichaam arriveert ‘s avonds in Washington. Foto: Corbis/HH</figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
Als een autorace
Het meest rake, tevens gekste en op een bepaalde manier ook dichterlijke verslag komt van de Britse surrealist J.G. Ballard, die in 1965 een kort verhaal schreef getiteld ‘The Assassination of John Fitzgerald Kennedy Considered as a Downhill Motor Race’. Het is gebaseerd op een absurdistisch verhaal van Alfred Jarry, ‘De kruisiging beschouwd als een wielerwedstrijd’, en beschrijft de moord op Kennedy als een autorace, in de trant van Monty Pythons Flying Circus: ‘Oswald was de starter. Vanuit zijn raam boven het parcours startte hij de race met zijn startpistool. Men neemt aan dat het eerste schot niet door alle coureurs goed werd gehoord. In de verwarring die erop volgde liet Oswald zijn pistool nog twee keer overgaan, maar de wedstrijd was al onderweg. Kennedy startte slecht. Er zat een gouverneur in zijn auto en zijn snelheid bleef constant rond de 20 kilometer per uur. Toen echter kort daarna de gouverneur buiten werking was gesteld accelereerde de auto snel en behield gedurende de rest van de race een hoge snelheid.’
Een satire op de moord op Kennedy als media-event. Ballards zwarte humor en de lichte toon van zijn wedstrijdmetafoor kon de meeste Amerikaanse lezers natuurlijk niet bekoren; ze beschouwden het als een blasfemische ontheiliging van hun nationale icoon. Maar tegelijk bleven ze zelf goedbeschouwd het antwoord schuldig op de vraag hoe je er dan wel over moest schrijven.
De literatuur, opeens opgejaagd door actualiteit, media en journalistiek, wist zich daar in de jaren zestig nog geen houding in te geven. Dat zie je ook bij ons in Nederland in het schromelijk ontbreken van contemporaine romans en verhalen die ons eigen nieuws van die tijd – de ontzuiling, bevrijding en emancipatie, provo’s, hippies en feministes – treffend verbeelden. De literatuur moest nog leren dat ze geen nieuw licht op gebeurtenissen hoefde te werpen, er niks van hoefde te snappen of te duiden, geen visie hoefde te hebben, maar dat ze juist verwarring, emoties en fantasie in beheer heeft. De moord op Kennedy was daarbij een hete aardappel die pas na verloop van tijd afkoelde.
</div>

Literatuur na de moord op Kennedy

Kennedy en de schrijvers
Het was 22 november 1963. Kennedy vermoord, wereldwijde schok. Volwassenen in rep en roer, negenjarige jongetjes die in Haarlem uit bed werden gehaald om van het wereldnieuws getuige te zijn.
Toch bleef het in de maanden, jaren erna erg rustig in de Nederlandse literatuur. Nog altijd de bekendste tekst over de moord is het volgende niemendalletje van C. Buddingh’:
dordrecht 25 november 1963
l.s.
wegens de gebeurtenissen in amerika
gaat de ouderavond vandaag niet door
de avond wordt nu gehouden
op maandag 9 december (over veertien dagen)
ook weer in de meerpaal
om acht uur
de oudercommissie
Dit tot gedicht opgestegen kattenbelletje laat intussen wel goed zien hoe een historische gebeurtenis van formaat in de jaren zestig het plaatselijk leven wist te ontwrichten – het moet een van de eerste signalen van de globalisering zijn geweest. Ik denk overigens niet dat Buddingh’ kon bevroeden dat zijn readymade zo’n carrière zou maken en eigenlijk nooit overvleugeld werd door pakkender teksten van Nederlands fabricaat. De moord op Kennedy was immers de beroemdste whodunit uit de recente geschiedenis en zoiets als de twintigste-eeuwse kruisdood van een messias. Daarbij leverde ze de moeder aller ‘waar was je toen’-vragen op. Maar Nederlandse schrijvers zwegen. De grote drie? Je hoorde ze er niet over. Zelfs Mulisch, in bijvoorbeeld Bericht aan de rattenkoning, toch een kroniek van de jaren zestig, rept er niet over en ook in De ontdekking van de hemel, waarin 22 november 1963 toch zeker wordt gepasseerd, komt het niet voor. Zelfs niet als decorstuk.
Dat is het dan weer wel in bijvoorbeeld Oek de Jongs Pier en oceaan, waarin de moord een achtergrondsplinter is, meer een obligate aanwijzing dat er ook nog een wereld buiten de hoofdpersoon is dan iets anders.
Succesvolle broer
Waarom lezen we zo weinig over de moord op Kennedy in de Nederlandse letteren? Misschien komt het, psychologische verklaring, omdat een held tragisch sneuvelde. Journalist Alistair Cooke zei indertijd in zijn necrologie dat de Amerikanen met de dood van Kennedy een succesvolle broer verloren. En Nederlandse schrijvers houden niet van succesvolle broers. In de Nederlandse literatuur was de tijd van helden, dood of niet, voorbij. Alleen anti-helden – Osewoudt, Han de Wit – functioneerden nog. En dan, wat moest Nederland met het wereldnieuws? W.F. Hermans in Mandarijnen op zwavelzuur: ‘Er is een kleinigheid die ons lot toch nog anders maakt: niemand luistert naar wat wij te vertellen hebben.’
Ook speelt ongetwijfeld een rol dat de televisie in Nederland lang niet overal aanstond om de geesten te verbijsteren. De moord op Kennedy was hier nog mondeling nieuws. Een verslag, een foto, geen bewegend beeld. De nieuwe werkelijkheid was hier nog niet goed doorgedrongen.
Bij Leo Vroman, woonachtig in Amerika, stond de televisie dan weer wel aan, getuige het volgende gedichtje:
Ik kan niet geloven dat de schoot/waarin hij als een laatste hulde het hoofd deed dat ineens ontsproot/tot het haar als een bloempot vulde/mee uit moet bloeien in de dood
De moord bestond wel, maar niet in de letteren, eerder als dramatische foto, memento mori. Bibeb, in een interview met Gerard van het Reve: ‘Huize Algra heeft een grote kamer met twee bedsteden, één ervan dient als klerenkast (met aan de wanden een foto van Jacky Kennedy aan de groeve van haar man, en van Jan Cremer).’ Waarin een klein land klein kan zijn.
Orgie
In Amerika zelf pakte men vanzelfsprekend heel wat breder uit. Honderden non-fictieboeken van journalisten en onderzoekers die de ware toedracht wisten of er naar gisten zagen het licht, plus tv-documentaires, en speelfilms en songs (‘The sound of silence’ van Simon and Garfunkel bijvoorbeeld).
Ook de grote Amerikaanse schrijvers kwamen in beweging, zij het wat traag, en nou ook niet direct met overtuigende romans. John Updike, een van die groten, beschreef in een column de wereldwijde verdoving na de moord heel raak: ‘Het was alsof we van vrijdag tot maandag hadden geslapen en een drukkende, onpeilbaar betekenisvolle droom hadden gezien die, ontdekten we toen we weer wakker werden, miljoenen ook hadden gehad. Meubels, gezinsleden, de straten en de hemel vervaagden; alleen de droom op de televisie was echt.’
Maar hoe in godsnaam moest je die drukkende, onpeilbaar betekenisvolle droom vormgeven, hoe kon je de slag aangaan met de televisie, die voor het eerst een politieke moord zo onontkoombaar direct en tegelijkertijd zo verwarrend in beeld had gebracht?
Het is karakteristiek dat Updike een paar jaar later in Paren de berichtgeving over de moord via de radio laat lopen. Zo hoefde hij niet te verbeelden wat iedereen al had gezien.
Paren, Peyton Place voor intellectuelen, gaat over verveelde stellen in Massachusetts die feesten, drinken en met elkaars partners neuken. Overspelige Foxy hoort van de moord als ze bij tandarts Freddy zit. De radio staat aan. ‘Wij vernemen dat er geweerschoten zijn gehoord in Dallas dicht bij president Kennedy’s autostoet’ en even later: ‘De president was beschoten, de president was getroffen, hij was in het hoofd getroffen, zijn toestand was ernstig, er was een priester ontboden, de president was dood. Om twee uur was dit alles bekend.’ Maar hoe moet het nu met het feestje dat de paren voor vanavond hebben gepland? ‘“Je moet het afzeggen,” zei Foxy tegen hem. “Maar ik heb alle drank al ingeslagen,” protesteerde Freddy.’
Dus gaat het feestje gewoon door, een orgie van dans, drank en decolletés (‘heeft een van jullie al in Marcia’s jurk gekeken? Ze heeft neuskegels tot op haar navel’) en luchtige ballroommuziek: ‘Wrap your troubles in dreams’. Slechts een van de partytijgers, kerk- en vreemdganger Piet Hanema (‘of Dutch descent’) voelt enige wroeging als hij ten dans wordt gevraagd: ‘Wil je? Dat lijkt me heiligschennis, vrolijk walsen op die arme kerel z’n graf.’
Het tafereeltje lijkt me symbolisch voor de reactie van de Amerikaanse literatuur die niet goed weet hoe zich te gedragen bij de plotselinge, door zoveel mysteries omgeven moordpartij(en).
Incubatietijd
Waarom lukte het ze in dit geval zo slecht ‘to blend private destinies with public events’, zoals The New York Times de taak van de schrijver ooit omschreef? Dat komt denk ik omdat de moord op Kennedy zo’n buitengewoon complexe, veelkoppige, diffuse gebeurtenis was. In het algemeen zijn schrijvers goed geëquipeerd om van eenvoudige zaken als liefde, dood, herinneringen, iets heel ingewikkelds te maken. Maar hoe breng je iets waar je geen greep op krijgt mooi en treffend voor het voetlicht? De nieuwe werkelijkheid, het grote drama van de dag, was ze te overdonderend, te versplinterd. Veertig jaar later zou het volgende tv-trauma, Nine-Eleven, een veelvoud aan literaire werken opleveren. Schrijvers zoals Jonathan Safran Foer en Philip Roth, bij ons Peter Verhelst, weten inmiddels kennelijk beter, minder geïntimideerd, te kiezen uit de caleidoscopische veelheid aan mogelijke invalshoeken en perspectieven, kunnen het verhaal naar zichzelf toehalen. In 1963 was de literatuur nog een maagd die bedeesd bij de wereldse actualiteit aanklopte.
Don DeLillo bijvoorbeeld beweerde wel dat hij zonder die moord geen schrijver was geworden want dat ze hem het centrale thema van zijn schrijverschap leverde: ‘willekeur, het gevoel dat niets is wat het lijkt’, maar het duurde vijfentwintig jaar voor hij zich waagde aan een roman erover: Libra.
Stephen King, meester van horror en fantasy, verklaarde in interviews dat hij in 1972 al met een boek over de moord rondliep, maar zijn 22-11-1963 kwam er pas in 2011. Norman Mailer, ook geobsedeerd door dé moord van zijn generatie, had net iets minder incubatietijd nodig. Oswald’s Tale verscheen in 1995. Ja, Oswald en niet Kennedy, want in al die drie boeken staat de schijnwerper op de vermeende moordenaar van JFK, Lee Harvey Oswald, die je met zijn mislukte persoonlijke leven wel de tragische held in de Kennedy-literatuur mag noemen, met de lachende, knappe president van de mooie woorden en de dito vrouwen als flat character; ook in Amerika hebben ze allicht liever een geflopte achterneef dan een geslaagde broer. Terzijde: het is vast geen toeval dat een dronken Bob Dylan na een concert ooit zei dat hij iets van zichzelf herkende in Oswald.
Dichters
Het is opmerkelijk hoeveel beter dichters met het onderwerp weten om te gaan. Niet de moord zelf maar de mediatisering en de publieke en persoonlijke reacties staan op hun programma. Wat hebben zij met juistheid en actualiteit te maken? Het gaat erom hoe iets overkomt. Verwarring en kwaadheid vormen bij hen geen belemmering om te schrijven maar juist een stimulans. Beatdichter Gregory Corso schreef een gedicht, ‘Lines Written Nov. 22, 23 – 1963 – in discord’, met regels over het geschokte vertrouwen in de mensheid als ‘I look contemptuously down upon the screwed-up neolithic creep’.
Het mooiste bracht allicht John Berryman de zaak in beeld in zijn ‘Formal Elegy’, waarin hij niet zozeer de moord of zijn gevoelens erbij onder woorden brengt, maar, hippend van de eerste persoon naar de derde persoon, reageert op al die beelden die over hem worden uitgestort: Kennedy, Oswald, Jack Ruby, Dallas, de Arlington begraafplaats, de dichter zelf en bovenal die andere hoofdrolspeler, de televisie want dat was deze moord toch vooral ook, de eerste tv-moord.
Scuppered the yachts, the choppers, big cars, jets. / Nobody goes anywhere, / lengthened (days) into TV. / I am four feet long, invisibly. /What in the end will be left of us is a stare, / underwater.
Ik denk dat de dichters er met hun perspectivische en stilistische vrijheden meer van wisten te bakken dan de prozaïsten, die zich gebonden achtten aan het verhaal. Berrymans beeld van de tv-kijker als een klein jochie, onopgemerkt maar gebiologeerd starend naar de beeldbuis, vat het beter samen dan welke epische uitweiding ook. De moord op Kennedy betekende in de literatuur de definitieve doorbraak van de televisie en de televisiekijker als inspiratiebron.
De beste romans zijn dan ook die welke het caleidoscopische, complexe karakter van de gebeurtenis in beeld brengen. Het boek van Mailer met zijn solipsistische sukkel Oswald en dat van King, met zijn goedwillende leraar die door het tijddeurtje van 1958 probeert de loop van de geschiedenis te veranderen, behoren daar niet toe.
Don DeLillo slaagt al beter. Hij beschrijft in Libra het verhaal vanuit verschillende perspectieven, als om zijn gevoel ‘dat niets is wat het lijkt’ te demonstreren. Vanuit Lee Harvey Oswald, de banale kneus uit de Bronx met z’n persoonlijke Cuba-sympathieën, vanuit een overijverige CIA-man en zijn kornuiten en vanuit een onderzoeker die verstrikt raakt in een jungle van ooggetuigenverslagen, chemische analyses, haarmonsters. Dat alles overgoten met de alledaagse gedachten van alle deelnemers. Het is een amalgaam in de geest van Berrymans gedicht: niet de moord zelf staat centraal maar de onontwarbare versplintering van alles, de ongelijksoortige emoties, de rare details.
Als volgt bijvoorbeeld nadert Jack Ruby zijn toekomstige slachtoffer: ‘Hij was aan de late kant. Als ik er niet op tijd ben moet ik het kennelijk niet doen. Hij reed door Dealey Plaza, een beetje om, om nog eens naar de kransen te kijken. Hij praatte tegen Sheba [zijn hond] of ze honger had, wilde ze haar Alpo? Hij parkeerde op een parkeerplaats tegenover het Western Union kantoor. Hij opende de achterbak, haalde het hondenvoer en een blikopener tevoorschijn en maakte een maaltje voor de hond, die hij op de voorbank achterliet. Hij haalde 2000 dollar uit zijn portemonnee en stopte het in zijn zakken want zo hoort een clubeigenaar binnen te komen. Hij stopte het pistool in zijn rechter heupzak. Zijn naam stond in gouden letters in zijn hoed gestempeld.’
Als een autorace
Het meest rake, tevens gekste en op een bepaalde manier ook dichterlijke verslag komt van de Britse surrealist J.G. Ballard, die in 1965 een kort verhaal schreef getiteld ‘The Assassination of John Fitzgerald Kennedy Considered as a Downhill Motor Race’. Het is gebaseerd op een absurdistisch verhaal van Alfred Jarry, ‘De kruisiging beschouwd als een wielerwedstrijd’, en beschrijft de moord op Kennedy als een autorace, in de trant van Monty Pythons Flying Circus: ‘Oswald was de starter. Vanuit zijn raam boven het parcours startte hij de race met zijn startpistool. Men neemt aan dat het eerste schot niet door alle coureurs goed werd gehoord. In de verwarring die erop volgde liet Oswald zijn pistool nog twee keer overgaan, maar de wedstrijd was al onderweg. Kennedy startte slecht. Er zat een gouverneur in zijn auto en zijn snelheid bleef constant rond de 20 kilometer per uur. Toen echter kort daarna de gouverneur buiten werking was gesteld accelereerde de auto snel en behield gedurende de rest van de race een hoge snelheid.’
Een satire op de moord op Kennedy als media-event. Ballards zwarte humor en de lichte toon van zijn wedstrijdmetafoor kon de meeste Amerikaanse lezers natuurlijk niet bekoren; ze beschouwden het als een blasfemische ontheiliging van hun nationale icoon. Maar tegelijk bleven ze zelf goedbeschouwd het antwoord schuldig op de vraag hoe je er dan wel over moest schrijven.
De literatuur, opeens opgejaagd door actualiteit, media en journalistiek, wist zich daar in de jaren zestig nog geen houding in te geven. Dat zie je ook bij ons in Nederland in het schromelijk ontbreken van contemporaine romans en verhalen die ons eigen nieuws van die tijd – de ontzuiling, bevrijding en emancipatie, provo’s, hippies en feministes – treffend verbeelden. De literatuur moest nog leren dat ze geen nieuw licht op gebeurtenissen hoefde te werpen, er niks van hoefde te snappen of te duiden, geen visie hoefde te hebben, maar dat ze juist verwarring, emoties en fantasie in beheer heeft. De moord op Kennedy was daarbij een hete aardappel die pas na verloop van tijd afkoelde.
VN Bladwijzer
Online bron
Motherboard
Het verdwenen frame
Internet zou internet niet zijn als er geen beelden opdoken die elders subtieltjes weggelaten worden. Een aanzienlijke gemeenschap heeft zich gevormd rondom het beroemde ‘frame 313’, de beelden van de bloedexplosie op het moment dat de kogel het hoofd van Kennedy raakt, te zien op de amateurbeelden van Abraham Zapruder, schrijft de Amerikaanse site Motherboard. Geschrokken door de beelden besloot Zapruder het bewuste frame eruit te knippen en het publiek te sparen. Het ontbreken van het frame en het aansluitende gerotzooi om het weer terug te krijgen werd voer voor complotdenkers. Frame 313 is sindsdien uitgegroeid tot het symbool van discussiegroepen en forums gewijd aan complottheorieën.
Ga naar
vn.nl/kennedy
Nee

.nl/kennedy De eerste tv-moord

<div class="wpg-element paragraph">
Internet zou internet niet zijn als er geen beelden opdoken die elders subtieltjes weggelaten worden.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Een aanzienlijke gemeenschap heeft zich gevormd rondom het beroemde ‘frame 313’, de beelden van de bloedexplosie op het moment dat de kogel het hoofd van Kennedy raakt, te zien op de amateurbeelden van Abraham Zapruder, schrijft de Amerikaanse site Motherboard. Geschrokken door de beelden besloot Zapruder het bewuste frame eruit te knippen en het publiek te sparen. Het ontbreken van het frame en het aansluitende gerotzooi om het weer terug te krijgen werd voer voor complotdenkers. Frame 313 is sindsdien uitgegroeid tot het symbool van discussiegroepen en forums gewijd aan complottheorieën.
Lees het artikel van de Amerikaanse site Motherboard <a href="http://motherboard.vice.com/blog/the-other-shooter-the-saddest-and-most-expensive-26-seconds-of-amateur-film-ever-made" class="normal" title="http://motherboard.vice.com/blog/the-other-shooter-the-saddest-and-most-expensive-26-seconds-of-amateur-film-ever-made">hier</a>. 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Deze bladwijzer hoort bij het verhaal &#8216;Kennedy en de schrijvers: De eerste tv-moord&#8217; uit VN 46. 
</div>

Site: Motherboard over ‘frame 313’ van de moord op Kennedy

Nietzsches ‘Zarathoestra’
A lso sprach Zarathustra, Nietzsches literaire magnum opus, lijkt weggedeemsterd. Zo populair als het in de eerste helft van de twintigste eeuw was, is het al lang niet meer en hele volksstammen kunnen waarschijnlijk alleen de titel nog met goed fatsoen reproduceren. Niettemin verscheen zojuist een nieuwe vertaling, de vierde sinds het werk in 1905 voor het eerst in het Nederlands te krijgen was. Het werd tijd: de meest verbreide ‘volks’editie in het Nederlands dateerde nog uit de Tweede Wereldoorlog, toen Nietzsche om verkeerde redenen niet veel kwaad kon doen. Een recentere vertaling uit 1996, met het onhandige ‘Bovenmens’ voor Übermensch, bereikte nooit het grote publiek.
De jongste vertaling is van Ria van Hengel, die het goddank weer gewoon over ‘Übermensch’ heeft. En Aldus sprak Zarathoestra is Zo sprak Zarathoestra geworden. Hm. Van Hengels vertaling is vanzelfsprekend moderner dan die uit 1941 en heeft fracties meer vaart. ‘Stijg op, afgrondelijke gedachte, uit mijne diepte! Ik ben uw haan en ochtendgloren, slaapbevangen worm: ontwaak en sta op! Mijn stem zal u wel wakker kraaien!’ werd bij haar: ‘Kom tevoorschijn, afgronddiepe gedachte, uit mijn diepte! Ik ben je haan en je ochtendgloren, slaperige worm! Sta op! Sta op! Mijn stem zal je wel wakker kraaien!’ ‘Tevoorschijn komen’ in plaats van ‘opstijgen’, tutoyeren in plaats van ‘U’, ‘slaperig’ in plaats van ‘slaapbevangen’, het is allemaal net iets vlotter en bijdetijdser.
Toch blijft Zo sprak Zarathoestra, dat in het origineel zo zwaar op bijbeltaal en andere oude geschriften leunt, een behoorlijk archaïsch werk. Mijn hemel, wat schotelt de filosoof met de mokerhamer ons in dit werk een hoogdravend, overspannen en bij tijd en wijle krankzinnig werk voor! De stap van de uitbundig orakelende en schaterlachende Zarathoestra uit 1885 naar de filosofieprofessor die vier jaar later in een Turijnse straat zou instorten, is eerlijk gezegd helemaal niet zo groot (het verhaal van het paard dat hij snikkend zou hebben omhelsd, is een fabeltje, ontleend aan een scène bij Dostojevski).
Oercolumnist
In de jaren zeventig van de vorige eeuw startte de Arbeiderspers in haar Synthese-reeks een heuse Nietzsche-golf, maar Also sprach Zarathustra lieten ze links liggen. Gek eigenlijk, je zou denken dat het oriëntaalse karakter van Zarathoestra met zijn dichterlijke zoektocht naar waarheid juist gefundenes Fressen was voor dat tijdperk vol esoterische belangstelling en spirituele verlichting. Kennelijk was Nietzsches profetie aangaande de mens van de toekomst al niet salonfähig meer.
Op het programma staat sinds die tijd niet langer de dichterlijke ziener Nietzsche maar de filosoof en psycholoog, de producent van weergaloze aforismen over mens en maatschappij, met zijn uitspraken die óók en júíst in onze tijd nog opgeld doen. Hier, een willekeurig stukje uit Morgenrood, ‘De praktischen’:
‘Wij denkers dienen de smakelijkheid aller dingen eerst vast te stellen en zo nodig te decreteren. De praktische mensen nemen die uiteindelijk van ons aan, hun afhankelijkheid van ons is ongelooflijk groot en het belachelijkste schouwspel ter wereld, zo weinig als ze daarvan af weten en zo trots ze liefst over ons onpraktischen heen praten: ze zouden zelfs hun praktisch leven geringschatten wanneer wij het wilden geringschatten – waartoe ons af en toe een kleine wraakzucht zou kunnen prikkelen.’
Kijk, daar kun je ook in onze populistische tijd van kunstenaartje pesten nog een flinke boom over opzetten, relevante opmerkingen over elite en gepeupel, over geestelijke vrijheid en religieuze domheid, over nut en noodzaak van het nihilisme. De aforistische Nietzsche is er een ware denker van onze tijd mee geworden, de oercolumnist in dit columnistentijdperk.
Parodieën op Christus
Die toegenomen belangstelling voor de scherpzinnige filosoof/psycholoog Nietzsche en de ermee samenhangende verwaarlozing van de kunstenaar Nietzsche heeft trouwens beslist iets tragisch. Zoals Safranski in zijn befaamde Nietzsche. Een biografie van zijn denken vaststelt, waren de twee grote hartstochten in het leven van Nietzsche immers de muziek en het immense. Hij wilde de kunstenaar, de dichter van zijn eigen leven zijn. Maar juist dat aspect interesseert ons niet zoveel meer. Als dichter heeft Nietzsche eigenlijk weinig van belang gefabriekt, en als musicus stelde hij al helemaal niks voor. Toen hij eens in alle ernst een compositie van zijn hand naar de dirigent Hans von Bülow stuurde, reageerde die met een wreed: ‘Uw Manfred-Meditatie is het meest extreme geval van fantastische extravagantie, het meest onverheven en anti-muzikale voorbeeld van noten op muziekpapier dat ik in lange tijd heb gezien. Meermalen moest ik mezelf afvragen: is de hele zaak een grap, en hebt u misschien een parodie op de zogenaamde muziek van de toekomst willen schrijven?’ Exit Nietzsche de musicus.
Ook Also sprach Zarathustra, Nietzsches meest ambitieuze werk waarin hij als een bezetene het immense van zijn gedachtewereld literair vorm tracht te geven, laboreert onder de dichterlijke inspiratie van de maker. Het had allemaal vast heel anders uitgepakt als Nietzsche een oorspronkelijk plan om de Griekse presocratische filosoof Empedocles tot hoofdfiguur te bombarderen, had uitgevoerd (Also sprach Empedocles), maar het werd de Perzische profeet Zarathoestra, die vrij van rechten was en die Nietzsche naar believen kon kneden en voor eigen doeleinden inzetten. Loeiend en galmend, schaterend en schreeuwend verkondigt Zarathoestra zijn boodschap van de nakende Übermensch en de ‘Ewige Widerkehr’:
‘O, die leraren van de overgave! Als luizen kruipen ze overal naartoe waar het klein en ziek en schurftig is; en alleen mijn walging voorkomt dat ik ze plet. Welaan! Dit is mijn prediking voor hun oren: ik ben Zarathoestra, de goddeloze, die spreekt: “Wie is er goddelozer dan ik, zodat ik mij kan verheugen in zijn onderwijzing?” Ik ben Zarathoestra, de goddeloze: waar vind ik mijns gelijken? Al diegenen zijn mijns gelijken die zichzelf hun wil geven en alle overgave afwerpen. Ik ben Zarathoestra, de goddeloze: ik kook ieder toeval in mijn pot. En pas als het gaar is, heet ik het welkom, als mijn voedsel.’
Geen teksten om eens rustig in je te laten bezinken. En in het slotdeel, het vierde, gaat de profeet helemaal als een waanzinnige uit zijn dak met bijvoorbeeld slapstickachtige parodieën op Christus, van wie hij overigens veronderstelt dat die bij tijd van leven zijn leer wel zou hebben herroepen.
Iets koddigs
Zelf beschouwde Nietzsche, niet gehinderd door enige bescheidenheid, zijn Zarathustra als het hoogste geschrift dat de mensheid tot dusver had gekend, en veel van zijn eerste lezers vonden dat ook. In Nederland liepen vooral de Tachtigers, Nietzsches tijdgenoten, ermee weg. Aan Frederik van Eeden, die zichzelf ongetwijfeld net als Nietzsche een groot mens achtte, was Also sprach Zarathustra bijzonder besteed. Hij las het diverse malen en het noopte hem zelfs tot onkarakteristieke nederigheid: ‘Maar nu ik de wereld ken, en met klaarder oogen aanzien, nu begrijp ik hoe sterk en groot zijn werk is tegenover die wereld. Veel sterker en grooter dan het mijne tot nu toe geweest is. Omdat het raak slaat op het juiste niveau. Het is een middending tusschen preek en kunst, hij is een middending tussen profeet en kunstenaar. Maar hij is dat goed, en beter dan iemand anders.’
Een generatie later was het effect al danig uitgewerkt. Menno ter Braak noemt Also sprach Zarathustra ‘zeer ten onrechte in Nederland meestal als zijn belangrijkste geschrift naar voren (&#8230;) gebracht’, en Hendrik Marsman, toch een echte nietzscheaan, moet zich in zijn (postuum verschenen) inleiding bij de vertaling van 1941 in alle mogelijke bochten wringen om er iets goeds over te zeggen. Over de dichterlijke Nietzsche is hij in elk geval duidelijk: ‘waar hij in dichterlijk proza zogenaamd dionysisch en dithyrambisch wordt, is zijn werk vaak zo kreupel en reumatisch, zo houterig en links in zijn streven naar schuimende losheid en overvloed, dat men voortdurend de wildgeworden kamergeleerde, de Duitse professor in geklede jas voor zich ziet, die zich op een onbezonnen zomermiddag tijdens het bal champêtre aan een dans met een Zwitserse schoonheid waagt.’
Een vrij dodelijk oordeel waar de onbevangen lezer het wel mee eens kan zijn, al heeft het ongeremde, dionysische karakter van Also sprach Zarathustra in de loop der tijden ook iets koddigs gekregen, iets van een groteske opera.
Zelf lees ik dit rare mengsel van overspannen orakeltaal, oriëntaalse kitsch en bijbelse parodie het liefst als het product van een geniale, mateloze puber, die de veertiger Nietzsche in zijn hoofd allicht nog was. De eenzelvigheid van de hoofdpersoon, met zijn ondoordringbare preken, zijn ontmoetingen met vreemde vogels (letterlijk en figuurlijk) en zijn voortdurende tirades en retirades in een spelonk doen me vooral denken aan het werk van de Franse proto-surrealist le comte de Lautréamont met zijn Chants de Maldoror: fantastische verhalen vol goddelijke losbandigheid. En ook herinnert Also sprach Zarathustra hier en daar aan de vreemde egocentrische visioenen van Arthur Rimbaud. Zelfs komt het zo nu en dan in de buurt van de Alice in Wonderland-verhalen van Lewis Carroll. Allemaal tijdgenoten van Nietzsche, overigens. Zo te zien hing er in de tweede helft van de negentiende eeuw veel fantastisch en absurds in de lucht. Nietzsche dus als surrealistische mythenbouwer met de sprookjes van ‘de grote gewetens-bloedzuiger Zarathoestra’. In te nemen met een korreltje zout of, allicht, onder het genot van een flinke hoeveelheid wiet.
Nee
Friedrich Nietzsche, ‘Zo sprak Zarathoestra. Een boek voor iedereen en niemand’, vertaling Ria van Hengel, De Arbeiderspers, 288 p., € 17,95

Een hysterisch, overspannen boek

Literatuur / Afscheid van Freud
Ik heb sterk het gevoel dat het met de bijzondere plaats van de droom, als een apart verhaaltje ín een verhaal, in hedendaagse literaire werken langzamerhand gedaan is. De Tolstojs en Hermansen die ons hun symbolische, veelbetekenende dromen opdrongen, raken uitgestorven. Ik kan me, althans in de Neder­landse literatuur van de laatste tijd, geen romans en verhalen heugen waarin dromen nadrukkelijk het verhaal moeten ondersteunen en sturen.
Om mijn vermoeden te bevestigen, las ik een paar toonaangevende romans van de afgelopen jaren door op droomscènes. Veel vond ik er niet. Joe Speedboot, van Tommy Wieringa bijvoorbeeld, een boek vol fantasie en heldendromen, maar nachtelijk dromen doet er niet een. Ook in Gerbrand Bakkers Boven is het stil, een boek vergeven van slaapkamers en bedden, komt geen enkele droom voor. De hoofdpersoon ligt wakker, hoort geluiden, denkt aan zijn ideale land Denemarken, maar dromen, ho maar.
Natuurlijk is de droom niet helemaal verdwenen uit de Nederlandse literatuur. Over Jörgen Hofmeester uit Tirza van Arnon Grunberg lezen we bijvoorbeeld dat hij droomt over de huurder, de enveloppe en over gebreken in zijn huis, over een lekkage en een kattenlijkje in de wasbak: ‘Zijn nachtmerries waren nat van lekkages, vochtig van de schimmel, pluizig van de kattenharen. In zijn slaap werd hij bezocht door de spoken van het onroerend goed.’ En helemaal aan het dramatische einde nog iets: ‘Hij begrijpt dat er misschien iets verschrikkelijks is gebeurd, iets onherroepelijks. Dat het moment dat je elkaar weerziet niet zal komen. Maar hij begrijpt het in zijn dromen.’ En tot slot: ‘Hij heeft van Tirza gedroomd. Ze waren aan het fietsen in de Betuwe. Zijn ouders leefden nog.’ Dat is alles, meer niet. Wij hoeven niet aan het interpreteren te slaan.
Iets soortgelijks gebeurt in Esther Gerritsens Normale dagen. Hoofdpersoon Lucie, op bezoek bij haar grootouders omdat haar grootvader op sterven ligt en werkend aan een toneelstuk over Oklahoma-bomber Timothy McVeigh, droomt aan het eind van het verhaal. En waarover dan wel? Over Timothy McVeigh en haar opa. De dag vertaald naar de nacht, gewoon zoals dat gaat.
Jagende mannen
De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat ik in De maagd Marino van de Vlaming Yves Petry wel degelijk een ouderwets opzichtige droomscène tegenkwam die iets moet beduiden (ligt het in Vlaanderen misschien anders?), over een bol vol vleeskleurige smurrie waarop de dromer moet landen, maar ook hier toch goed nieuws; de lezer hoeft er niets aan te duiden, de dromer zelf legt het ons al uit, zijn droom informeert hem dat zijn lichaam zich op de dood voorbereidt, dixit de verteller. Opmerkelijk is dat, de droom was toch altijd het literaire krachtvoer, het verhaal in het verhaal dat de hoofdpersoon, en met hem de lezer, als een schatkaart moest interpreteren om erachter te komen wat alles betekende. Een symbool, zo oud als de weg naar Rome. Hier bijvoorbeeld: Terwijl hij nu op de rechterstoel zat, zond zijn vrouw hem de boodschap: Bemoei u toch niet met die rechtvaardige, want ik heb heden in een droom veel om Hem geleden.’ De enige keer dat de vrouw van Pilatus in de Bijbel ter sprake komt, is als ze ’s nachts gedroomd heeft dat haar man Jezus met rust moet laten. Er wordt in de Bijbel sowieso overdadig gedroomd, Jozef droomt dat hij boven zijn broers uitstijgt, Nebukadnezar droomt dat zijn rijk ten onder gaat, zijn droomuitlegger Daniël droomt zelf van monsters met hoorns en klauwen die allerlei wereldrijken verbeelden, in Openbaring rol je met de apostel Johannes ademloos van het ene visioen in het andere. De Bijbel is een groot dromenboek.
Het verhaal van Pilatus’ vrouw doet dan weer denken aan de onder meer door Shakespeare in zijn toneelstuk Julius Caesar verwerkte geschiedenis van Calpurnia, de echtgenote van Caesar, die haar man na een omineuze droom waarschuwt voor het gevaar dat hem bedreigt. De twee Romeinse kerels luisteren niet, het levert de een zijn eeuwig slechte naam op, de ander loopt zijn dood tegemoet. Dromen zijn vrouwenspul, beweerde de negentiende-eeuwse populair-wetenschappelijke schrijver Camille Flammarion, omdat zij overdag nu eenmaal veel minder meemaken dan hun avontuurlijke, jagende mannen. De nacht compenseert hen daar als het ware voor. Nietzsche zag weer een ander verband tussen een saai leven en de nachtelijke dromen: ‘In onze dromen verbruiken wij te veel kunstenaarschap en daarom zijn wij er overdag te arm aan.’
Ook in de andere grote mythologieën wordt druk gedroomd. Hector verschijnt in een droom aan Aeneas en waarschuwt hem Troje te verlaten (bij ons, dat wil zeggen bij Vondel, wordt dat Badeloch die haar Gijsbrecht waarschuwt Amsterdam te verlaten), in het Gilga­mesj-epos droomt de held eerst dat er een steen op hem valt en even later dat er een bijl op zijn volk valt, beide dromen betekenen volgens zijn huiszieneres dat een vriend hem zal bijstaan in zijn avonturen. Een onbegrijpelijke uitleg in onze hedendaagse ogen, maar jawel hoor, even later duikt kameraad Enkidoe op.
Bijna altijd zijn het voorspellende dromen, er staat iets te gebeuren en de mens wordt daar in de droom van op de hoogte gesteld. ‘Hij geeft het zijn beminden in de slaap,’ aldus psalm 127.
Zij niesde
De droom is een menselijk verschijnsel dat in alle culturen altijd hevige belangstelling heeft gewekt. De Byzantijnse schrijver Achmetus bijvoorbeeld schreef een compleet, op Grieks-Romeinse bronnen gebaseerd werk De sleutel der dromen (ook de titel van een doek van droomschilder Magritte trouwens) waarin hij bijvoorbeeld zonder opgeheven vingertje dromen over het neuken met dieren vermeldde. Ach, in je slaap kun je er immers niks aan doen.
Ook in de moderne literatuur werd tot voor kort druk gedroomd. ‘En toch duik ik met een zeker behagen in de ijle gebieden van het dromen weg; ik ben er voor een ogenblik in het bezit van geheimen die mij weldra zullen ontsnappen; ik drink er aan de bronnen,’ schrijft Marguerite Yourcenar in Hadrianus’ gedenkschriften, en vrijwel alle schrijvers zeiden het haar na. Een roman zonder een enkele droom of verwijzing naar de droomwereld leek lange tijd een zeldzaamheid. Zo droomt Faust opgewonden van Gretchen en ligt de halve cast in Shakespeares Midzomernachtsdroom gedurende de opvoering op het toneel te dromen. Maar ook schrijvers zelf hebben er de lasten en de lusten van, vooral de romantici konden bijna niet zonder. Coleridge beweerde zijn hele Kubla Khan in een droom ontvangen te hebben, terwijl Mary Shelley-Wollstonecraft ’s nachts de nachtelijke film met Frankenstein zag alvorens ze het gelijknamige boek schreef. Je hoeft er trouwens geen schrijver voor te zijn: Albert Einstein kreeg het groene licht omtrent zijn relativiteitstheorie ook in een droom, zeggen ze.
Soms worden dromen genoteerd om zichzelfs wille, zoals Frederik van Eeden deed in zijn Dromen­boek waarin hij op zoek ging naar de ‘heldere droom’ – de droom waarin je je realiseert dat je droomt. Goddank noteerde Van Eeden ook alle bijvangst, soms kort, soms lang: ‘6 februari 1914 Van nacht droomde ik lang en duidelijk van Lady Welby – zooals nog niet was voorgekomen na haar dood in 1912. Ik voelde zeer innig. Zij niesde en maakte mij vuil. Dat verdroeg ik graag. Ze nam toen een spons om mij weer af te wasschen. Later weende ik lang en heerlijk in haar armen.’ En in Parijs richtte de surrealist Antonin Artaud in 1925 het Bureau de Recherches Surréalistes op, een collectie waar dromen om hun kunstzinnige waarde werden verzameld.
Een boer met stoppelbaard
De meeste én beroemdste dromen komen we tegen in romans; sommige beginnen ermee, zoals De avonden van Reve, andere eindigen er juist mee, Meneer Visser’s hellevaart van Vestdijk. Er zijn verhalen die van begin tot eind droom zijn, bijvoorbeeld die van de Dublinse kroegbaas in Joyce’ Finnegans Wake. Andere verhalen zijn dan weer zo nadrukkelijk geen droom dat je bijna achterdochtig wordt: ‘Toen Gregor Samsa op een morgen uit onrustige dromen ontwaakte, ontdekte hij dat hij in zijn bed in een monsterachtig ongedierte was veranderd’ (…) “Wat is er met mij gebeurd?” dacht hij. Het was geen droom.’ Je snapt de nadrukkelijkheid van Kafka want als íéts op een droomverhaal lijkt is het wel Die Verwandlung.
Dromen in literaire teksten hebben iets wonderlijks gemeen. Ze zijn bijna altijd afgerond en betekenisvol, ze zijn symbolisch en verwijzen naar zaken die elders uitgelegd of gesuggereerd worden. Misschien begrijpt de dromer zelf ze niet direct (Gilgamesj, Nebukad­nezar, Frits van Egters) maar ze worden de lezer voorgeschoteld omdat ze een strekking hebben. In literaire dromen valt, om met W.F. Hermans te spreken, geen mus van het dak zonder dat het een gevolg heeft. En dat is gek, want dromen in het dagelijks leven zijn vaak helemaal niet duidelijk, uiterst verward en verwarrend en vaak kun je er geen touw aan vastknopen. Wat we ons aan dromen herinneren is bovendien maar een topje van de ijsberg. De dromen die wij uit het dagelijks leven kennen, zijn als het beetje huisraad dat we uit een brandend huis hebben weten te redden, las ik eens ergens treffend.
Papieren personages dromen daarentegen bijna altijd veelbetekenend en symbolisch. Neem de talloze dromen in Reves De avonden, allemaal onmiskenbaar nachtmerries die de onderdrukte angsten en obsessies van de protagonist met dood en ziekte waar hij overdag mee loopt te keten en te provoceren moeten illustreren. Bood­schap: Frits van Egters is eigenlijk een bang, obsessief mannetje. Of de droom in Hermans’ Nooit meer slapen: Alfred droomt dat hij van achteren wordt aangevallen en roept: Vader! Hoe nadrukkelijk had u het vadercomplex willen hebben? In de poëzie worden er evenmin doekjes om gewonden. Vasalis’ gedicht ‘Tijd’: ‘Ik droomde dat ik langzaam leefde, langzamer dan de oudste steen’, trekt geen al te zware wissel op ons zienerschap: u droomt, wij leggen uit!
Een wel heel sterk staaltje van betekenisvolle dromenkunst levert Tolstoj in Anna Karenina. Zowel Anna als haar vrijer Vronsky hebben zonder het van elkaar te weten vlak achter elkaar precies dezelfde nachtmerrie over een oude boer met een stoppelbaard die Franse onzin uitkraamt. Over toeval gesproken&#8230; maar nee, dromen in romans zijn nooit bedrog, ze betekenen altijd iets, het zijn aanwijzingen van hogerhand, ze waarschuwen de dromers; zelden vertonen ze losse eindjes of baarlijke nonsens.Het is natuurlijk allemaal de schuld van Freud en zijn confraters de droomuitleggers, van Daniël en van Teiresias. Freud met zijn Traum­deutung noemde de droom de koninklijke weg naar de psychoanalyse en de gedachte dat een droom per se iets te betekenen moet hebben, heeft een fatale uitwerking gehad op veel schrijvers die wel een koninklijk ingrediënt konden gebruiken om de thema’s in hun romans te versterken. Vandaar al die veelbetekenende, voorspellende of telepathische dromen in romans en verhalen.
Geen paraplu’s
Vanzelfsprekend zijn er ook schrijvers geweest die er anders mee omgingen. Elias Canetti is daar een mooi voorbeeld van. Hij debiteert in zijn enige roman Het martyrium de dromen van zijn personages niet als afzonderlijke, veelzeggende, geïsoleerde gebeurtenissen maar weeft ze gewoon door de (roman)werkelijkheid heen zodat je het verschil tussen beide niet meer voelt. Misschien was hij een volgeling van Pascal die ooit opmerkte: ‘want het leven is slechts een ietwat minder wisselvallige droom’.
Een grote stap weg van de verplichte freudiaanse en andersoortige verklaringen zette de anti-Freudiaan Vladimir Nabokov, die dromen helemaal niet meer als betekenisvol in zijn romans inzet maar juist als een verstoring van betekenis. De slaap zelf noemde hij al ‘het meest imbeciele genootschap ter wereld met de zwaarste verplichtingen en primitiefste rituelen’ en van Freuds droomuitleggingen moest hij niets hebben: ‘Ik wil niet dat een oudere heer uit Wenen met een paraplu mij met zijn dromen bombardeert. Ik heb de dromen die hij in zijn boeken bespreekt niet. Ik zie geen paraplu’s in mijn dromen of ballonnen.’ De dromen in Nabokovs romans hebben dan ook weinig te betekenen, ze zijn mooi en vluchtig of lelijk en terneerdrukkend, maar aan het begrip van het verhaal dragen ze niet bij.
Ook in de poëzie tref je soms droomexemplaren aan die eerder waanzin dan rede oproepen, eerder ontregeling dan begrip, zoals dit gedicht van Allen Ginsberg uit Mind Breaths, in de vertaling van Simon Vinkenoog:
 
Kerstgeschenk
Ik ontmoette Einstein in een droom
Voorjaar op het grasveld van Princeton
Ik knielde voor hem neer en zoende zijn jonge duim
die van een stevige paus
‘Ik vond een afzonderlijk universum uit,
min of meer als Maagd’ –
‘Ja, het schepsel doet zichzelf geboren worden’,
haalde ik uit Mescaline aan
Wij gingen in de open lucht universele zomer
zitten eten, vrouwen van professoren
in de Tennisclub,
ons treffen eeuwig, zoals verwacht,
mijn gevaar zijn vuist te zoenen
onverwacht heilig
als je denkt aan de Atoombom waarover ik niet sprak.
Wel wat anders dan langzamer leven dan de oudste steen.
Feit is ook dat lezers minder graag dromen in boeken tegenkomen dan schrijvers ze erin stoppen. Er lijkt wel een soort intuïtieve afkeer van de kunstgreep van de droom te bestaan onder afnemers van het boek en ik zou niet graag de kost geven aan mensen die ze gewoon overslaan. Een droom in een roman is toch een beetje alsof iemand je over een film vertelt die hij zojuist heeft gezien maar jij niet. De dichter W.H. Auden wist uit ervaring hoe het zat: ‘The problem with dreams of course is that others are so boring.’ En Henry James waarschuwde rond 1900 de literaire droomproducenten met een kort en krachtig: ‘Tell a dream, lose a reader.’
Henry James’ les lijkt een eeuw na dato door te dringen. Eindelijk doen schrijvers wat lezers willen. Petry’s visioen is inmiddels een uitzondering in een literatuur waarin droomscènes ostentatief ontbreken of niets bijzonders meer te vertellen hebben: geen duimdikke, freudiaanse symboliek die wij moeten begrijpen, geen geheimzinnige geestverschijningen die ons op iets voorbereiden; gewoon de besognes van alledag vertaald naar wat nachtbeelden. Niet langer fungeert de droom als onmisbare richtingaanwijzer in het verhaal, het is hoogstens een gebeurtenis als alle andere in het leven van de personages geworden.
En de lezers die dromen toch altijd al vervelende onderbrekingen van het verhaal vonden en ze het liefst oversloegen, krijgen hun zin: boeken zonder dromen die ze moeten duiden.
Bladwijzer / Online bron
YouTube; Lucide dromen
Schrijver en psychiater Frederik van Eeden bedacht de term ‘lucide droom’ voor dromen waarin je je bewust bent van het feit dat je droomt. Hij noemt het voor het eerst in een Engelstalige voordracht in Londen in 1913, getiteld A Study of Dreams, de eerste aanzet tot het postuum in 1978 uitgegeven Dromenboek. Lucide dromen is sindsdien veelvuldig onderzocht en inmiddels onderwerp van een heuse wetenschappelijke richting. Het wordt ingezet om te genezen van allerlei problemen van psychische aard. ‘Lucid dreaming teacher’ Charlie Morley enthousiasmeert het publiek tijdens een TEDx-praatje om zich te trainen in bewust dromen. Daarmee, zegt hij, leer je ook bewuster leven en die vaardigheid kan vervolgens ingezet worden op maatschappelijke schaal. Misschien maar eens beginnen met een blocnote naast het bed.
Ga naar vn.nl/dromen

Nooit meer dromen

Essay / Schrijversblok
Het doet nogal paradoxaal aan: een boek geïnspireerd op je writer’s block. Zeker als het zo’n monter en welbespraakt boek is als Renate Dorresteins ‘onthullende zoektocht naar de oorzaken van een writer’s block’ De blokkade. Kennelijk komt de muze die zich van je heeft afgewend in een andere gedaante weer terug. Maar Dorrestein haast zich te verklaren dat dit niet het gewenste boek is: ‘Zo, wat schrijf ik dat weer adequaat op. Zeker voor iemand die claimt dat schrijven momenteel niet tot haar mogelijkheden behoort. Maar wat ik nu doe, verdient in mijn ogen niet het predicaat “schrijven”. Wat ik nu doe is een stukje tikken, zoals ik vroeger deed toen ik journalist was. Ik tik de werkelijkheid op.’ Je pen doet het nog maar je oude vrienden Vorm en Verbeelding hebben je verlaten. En zo hoort De blokkade thuis bij Dorresteins non-fictie, zoals ze die al eerder schreef over de zelfmoord van haar zusje, over haar chronische vermoeidheidssyndroom, over het geheim van het schrijven, niet helemaal het echte, fictionele werk.
In haar ‘kleine filosofie van het schrijverschap’ Mijn leven is mooier dan literatuur vraagt Jannah Loontjens zich af of je in dit soort gevallen wel van een echt writer’s block kunt spreken. Er komt immers toch nog wat uit, al is het niet helemaal wat je wilt. Zulks was bijvoorbeeld ook het geval bij Maria Barnas, die haar essay Braakman en ik begon met de mededeling dat ze met de angst kampte niet meer te kunnen schrijven. Helemaal uitgeput is de inspiratie dan kennelijk niet.
Potloodventerij
Charles Bukowski wist het al: ‘Schrijven over een writer’s block is beter dan helemaal niet schrijven.’ Maar in zijn Paralipomena zegt Maarten Doorman over deze vruchtbare vorm van creatieve impasse: ‘Exhibitionistisch gesol met de muze is het, quasiliteraire potloodventerij. Nee, dan liever opgeven. Opgeven? Daar kom je nooit meer overheen! Hoe moet je het volgende stuk, artikel of boek beginnen, als gebleken is dat je het niet meer kan?’
En dan hebben we het nog over non-fictie, waar inspiratie toch iets minder telt dan transpiratie, nietwaar? Maar ook in de wereld van de verbeelding heeft het writer’s block een vaste, eerbare plaats verworven. Te beginnen natuurlijk met het gedicht dat bij ons de moeder aller schrijfimpasses is geworden: ‘Impasse’ van Martinus Nijhoff. Schrijver vraagt zijn vrouw tijdens haar huishoudelijke bezigheden ‘Waarover wil je dat ik schrijf’, ‘Dan antwoordt zij terwijl zij langzaamaan / druppelend water op de koffie giet / en zich de geur verbreidt: ik weet het niet.’ Het lijkt me overigens meer de vrouw die het niet weet dan de man die haar opmerking in elk geval aangrijpt om er een gedicht over te schrijven.
De vastzittende schrijver is vooral in het proza een populaire verschijning geworden. Joost Zwagermans roman Chaos en rumoer is helemaal gewijd aan de auteur Otto Vallei die het niet meer kan en uit arremoe een carrière bij de radio begint: ‘Maar telkens wanneer hij op het punt stond om met aarzelende vingers het toetsenbord van zijn tekstverwerker te beroeren, was het alsof er een schaduwgedaante in hem opstond die hem van binnenuit bij zijn polsen pakte en hem honend begon toe te fluisteren. Dat hij het niet kon, schrijven. Nooit hád gekund. Dat al zijn pogingen hopeloos en meelijwekkend waren. Dat hij maar beter kon stoppen.’
Of hier, Nicolaas Matsier in De eeuwige stad: ‘Ik had al veel verder moeten zijn. Ik wist toch wat ik wilde schrijven? Waarom heb ik dat dan nog niet gedaan?’ En ook Bernlef komt er na toch een omvangrijk oeuvre, in nota bene zijn allerlaatste boek Onbewaakt ogenblik nog even mee aanzetten: ‘Maar wat te schrijven? Ik zou het nu eigenlijk over mijn ouders moeten hebben. Het lukte me niet. Zo gauw ik aan hen dacht leken zij mij verzonnen, onecht, het product van een valse verbeelding. Het is werkelijk een soort ziekte die elke positieve gedachte ondermijnt [&#8230;] iets of iemand leek mij een verbod te hebben opgelegd.’
Zo gewoontjes, zo modaal is het schrijversblok, zoals het in het Nederlands foeilelijk heet, geworden dat Leon de Winters hoofdpersoon Kaplan in het gelijknamige boek er gauw een draai aan geeft: ‘Nee, dit is niet weer zo’n verhaal over een schrijver die maar niet tot schrijven komt – dit is een liefdesverhaal.’ Zo kan het natuurlijk ook, gooi het gewoon over een andere boeg.
Dull boy
Schrijven kost de nodige moeite, weten we sinds mensenheugenis, en schrijvers walgen soms van hun werk. Bestaan er wel schrijvers die ‘zonder duizelingen, zonder bijvoorbeeld de plotseling uitbrekende, woeste kriebelingen, bovenop de kop vooral’ kunnen werken, vroeg Gerard Reve zich ooit af. Maar moeite is natuurlijk nog wel iets anders dan een blokkade. Het ligt in de aard van het beestje dat we over die werkelijke, totale blokkade niets te horen krijgen, de schrijver schrijft immers niet meer. We zullen ervoor naar de familie van de gefrustreerde patiënt moeten.
Of naar de bioscoop want de film heeft het boeiende verschijnsel ook diverse malen in beeld gebracht. Met als beroemdste voorbeeld B-schrijver Jack Torrance in The Shining uit wiens schrijfmachine alleen nog maar de woorden ‘All work and no play makes Jack a dull boy’ rollen, eindeloos achter elkaar hetzelfde. Het loopt slecht met hem af en van zijn impasse brouwt hij beslist niet alsnog een tekst; na een paar uur met een bijl te hebben lopen molenwieken sterft hij ergens in een pak sneeuw. Een andere film over het writer’s block is Adaptation, waarin schrijver Charlie Kaufmann tot z’n eigen afgrijzen stagneert: ‘I’m pathetic, I’m a loser. I have failed.’ Hij bezoekt een schrijfgoeroe: ‘What the fuck am I doing here? Fuck. It is my weakness, my ultimate lack of conviction that brings me here.’
Over de oorzaken van zo’n schrijfblokkade kun je boeken volschrijven. Het Amerikaanse wikipedia-artikel over het verschijnsel noemt gebrek aan inspiratie, een verkeerde aanpak, overbewustzijn van je lezerspubliek maar ook zaken als scheiding, depressie, financiële zorgen, ziekte. Zo te zien kan alles wel tot een writer’s block lijden. Zelfs erkenning; Oek de Jong bijvoorbeeld stagneerde na twee succesvolle romans. Voor anderen was juist het uitblijven van succes een reden om het niet meer te zien zitten. Schrijfsters als Hanny Michaelis en Maria Stahlie schoten pas na het krijgen van een prestigieuze prijs weer in gang.
Een heel andere invalshoek levert de Ameri­kaanse neurologe Alice Flaherty die ons leert dat er bij een writer’s block sprake is van verstoorde hersenactiviteit: de prefrontale hersenkwab en het limbisch systeem werken niet goed samen. Vast ook waar.
Jannah Loontjens slaat in haar beschouwing over het writer’s block al die kleine pijntjes, kwaaltjes en neurologische scheutjes van de gefrustreerde schrijver dan ook maar over en tast naar de achterliggende angst, die ze vergelijkt met de existentiële angst waar Heidegger het over heeft, de grondstemming van de mens, zijn angst voor het-in-de-wereld-zijn. De schrijver wil het leven in zijn geheel weergeven of in elk geval de suggestie van onnoemelijk belang geven: ‘Het is juist dit verlangen dat angst inboezemt en een gevoel van leegte in je doet opkomen. [&#8230;] Het verlangen om “alles” te omvatten, gaat hierdoor hand in hand met de angst om niets belangwekkends te kunnen verwoorden.’
Zoveel oorzaken als er kunnen zijn, zoveel oplossingen worden er ook aangereikt. De geblokkeerde schrijver die op internet ronddoolt, wordt ermee doodgegooid: hij moet vooral veel gaan wandelen, hij moet zijn innerlijk licht zien te ontsteken, de rechterhelft van het brein moet gemasseerd worden, je kunt het beste naar een schrijfgoeroe, deelnemen aan een klasje medegefrustreerden, lekker brainstormen met je vrienden.
Amateurs
Ernest Hemingway tipte dat je het best met schrijven kunt ophouden op het moment dat het nog heel goed gaat om dan de volgende dag de draad weer op te pakken.
John Steinbeck meende dat het verstandig was om in plaats van aan je lezers aan een bekende of geliefde te denken voor wie je het allemaal opschrijft.
Intussen lijkt het wereldwijde web het aangewezen hospitaal om de kwaal in al haar facetten onder ogen te komen. Renate Dorrestein, wanhopig op zoek naar genezing, constateerde dat ‘writer’s block’ 140 miljoen hits oplevert. Als ik het haar nadoe, kom ik al tot 454 miljoen hits. Maar dat is ronduit belachelijk als je ziet dat influenza 57 miljoen hits oplevert en ADHD 54 miljoen!
Wie zijn toch al die lijders die soelaas zoeken? Wie wat nauwkeuriger kijkt, ziet dat het vooral de kleine schrijvers, de amateurs, de deelnemers aan schrijverscursussen zijn die erover klagen. Een writer’s block mag dan lastig zijn, maar het stáát vooral ook goed. Het maakt je immers tot schrijver. En echte schrijvers lijden, dat is duidelijk. Het writer’s block heeft onmiskenbaar een statusverhogend effect. Je bent een tragische figuur. Daarmee is het misschien ook wel dé ingebeelde ziekte van de literatuur, met al die grote schrijvers die er toch nog wat van weten te bakken en al die kleintjes die er maar al te graag aan laboreren.
Je kunt je ook afvragen of schrijvers met een trage productie wel werkelijk aan een writer’s block lijden. Bij auteurs als Oek de Jong of Martin Reints die jaren doen over nieuwe boeken en bundels horen pauzes en stagnaties allicht bij hun natuurlijke ritme. Het lijkt toch vooral een kwaal waar schrijvers met een hoge productie aan kunnen lijden. Weten ze het een jaartje niet meer, dan hebben ze een writer’s block. Je kunt er overigens ook tegenaan kijken zoals de Vlaamse dichter Leonard Nolens volgens wie een ‘writer’s block’ de natuurlijke toestand van de dichter is: elk gedicht moet bevochten worden op de blokkering in je hoofd.
Renate Dorrestein krijgt in De blokkade van haar schrijversvriend Piet Meeuse te horen dat het idee van de geïnspireerde schrijver en zijn originaliteit uit de romantiek stamt en dat het daarvoor veeleer een kwestie van vakmanschap was. En wie het van inspiratie moet hebben, kan nu eenmaal ook weer ongeïnspireerd raken. Het is dus niet denkbeeldig dat de tegenwoordig epidemische proporties van het writer’s block voortkomen uit de misvatting dat het in de literatuur in de eerste plaats om inspiratie gaat.
De schrijver Philip Pullman stelde ooit voor om in plaats van ‘writer’ ‘plumber’ in te vullen, dan kon je zien hoe belachelijk en quasiverheven die zogenaamde schrijversblokkade was. ‘Writer’s block is een toestand die amateurs treft en mensen die niet serieus met schrijven bezig zijn. Net zoals het tegenovergestelde, namelijk inspiratie, waar amateurs ook erg dol op zijn. Anders gezegd: een professionele schrijver is iemand die als-ie niet geïnspireerd is, evengoed schrijft als wanneer hij dat wel is.’ Zo, die zit: Pullman, de Dalrymple van de literatuur.
En wie er toch last van meent te hebben, kan de volgende woorden van Kurt Vonnegut in zijn zak steken: ‘Met wie moet je meer medelijden hebben, een schrijver die vastgebonden en gemarteld wordt door de politie of eentje die in volledige vrijheid leeft en niks meer te zeggen heeft?’
Misschien is writer’s block, schrijfkramp, heus een echte ziekte, bestaat het wel degelijk als een soort literaire griep, maar dan nog: de een gaat er direct mee naar de dokter terwijl de ander gewoon thuisblijft en wacht tot het over is.

Hoe lijden de schrijvers!

Poëzie
Als dichter manifesteert Hans Dekkers zich pas de laatste jaren, maar een bescheiden beginneling is hij niet. Zijn gedichten zijn hevig, plastisch, steken niets onder stoelen of banken. Zijn jongste bundel Lijkenbitter levert visioenenkunst van de bovenste plank. Neem het eerste gedicht, waarin een spiegel de kijker direct opvreet. &#8216;Alle eerste dingen zijn het mooist,&#8217; schrijft Dekkers, maar hij heeft meer aandacht voor het vervolg: dood, verval, de macabere kant van het bestaan. Goya en Poe zijn de gidsen. Dit is pulserende, zweterige poëzie, vol snelheid: vergeten zijn de ouderen, de zoden van de plaats / waar hij zijn sporen verloor. Bier gutst uit / zijn poriën, terwijl zijn mond vliegen blijf braken. Je moet wel tegen deze hedendaagse Jeroen Bosch kunnen: het is allemaal behoorlijk ademloos, alsof het leven maar één tempo en temperament kent: vaart en gevaarlijk. En de mens is &#8216;prooi van het kwade zwerk&#8217;.
Hans Dekkers, &#8216;Lijkenbitter&#8217;, Wereldbibliotheek, 56 p., € 19,90

Hans Dekkers

Poëzie
In haar debuut Anders komen de wolven (2006) toonde Florence Tonk zich een aards en robuust dichter die ons in potige taal de waarheid vertelde. Rijgen is heel wat milder. De opstandige vrouw van toen telt inmiddels haar zegeningen: man, kind, huis: &#8216;ik heb beschutting, ik heb vreten&#8217;. Het onrustige verleden is weg, maar wolkt soms nog even als herinnering op: droeve seks, een abortus: Wat u na enkele weken zag bewegen / in dat gruizig universum op het scherm / kunt u maar beter / zo snel mogelijk vergeten. Dit is poëzie vol levenservaring. Nog altijd windt Tonk er met haar directe onopgesmukte taal geen doekjes om, maar de wereld is er een stuk overzichtelijker op geworden. Wel mooi eigenlijk, dat gevoel dat in de poëzie zoiets als thuiskomst en veiligheid nog met overtuiging bezongen kan worden.
Florence Tonk, &#8216;Rijgen&#8217;, Nieuw Amsterdam, 64 p., € 17,50

Florence Tonk

<div class="lead">Vijftig jaar na haar zelfmoord draait de Sylvia Plath-industrie op volle toeren. Schuilt er nog poëzie in de mythe?</div>
<div class="wpg-element paragraph">
‘Je staart me van mijn tafel aan, Zelfmoord./Je kracht kwam als een vloed tegen het eind/van doodsangst en van toorn,/ Sylvia Plath ben je ooit eens geboren,/ daarna werd je Mevrouw Hughes en bracht voort,/bleef tot gekwordens overeind//totdat alleen de oven je nog schikte.’
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Regels van John Berryman, de Amerikaanse dichter die Plath goed kende, als generatiegenoot en zielsverwant. Hij vond het vast heel erg dat de dichteres zelfmoord had gepleegd en heeft het in zijn gedicht ook nog over snikkende weesjes, maar je hebt toch ook het gevoel dat hij er begrip voor had en er zelfs wel wat in zag. ‘Nog een zelfmoord erbij / om in de stapel te verdwijnen’ schrijft hij verderop in het gedicht; hijzelf zou negen jaar later volgen.
Ongelukkige dichters zijn misschien wel een teken aan de wand dat de maatschappij op scherp staat. De zelfmoord van Sylvia Plath, dit jaar een halve eeuw geleden, lijkt bij nader inzien een signaal dat het behoudende, voorspoedige en saaie Eisenhower-tijdperk snel afbrokkelde. In elk geval zou de oude wereld in de komende jaren op de schop gaan: hippies, vrouwenbeweging, popmuziek, Plath heeft het allemaal net gemist. Je vraagt je af of ze er niet juist van zou zijn opgebloeid.
Nu zit je als lezer opgescheept met een canonieke zelfmoord van een hysterische dichteres wier geschiedenis we tot vervelens toe herkauwen als we haar gedichten lezen. We weten er immers alles van: Sylvia Plath, dertig jaar oud, moeder van twee kinderen, net verlaten door haar man Ted Hughes, stopte op 11 februari 1963 haar hoofd in haar Londense appartement in de gasoven – haar twee kleine kinderen Frieda en Nicholas lagen lief in hun bedjes in een met tape afgeplakte ruimte buiten de zelf gefabriekte gaskamer van hun moeder, voorzien van eten en drinken. Plath-mythologie.
Sylvia Plath is voor de literatuur misschien wel wat de in datzelfde jaar vermoorde John F. Kennedy voor de wereldgeschiedenis was en Marilyn Monroe, die een paar maanden voor Plath zelfmoord pleegde, voor de populaire cultuur: een in de knop gebroken icoon.
Goddelijk Grieks beeld
Die nogal opmerkelijke vergelijking met Monroe haal ik uit een van de twee nieuwe Plath-biografieën die dit jaar natuurlijk wel móésten verschijnen, al heeft niemand iets nieuws over haar te vertellen: Carl Rollysons American Isis (de ander is die van Andrew Wilson, Mad-Girl’s Love Song). Het leven van Sylvia Plath leek uiterlijk in niks op dat van de filmster, maar er zijn de voorspelbare innerlijke overeenkomsten: hunkering naar erkenning, perfectionisme, verkeerde relaties, onzekerheid over zichzelf. En ja, beiden worden wel gezien als symbolen van wat Maaike Meijer in haar proefschrift De lust tot lezen ‘prefeministisch onbehagen’ noemde. De vrouwenemancipatie moest begin jaren zestig nog helemaal op gang komen en je ontsnapt er als vrouw met een beetje ambitie in die jaren haast niet aan om als voorafschaduwing van de vrouwenbeweging te worden gezien.
Toch lijkt Plaths vrijwillige dood mij vooral ingegeven door een fatale mengsmering van persoonlijke omstandigheden en depressieve aanleg, net zoals bij die andere suïcidale dichteressen Ingrid Jonker (zelfmoord in 1965) en Anne Sexton (in 1974), die laatste een belangrijk voorbeeld voor Sylvia Plath en in mijn ogen eigenlijk de grotere dichteres van beiden.
Sylvia was en bleef de eerste en de bekendste. Mensen die haar werk nauwelijks kennen weten in elk geval van haar pijnlijke zelfmoord en komen als het een beetje meezit met haar twee bekendste gedichten, ‘Daddy’ en ‘Lady Lazarus’, op de proppen. Kun je het werk van Sylvia Plath ook lezen zonder steeds maar die verknipte, wanhopige vrouw voor ogen te hebben? Hoe zou je regels als deze uit haar allerlaatste gedicht ‘Edge’ (‘Grenspunt’) niet in verband brengen met haar zelfmoord een goede week later? – ‘The woman is perfected./Her dead//Body wears the smile of accomplishment,/The illusion of Greek necessity’.
En toch proef je ergens dat ze, haar latere succes bij empathische lezeressen en lezers ten spijt, haar eigen wereldje juist probeerde te overtreffen. Karakteristiek bijvoorbeeld vind ik haar verlangen als een soort goddelijk Grieks beeld over te blijven. Haar hele leven was de college girl die in blaadjes met namen als Seventeen en Mademoiselle als schrijfster debuteerde, bezig zich op te werken, te laten zien wie ze was, mee te doen met de grote mensen. Aspiraties die haar ten slotte misschien wel de kop kostten, want toen haar eigen grote man, de dichter Ted Hughes, in het begin van hun relatie nog god en vader ineen, haar voor een ander liet zitten, stortte haar wereld definitief in en maakte ze er met de nodige pathetiek een einde aan, na de achterblijvers nog net te hebben getrakteerd op haar beste poëzie met de bundel Ariel, twee jaar na haar dood gepubliceerd.
</div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
Toe nou, Sylvia, je vader was geen facist
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Lost generation
Sylvia Plath (1932-1963) maakte deel uit van een generatie Amerikaanse dichters wie het allemaal moeizaam verging. Hun poëtische worsteling had van alles te maken met de strenge opdracht die de poëtische kolos T.S. Eliot, de grote stijve dichter die nota bene het dynamische Amerika voor het ouderwetse Engeland verruilde en anglicaans werd, in de decennia voor hun optreden aan het dichterschap had gegeven, namelijk dat het bovenpersoonlijk moest zijn en dat privé-emoties in de dichtkunst taboe waren. Zelf verhulde en sublimeerde hij zijn beroerde huwelijk in gedichten waaraan niemand iets kon aflezen. Hij schreef voor de eeuwigheid en niet voor zijn tijdgenoten. Echt zo’n olympische dichter om je met geweld aan te ontworstelen.
Aldus geschiedde. Opmerkelijk hoeveel dichters van het volgende geslacht hun persoonlijke, huiselijke en relationele sores juist onderbrachten in wat wel ‘confessional’ poëzie genoemd wordt: Robert Lowell, bezoeker van dezelfde psychiatrische kliniek waar Sylvia Plath en Anne Sexton elkaar zouden ontmoeten, Sexton zelf, zelfmoord, Delmore Schwartz, treurig en anoniem gestorven in een groezelige hotelkamer, John Berryman, zelfmoord door van de brug op de bevroren Mississippi te springen. Echt een ‘lost generation’ van dichters, die niettemin in het collectief geheugen overbleef door krachtige en soms aangrijpende gedichten waarin die verknipte levens een belangrijke rol spelen.
Het verhaal van Sylvia Plath is al zo vaak verteld dat je er beurs van wordt, maar vooruit: opgegroeid in een buitenwijk van Boston, in een keurig gezin van Duitse emigrés, vader professor zoölogie die overleed aan een verwaarloosde suikerziekte toen Sylvia acht was. Het ambitieuze meisje met het literaire talent dat beurs na beurs verwierf, waaronder een om in het buitenland, aan de prestigieuze universiteit van Cambridge, te studeren, alwaar ze de Engelse dichter Ted Hughes ontmoette met wie ze in 1956 zou trouwen en twee kinderen zou krijgen. De vrouw ook die haar hele volwassen leven leed aan wat tegenwoordig een bipolaire stoornis heet. Haar man, die het aanlegde met de vrouw van een collega-dichter, Assia Wevill, heel wat knapper dan de ietwat modaal ogende Sylvia Plath. De zelfmoord van Plath kort daarop, gevolgd door een onverkwikkelijke ruzie tussen het Plath- en het Hughes-kamp. Assia Wevill, Teds nieuwe minnares, die samen met hun dochtertje Shura op dezelfde manier zelfmoord pleegde als Sylvia. Ted Hughes, die over alles wijselijk zijn mond hield en pas veel later, in 1998, vlak voor zijn dood, in een vooral indrukwekkend gevonden bundel Birthday Letters zijn verhaal deed. En werd er na dit alles ook nog een film over Plaths leven gemaakt? Jazeker! In 2003, in haar veertigste sterfjaar. Titel: Sylvia. Zonder medewerking van Sylvia’s dochter Frieda Hughes, die het allemaal lijkenpikkerij vond. Plath-industrie.
Geen dichteres met een zo veelbesproken leven als Sylvia Plath. Ted Hughes, die ondanks alles haar erfenis probeerde te beheren, noemde het allemaal ‘nieuwsgierigheid van een lage soort, de ordinaire dorpsvariant, sensatiezucht’. Maar Plath zelf, met haar honger naar aandacht en erkenning, zou het ongetwijfeld prachtig hebben gevonden, al die studies over haar werk en roddels over haar leven. Vijftig jaar na haar dood kost het evenwel, juist door haar biografie, weinig moeite om haar te gedenken als een ietwat kinderachtig, overspannen vrouwtje dat onbedoeld met haar gedichten en haar depressieroman The Bell Jar (De glazen stolp), ook nog de vrouwenbeweging voedde.
En ja, met alles wat ik van haar weet dreig ik soms ook zo over haar te denken, maar intussen staan Plaths gedichten nog steeds overeind, vanwege haar fascinerende taalgebruik en haar verbeelding, een ander zou het allicht fantasie noemen.
Vampier
Verbeelding? En dat voor zo’n autobiografische, ‘confessional’ dichteres? Ja, want al scheren veel van haar gedichten laag over haar eigen leven, ze vertellen toch zelden het ware verhaal. Het beroemdste voorbeeld is ‘Daddy’, waarin ze haar vader Otto Plath met een nazibeul vergelijkt: ‘Elke vrouw is dol op een Fascist,/de laars in het gezicht, het woeste/ woeste hart van een woesteling als jij.’ (In de vertaling van Lucienne Stassaert.) Toe nou, Sylvia, je vader was helemaal geen fascist maar een brave, vredelievende man. Maar misschien gaat dit gedicht ook wel veel meer over die andere, fatalere vaderfiguur in haar leven, echtgenoot Ted Hughes, die haar zo lelijk had laten zitten: ‘Ik heb niet één, maar twéé man omgebracht –/De vampier die beweerde dat hij jou was/en een jaar lang mijn bloed dronk, /zeven jaar, als je het weten wilt./pappie, je kan nu languit gaan liggen.’
Zo’n zeven jaar immers duurde haar huwelijk met Ted Hughes, maar toch ook weer net niet helemaal, in getallen was ze niet zo goed. En dan die rare identificatie van Sylvia met een Jodin, in hetzelfde gedicht: ‘Een puffende, puffende/machine die me wegvoerde als een jood. /Een jood op weg naar Dachau, Auschwitz, Belsen./Ik begon als een jood te spreken./Ik geloof dat ik best een jood zou kunnen zijn.’
Sylvia Plath was helemaal niet Joods, maar Assia Wevill, de vrouw voor wie Ted Hughes haar liet zitten, was dat wel. Assia Wevill, geboren Gutmann, was de dochter van een Russisch-Joodse arts, en zelf aan de nazi’s ontsnapt. Het heeft er alle schijn van dat Plath niet alleen haar vader en haar echtgenoot contamineerde, maar ook zichzelf en de minnares van haar man, in een ongezonde competitie in Joods en interessant zijn. Curieus trouwens dat Assia zich op haar beurt door haar zelfmoord zes jaar na die van Sylvia, ook al door zich te vergassen, weer met haar voorgangster associeerde. Sommige feministen wisten niet hoe gauw ze erbij moesten zijn om deze tweede zelfmoord als het verdere bewijs van Ted Hughes’ moorddadigheid uit te leggen.
</div>
<figure id="post-41973 media-41973" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2013/03/26d37fa9-fbb6-4bdb-9ef0-673d15d26b4b_09180418_preview1.jpg" alt="Plath (rechts) met haar moeder en haar twee kinderen, ca. 1962. Foto: CSU Archives/Corbis/HH" /><figcaption>Plath (rechts) met haar moeder en haar twee kinderen, ca. 1962. Foto: CSU Archives/Corbis/HH</figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
Afgeluisterd telefoontje
Je kunt Sylvia Plaths poëtische gesjoemel met de feiten wat ziekelijk noemen, misschien een uiting van haar bipolaire stoornis, maar het is ook juist deze verbeelding, gecombineerd met haar plastische vermogen om haar eigen getroebleerde zieleroerselen te verwoorden, die haar werk ver doet uitstijgen boven platte autobiografische poëzie. Zeker hebben we op enige manier met een geesteszieke te maken, maar eentje die zichzelf op sommige momenten weergaloos en schaamteloos doorziet. Neem deze regels uit ‘Lady Lazarus’: ‘Sterven/is een kunst, zoals alles./Ik doe het uitzonderlijk goed.//Zoals ik het doe waan je je in de hel./Zoals ik het doe voel je echt wat het is./het is, om zo te zeggen, mijn roeping.’
Haast een reclamespotje voor zelfmoord. Maar het is ook een niet ongeestig credo van haar eigen dichterschap: ‘Zoals ik het doe voel je echt wat het is’, ‘I do it so it feels real’. Niet het uitdrukken van het levensechte gevoel, maar het effect ervan op de lezer staat hier voor haar centraal en zo moet het natuurlijk ook, zelfexpressie garandeert op zichzelf niks, het gaat erom hoe je het aan de lezer verkoopt.
Zeker, het is waar, Plath was een egocentrisch exemplaar, als ze al naar de wereld buiten haar probeerde te reiken, slaagde ze daar toch niet in, alles in haar gedichten en proza wordt een beeld van haarzelf. Maar of het nu pudeur, fantasie of sublimatie is, haar gedichten hebben een autonome en objectieve dimensie, zoals in ‘Words heard, by accident, over the phone’, ongegeneerd persoonlijk, geïnspireerd op een afgeluisterd telefoontje van Ted met zijn minnares Assia, maar in de verbeelding van haar twijfel en wantrouwen daarboven uitstijgend: ‘O mud, mud, how fluid! –/Thick as foreign coffee, and with a sluggy pulse./Speak, speak! Who is it?/It is the bowel-pulse, lover of digestibles./It is he who has achieved these syllables.’
‘Lettergrepen voor elkaar krijgen’; veel onpersoonlijker en onthechter kun je als woedende echtgenote een overspelig telefoongesprek toch niet betitelen. Zelfs T.S. Eliot zou er zijn zegen aan hebben gegeven.
</div>

Sylvia Plath, de poëzie van de mythe

Poëzie / Sylvia Plath
‘Je staart me van mijn tafel aan, Zelfmoord./Je kracht kwam als een vloed tegen het eind/van doodsangst en van toorn,/ Sylvia Plath ben je ooit eens geboren,/ daarna werd je Mevrouw Hughes en bracht voort,/bleef tot gekwordens overeind//totdat alleen de oven je nog schikte.’ Regels van John Berryman, de Amerikaanse dichter die Plath goed kende, als generatiegenoot en zielsverwant. Hij vond het vast heel erg dat de dichteres zelfmoord had gepleegd en heeft het in zijn gedicht ook nog over snikkende weesjes, maar je hebt toch ook het gevoel dat hij er begrip voor had en er zelfs wel wat in zag. ‘Nog een zelfmoord erbij / om in de stapel te verdwijnen’ schrijft hij verderop in het gedicht; hijzelf zou negen jaar later volgen.
Ongelukkige dichters zijn misschien wel een teken aan de wand dat de maatschappij op scherp staat. De zelfmoord van Sylvia Plath, dit jaar een halve eeuw geleden, lijkt bij nader inzien een signaal dat het behoudende, voorspoedige en saaie Eisenhower-tijdperk snel afbrokkelde. In elk geval zou de oude wereld in de komende jaren op de schop gaan: hippies, vrouwenbeweging, popmuziek, Plath heeft het allemaal net gemist. Je vraagt je af of ze er niet juist van zou zijn opgebloeid.
Nu zit je als lezer opgescheept met een canonieke zelfmoord van een hysterische dichteres wier geschiedenis we tot vervelens toe herkauwen als we haar gedichten lezen. We weten er immers alles van: Sylvia Plath, dertig jaar oud, moeder van twee kinderen, net verlaten door haar man Ted Hughes, stopte op 11 februari 1963 haar hoofd in haar Londense appartement in de gasoven – haar twee kleine kinderen Frieda en Nicholas lagen lief in hun bedjes in een met tape afgeplakte ruimte buiten de zelf gefabriekte gaskamer van hun moeder, voorzien van eten en drinken. Plath-mythologie.
Sylvia Plath is voor de literatuur misschien wel wat de in datzelfde jaar vermoorde John F. Kennedy voor de wereldgeschiedenis was en Marilyn Monroe, die een paar maanden voor Plath zelfmoord pleegde, voor de populaire cultuur: een in de knop gebroken icoon.
Goddelijk Grieks beeld
Die nogal opmerkelijke vergelijking met Monroe haal ik uit een van de twee nieuwe Plath-biografieën die dit jaar natuurlijk wel móésten verschijnen, al heeft niemand iets nieuws over haar te vertellen: Carl Rollysons American Isis (de ander is die van Andrew Wilson, Mad-Girl’s Love Song). Het leven van Sylvia Plath leek uiterlijk in niks op dat van de filmster, maar er zijn de voorspelbare innerlijke overeenkomsten: hunkering naar erkenning, perfectionisme, verkeerde relaties, onzekerheid over zichzelf. En ja, beiden worden wel gezien als symbolen van wat Maaike Meijer in haar proefschrift De lust tot lezen ‘prefeministisch onbehagen’ noemde. De vrouwenemancipatie moest begin jaren zestig nog helemaal op gang komen en je ontsnapt er als vrouw met een beetje ambitie in die jaren haast niet aan om als voorafschaduwing van de vrouwenbeweging te worden gezien.
Toch lijkt Plaths vrijwillige dood mij vooral ingegeven door een fatale mengsmering van persoonlijke omstandigheden en depressieve aanleg, net zoals bij die andere suïcidale dichteressen Ingrid Jonker (zelfmoord in 1965) en Anne Sexton (in 1974), die laatste een belangrijk voorbeeld voor Sylvia Plath en in mijn ogen eigenlijk de grotere dichteres van beiden.
Sylvia was en bleef de eerste en de bekendste. Mensen die haar werk nauwelijks kennen weten in elk geval van haar pijnlijke zelfmoord en komen als het een beetje meezit met haar twee bekendste gedichten, ‘Daddy’ en ‘Lady Lazarus’, op de proppen. Kun je het werk van Sylvia Plath ook lezen zonder steeds maar die verknipte, wanhopige vrouw voor ogen te hebben? Hoe zou je regels als deze uit haar allerlaatste gedicht ‘Edge’ (‘Grenspunt’) niet in verband brengen met haar zelfmoord een goede week later? – ‘The woman is perfected./Her dead//Body wears the smile of accomplishment,/The illusion of Greek necessity’.
En toch proef je ergens dat ze, haar latere succes bij empathische lezeressen en lezers ten spijt, haar eigen wereldje juist probeerde te overtreffen. Karakteristiek bijvoorbeeld vind ik haar verlangen als een soort goddelijk Grieks beeld over te blijven. Haar hele leven was de college girl die in blaadjes met namen als Seventeen en Mademoiselle als schrijfster debuteerde, bezig zich op te werken, te laten zien wie ze was, mee te doen met de grote mensen. Aspiraties die haar ten slotte misschien wel de kop kostten, want toen haar eigen grote man, de dichter Ted Hughes, in het begin van hun relatie nog god en vader ineen, haar voor een ander liet zitten, stortte haar wereld definitief in en maakte ze er met de nodige pathetiek een einde aan, na de achterblijvers nog net te hebben getrakteerd op haar beste poëzie met de bundel Ariel, twee jaar na haar dood gepubliceerd.
Lost generation
Sylvia Plath (1932-1963) maakte deel uit van een generatie Amerikaanse dichters wie het allemaal moeizaam verging. Hun poëtische worsteling had van alles te maken met de strenge opdracht die de poëtische kolos T.S. Eliot, de grote stijve dichter die nota bene het dynamische Amerika voor het ouderwetse Engeland verruilde en anglicaans werd, in de decennia voor hun optreden aan het dichterschap had gegeven, namelijk dat het bovenpersoonlijk moest zijn en dat privé-emoties in de dichtkunst taboe waren. Zelf verhulde en sublimeerde hij zijn beroerde huwelijk in gedichten waaraan niemand iets kon aflezen. Hij schreef voor de eeuwigheid en niet voor zijn tijdgenoten. Echt zo’n olympische dichter om je met geweld aan te ontworstelen.
Aldus geschiedde. Opmerkelijk hoeveel dichters van het volgende geslacht hun persoonlijke, huiselijke en relationele sores juist onderbrachten in wat wel ‘confessional’ poëzie genoemd wordt: Robert Lowell, bezoeker van dezelfde psychiatrische kliniek waar Sylvia Plath en Anne Sexton elkaar zouden ontmoeten, Sexton zelf, zelfmoord, Delmore Schwartz, treurig en anoniem gestorven in een groezelige hotelkamer, John Berryman, zelfmoord door van de brug op de bevroren Mississippi te springen. Echt een ‘lost generation’ van dichters, die niettemin in het collectief geheugen overbleef door krachtige en soms aangrijpende gedichten waarin die verknipte levens een belangrijke rol spelen.
Het verhaal van Sylvia Plath is al zo vaak verteld dat je er beurs van wordt, maar vooruit: opgegroeid in een buitenwijk van Boston, in een keurig gezin van Duitse emigrés, vader professor zoölogie die overleed aan een verwaarloosde suikerziekte toen Sylvia acht was. Het ambitieuze meisje met het literaire talent dat beurs na beurs verwierf, waaronder een om in het buitenland, aan de prestigieuze universiteit van Cambridge, te studeren, alwaar ze de Engelse dichter Ted Hughes ontmoette met wie ze in 1956 zou trouwen en twee kinderen zou krijgen. De vrouw ook die haar hele volwassen leven leed aan wat tegenwoordig een bipolaire stoornis heet. Haar man, die het aanlegde met de vrouw van een collega-dichter, Assia Wevill, heel wat knapper dan de ietwat modaal ogende Sylvia Plath. De zelfmoord van Plath kort daarop, gevolgd door een onverkwikkelijke ruzie tussen het Plath- en het Hughes-kamp. Assia Wevill, Teds nieuwe minnares, die samen met hun dochtertje Shura op dezelfde manier zelfmoord pleegde als Sylvia. Ted Hughes, die over alles wijselijk zijn mond hield en pas veel later, in 1998, vlak voor zijn dood, in een vooral indrukwekkend gevonden bundel Birthday Letters zijn verhaal deed. En werd er na dit alles ook nog een film over Plaths leven gemaakt? Jazeker! In 2003, in haar veertigste sterfjaar. Titel: Sylvia. Zonder medewerking van Sylvia’s dochter Frieda Hughes, die het allemaal lijkenpikkerij vond. Plath-industrie.
Geen dichteres met een zo veelbesproken leven als Sylvia Plath. Ted Hughes, die ondanks alles haar erfenis probeerde te beheren, noemde het allemaal ‘nieuwsgierigheid van een lage soort, de ordinaire dorpsvariant, sensatiezucht’. Maar Plath zelf, met haar honger naar aandacht en erkenning, zou het ongetwijfeld prachtig hebben gevonden, al die studies over haar werk en roddels over haar leven. Vijftig jaar na haar dood kost het evenwel, juist door haar biografie, weinig moeite om haar te gedenken als een ietwat kinderachtig, overspannen vrouwtje dat onbedoeld met haar gedichten en haar depressieroman The Bell Jar (De glazen stolp), ook nog de vrouwenbeweging voedde.
En ja, met alles wat ik van haar weet dreig ik soms ook zo over haar te denken, maar intussen staan Plaths gedichten nog steeds overeind, vanwege haar fascinerende taalgebruik en haar verbeelding, een ander zou het allicht fantasie noemen.
Vampier
Verbeelding? En dat voor zo’n autobiografische, ‘confessional’ dichteres? Ja, want al scheren veel van haar gedichten laag over haar eigen leven, ze vertellen toch zelden het ware verhaal. Het beroemdste voorbeeld is ‘Daddy’, waarin ze haar vader Otto Plath met een nazibeul vergelijkt: ‘Elke vrouw is dol op een Fascist,/de laars in het gezicht, het woeste/ woeste hart van een woesteling als jij.’ (In de vertaling van Lucienne Stassaert.) Toe nou, Sylvia, je vader was helemaal geen fascist maar een brave, vredelievende man. Maar misschien gaat dit gedicht ook wel veel meer over die andere, fatalere vaderfiguur in haar leven, echtgenoot Ted Hughes, die haar zo lelijk had laten zitten: ‘Ik heb niet één, maar twéé man omgebracht –/De vampier die beweerde dat hij jou was/en een jaar lang mijn bloed dronk, /zeven jaar, als je het weten wilt./pappie, je kan nu languit gaan liggen.’
Zo’n zeven jaar immers duurde haar huwelijk met Ted Hughes, maar toch ook weer net niet helemaal, in getallen was ze niet zo goed. En dan die rare identificatie van Sylvia met een Jodin, in hetzelfde gedicht: ‘Een puffende, puffende/machine die me wegvoerde als een jood. /Een jood op weg naar Dachau, Auschwitz, Belsen./Ik begon als een jood te spreken./Ik geloof dat ik best een jood zou kunnen zijn.’
Sylvia Plath was helemaal niet Joods, maar Assia Wevill, de vrouw voor wie Ted Hughes haar liet zitten, was dat wel. Assia Wevill, geboren Gutmann, was de dochter van een Russisch-Joodse arts, en zelf aan de nazi’s ontsnapt. Het heeft er alle schijn van dat Plath niet alleen haar vader en haar echtgenoot contamineerde, maar ook zichzelf en de minnares van haar man, in een ongezonde competitie in Joods en interessant zijn. Curieus trouwens dat Assia zich op haar beurt door haar zelfmoord zes jaar na die van Sylvia, ook al door zich te vergassen, weer met haar voorgangster associeerde. Sommige feministen wisten niet hoe gauw ze erbij moesten zijn om deze tweede zelfmoord als het verdere bewijs van Ted Hughes’ moorddadigheid uit te leggen.
Afgeluisterd telefoontje
Je kunt Sylvia Plaths poëtische gesjoemel met de feiten wat ziekelijk noemen, misschien een uiting van haar bipolaire stoornis, maar het is ook juist deze verbeelding, gecombineerd met haar plastische vermogen om haar eigen getroebleerde zieleroerselen te verwoorden, die haar werk ver doet uitstijgen boven platte autobiografische poëzie. Zeker hebben we op enige manier met een geesteszieke te maken, maar eentje die zichzelf op sommige momenten weergaloos en schaamteloos doorziet. Neem deze regels uit ‘Lady Lazarus’: ‘Sterven/is een kunst, zoals alles./Ik doe het uitzonderlijk goed.//Zoals ik het doe waan je je in de hel./Zoals ik het doe voel je echt wat het is./het is, om zo te zeggen, mijn roeping.’
Haast een reclamespotje voor zelfmoord. Maar het is ook een niet ongeestig credo van haar eigen dichterschap: ‘Zoals ik het doe voel je echt wat het is’, ‘I do it so it feels real’. Niet het uitdrukken van het levensechte gevoel, maar het effect ervan op de lezer staat hier voor haar centraal en zo moet het natuurlijk ook, zelfexpressie garandeert op zichzelf niks, het gaat erom hoe je het aan de lezer verkoopt.
Zeker, het is waar, Plath was een egocentrisch exemplaar, als ze al naar de wereld buiten haar probeerde te reiken, slaagde ze daar toch niet in, alles in haar gedichten en proza wordt een beeld van haarzelf. Maar of het nu pudeur, fantasie of sublimatie is, haar gedichten hebben een autonome en objectieve dimensie, zoals in ‘Words heard, by accident, over the phone’, ongegeneerd persoonlijk, geïnspireerd op een afgeluisterd telefoontje van Ted met zijn minnares Assia, maar in de verbeelding van haar twijfel en wantrouwen daarboven uitstijgend: ‘O mud, mud, how fluid! –/Thick as foreign coffee, and with a sluggy pulse./Speak, speak! Who is it?/It is the bowel-pulse, lover of digestibles./It is he who has achieved these syllables.’
‘Lettergrepen voor elkaar krijgen’; veel onpersoonlijker en onthechter kun je als woedende echtgenote een overspelig telefoongesprek toch niet betitelen. Zelfs T.S. Eliot zou er zijn zegen aan hebben gegeven.

Een zieke dichteres die zichzelf doorzag

F. Starik. Door. Nieuw Amsterdam, 112 p., € 19,95
Frank Starik schrijft robuuste honkytonkpoëzie, uitermate geschikt voor de grote stad waar hij met kennelijk plezier doorheen stampt: steigers, duiven, iemand poetst z’n tanden, een ander is straalbezopen, weer even verderop staat de daklozenkrantverkoper: ‘ik neem de trein en reis / van zaal tot zaal waar ik mijn zoete woorden achterlaat / dan vlug terug kedeng kedeng weer thuis.’ Op sommige momenten herinnert zijn werk aan dat van Ter Balkt, bijvoorbeeld in het retorische ‘Gras’: ‘Zal gewoon doorgroeien. Pas op voor het gras’, maar het is toch vooral de vaart en de energie die je bijblijven, meer dan de taal. Ik geloof ook niet dat er dubbele boodschappen of psychologisch-filosofische bespiegelingen onder schuilgaan, maar het plezier in de werkelijkheid is onweerstaanbaar: ‘Sorry man. hemelvaartsdag, geen bloemenwinkel open. Dan maar zonder.’ In een, voor een dichtbundel ietwat uitzonderlijke ‘uitleiding’ verklaart hij de titel: ‘Door. Goed bezig.’ Het slaat op Stariks zoon die zijn rijbewijs heeft gehaald, maar kan net zo goed gezegd worden van Stariks poëzie.
Jannah Loontjens. Dat ben jij toch. Ambo, 72 p., € 17,95
Zeven jaar lang liet Jannah Loontjens na het intrigerende Het ongelooflijke krimpen niks meer van zich horen als dichteres en leek ze vooral romanschrijfster geworden. Maar nu is ze er weer met haar heldere en tegelijk geheimzinnige poëzie. In op het oog huiselijke en alledaagse tafereeltjes gaan bij haar steeds bijzondere gewaarwordingen schuil, niet uitgesproken maar gesuggereerd. Het begint al met de voor meer lezingen vatbare titel Dat ben jij toch en manifesteert zich eigenlijk in elk gedicht. Bijvoorbeeld ‘Ik sta erbij’, over het moederschap door de moeder zelf bekeken vanuit het kind: ‘Moeders zijn de anderen. / Bij het eten zit ik aan de lage tafel / achter het ijsje met het parasolletje.’ Beheerst verbaasde, soms ietwat gedepersonaliseerde emoties, maar van een onverwisselbare eigenheid: ‘Onze hersens zweven als tekstballonnen schuin achter onze schedels.’ Onopgesmukte poëzie van een koele, haast on-Nederlandse verkwikking, over kijken, denken en communiceren, de zaken waar het bij de mens allemaal om draait.

Poëzie

Essay / Liefdespoëzie
Je hoort vaak beweren, niet in de laatste plaats door dichters zelf, dat poëzie geen maatschappelijk nut heeft; het is misschien wel haar grootste verdienste en attractie nergens toe bij te dragen. Dat nutteloze kan natuurlijk nooit slaan op het liefdesgedicht dat je op Valentijns­dag schrijft. Daarmee probeer je immers iemand te versieren of althans je gevoelens duidelijk te maken. De troubadours deden het en de Europese oerdichters Dante en Petrarca, en ook de literatuur uit die andere grote oude cultuur, de Ara­bi­sche, wordt voor een belangrijk deel opgestookt aan liefdesgedichten. Ons oudste gedicht ‘Hebban olla vogala’ is een liefdeslied en zelfs een hoge geest als Goethe spendeerde bijvoorbeeld zijn West-östlicher Diwan en de Ma­rien­bader Elegie aan liefjes.
Maar voor wie schrijf je zo’n liefdesgedicht eigenlijk? Is het slechts bedoeld voor de aanbedene of wil je er de hele wereld mee raken? Het eerste is een riskante zaak: stel je de vrij gerede kans voor dat je hartendief weliswaar lieflijker dan een zomerdag in schoonheid voortschrijdt, maar niettemin ongevoelig is voor je vers – dan kun je er maar beter voor zorgen dat er meer mensen van kunnen genieten. Zo deden ook de grote dichters het: urbi et orbi. En ook de dichters in het betreurde radioprogramma Candlelight dat jarenlang de smachtende pennenvruchten van het Nederlandse volk verbreidde, zochten niet de intimiteit maar het grote podium.
Candlelightpoëzie suggereert laagdrempeligheid, maar liefdespoëzie is eigenlijk een heel moeilijk specialisme. Volgens Rilke was er zelfs niets zo moeilijk als het schrijven van een goed liefdesgedicht. Heel wat hedendaagse dichters lopen er dan ook met een grote boog om heen en met waarlijk hoofse poëzie lijkt het tegenwoordig al helemaal gedaan. Ook heb je wel eens het gevoel dat de meest geslaagde amoureuze poëzie in het verleden werd geschreven en dat je tegenwoordig van uitzonderlijk goeden huize moet komen om je er nog aan te wagen.
Tactische knelpunten
Allicht komt het voornaamste probleem voor het liefdesgedicht voort uit de liefde zelf, die ingewikkelde, complexe zaak waarin je zo gauw over de schreef gaat en te dichtbij komt maar anderszins ook weer niet al te afstandelijk hoopt te blijven. Misschien hadden de Ouden minder last van zulke tactische knelpunten, maar de dichters van de twintigste eeuw voelen vooral de onmacht om op één lijn met de aanbedene te raken. Vandaar dat Rilke zich in zijn ‘Liebes-lied’ (uit Neue Gedichte) afvraagt welke paradoxale macht de hoogten en diepten van de liefde eigenlijk bestiert:
Waarheen richt ik mijn ziel zodat ze niet
de jouwe raakt? En hoe moet ik haar tillen
over jou heen, om nog iets meer te willen?
Was ’t maar vergund dat ik een plaats haar bied
bij iets verlorens in de duisternis,
een plek die stil en vreemd gebleven is
en die niet meetrilt als jouw diepten trillen.
Toch brengt al wat ons aanraakt, jou en mij,
ons tot elkaar, zoals de strijkstokstreken
die uit twee snaren maar een stem doen spreken.
Op wat voor instrument zijn wij gespannen?
En welke violist houdt ons in handen?
O lied zo blij.
Eigenlijk gaat dit gedicht over controleverlies. De dichter wil het liefst distantie bewaren en niet met de ander meetrillen, maar het lukt niet.
Hard to get
Tijdens de Boekenweek 2002, thema ‘de liefde in de literatuur’, verraste de CPNB haar gasten op het Boekenbal met een gedicht van Hans Andreus, een van Neerlands prominente liefdesdichters: Zo parelend fris als een frisdrank / die de dorst op een zomerdag lest / en knapp’rig als een zakje chips dat / op kraak en smaak is getest, / zo moge onze vriendschap wezen, / al is wat ik voor je voel / toch minder broos en breekbaar / en ook veel minder koel. Het is een lichtvoetige variant van de Rilke-gedachte: ik probeer wel afstandelijk, vriendschappelijk en platonisch te blijven, maar eigenlijk ben ik smoor op je. Je merkt de huiver bij verstandige dichters om zichzelf helemaal bloot te geven en de ware gevoelens te laten stromen. ‘O Tell Me the Truth About Love’ vroeg de grote Engelse dichter Auden vertwijfeld. Het is karakteristiek genoeg een lang gedicht waarin de dichter de liefde almaar omkeert en uitschudt en zich afvraagt wat ze precies voorstelt: Lijkt de liefde nou op een pyjama, / of op ham uit een visrestaurant? en Lijkt haar stem op ’t geblaf van een herder / of op een militaire kapel? De ironie van de vraagstelling verhult nauwelijks dat we het niet meer weten. Welbespraakte twijfel heeft het gewonnen van het amoureuze gehakkel waarop puberale dichters als Jacques Perk en Hans Lodeizen ons met een rood hoofd van opwinding trakteerden: Wat zou dat zilver op den bergtop wezen?&#8230; / Daar is de maan in al haar glans verrezen&#8230; / Zoo rijst Mathilde voor het droomend oog! Gevaarlijk genre, je hebt het gevoel dat de dichter eigenlijk verliefder is op zijn eigen woorden en beelden dan op de zogenaamd aanbedene. Dat is nu eenmaal de val waar de liefdesdichter maar al te makkelijk in loopt: verliefd te raken op zichzelf, op zijn eigen werk. Perk sloot zijn Mathilde-cyclus tactloos af met de woorden Sonnetten, klinkt! U dichten was genieten. Fout! Niet het gedicht maar de geliefde moet voorop staan. Allicht dus dat zo’n meisje (of jongen) zich eerder gevleid voelt door een gedicht waarin scepsis en afstandelijkheid verhullen dat het de dichter moeite heeft gekost om zijn hart niet uit te storten. Het lijkt niet onverstandig om ook in amoureuze gedichten enigszins ‘hard to get’ te spelen.
Eerlijkheid
Natuurlijk bestaan er ook wel geslaagde liefdesgedichten waarin de dichter wel degelijk onverbloemd voor zijn gevoelens uitkomt. Simpel en onverheven lijkt hier het beste recept, zoals in het beroemde gedicht van Herman Gorter:
Zie je ik hou van je,
ik vin je zo lief en zo licht _
je ogen zijn zo vol licht,
ik hou van je, ik hou van je.
en dan het einde:
O ja, ik hou van je,
ik hou zo vrees’lijk van je,
ik wou het helemaal zeggen –
Maar ik kan het toch niet zeggen.
Geslaagd omdat in elk geval de taal niet hoger wordt gesteld dan de geliefde zelf. Gorters vers heeft zelfs wel iets van onmachtig gestamel, en zeker de slotconstatering dat de dichter het ook allemaal niet kan zeggen zal de lezer(es) charmeren, al kun je het ook een zekere behaagzucht niet ontzeggen: de koketterie van het tekort. Maar een liefdesgedicht zonder enig effectbejag lijkt wel het moeilijkste wat er is: je wilt immers per definitie de aandacht trekken.
Gewoon maar houden van, niet meer en niet minder, is in dit geval de aangewezen weg. Dat ik van je hou, dat wil ik dan / ook wel eens schrijven, nu je dat / zo vraagt. Want ik hou van je en / niet eens zo zelden begint het gedicht ‘Op verzoek’ van Anton Korteweg, en je voelt heel goed de aarzeling. In de eerste plaats schríjft hij het in plaats van het gewoon uit te spreken, en dan die knots van een litotes ‘niet eens zo zelden’ alsof de spreker niets directs en positiefs uit zijn strot weet te wringen. Het zal natuurlijk aan de ander liggen of die deze getemperde ontboezeming zal aanvaarden, maar de spreker heeft in elk geval gedaan wat-ie kon met z’n oprechte matigheid.
Je kunt je eerlijkheid natuurlijk ook over een andere, wat pragmatischer boeg gooien, zoals bijvoorbeeld de renaissancedichter Aretino in zijn sonnetten deed: Kom laat ons neuken, lieve schat, en snel, / want om te neuken is de mens geboren, een gedachte die in zekere zin door de grote erotische dichter uit Brazilië, Carlos Drummond de Andrade wordt bevestigd in ‘O amor natural’: Ik wil je niet als allerlaatste neuken. / Vroeger geen lef en nu is het te laat schreef hij. Het enige wat het vergeefse en verlate koppel nog rest is, blijkens de slotregel, een vlammend en universeel gedicht. Hier wint het gedicht het dus wel degelijk van de geliefde maar er is dan ook geen perspectief meer, al kan ik me voorstellen dat de maker hoopte dat hij juist op deze manier toch nog een allerlaatste kans op een wipje maakte.
Niet het hele hart
Het kan ook verhulder. Dat taalspel het in het liefdeslied geregeld van de lichamelijke liefde wint, zie je ook aan de liefdesgedichten van een van onze grootste amoureuze dichters, Hugo Claus, van wie zojuist een door zijn weduwe samengestelde bloemlezing uit de liefdesgedichten, Je buik van pimpelmees, verscheen. In het gedicht ‘Haan’ bijvoorbeeld is de geslachtsdaad even onuitgesproken als onmiskenbaar: Soms schuiven wij als banken in elkaar / en komen kant en klaar / als meubelen van mensenvel. De stoelendans der erotiek zullen we maar zeggen.
Wie in het liefdesgedicht niet tot oprechtheid in staat is, moet zijn toevlucht dan maar nemen tot veinzerij. Daarover gaat het 138ste sonnet van Shakespeare. Shakespeares sonnetten bieden een soort amoureuze apotheek: alle mogelijke vormen en uitwassen van de liefde worden er in behandeld, van aanbidding tot jaloezie, van verliefdheid tot bedrog en overspel, van eenvoud tot complexiteit. In genoemd sonnet neemt Shakespeare de geliefden de maat, het is een soort anatomische les van de liefde. O, liefdes grootste goed is de strik van vertrouwen zegt hij ergens, en dat klinkt (in de mooie vertaling van Bas Belleman) prima, opbeurend zelfs, maar wie ‘goed’ als kleding leest en ‘strik’ als valstrik komt ergens anders uit: geliefden bedriegen elkaar willens en wetens, het is eigenlijk één groot toneelspel:
Dus daarom lieg ik met haar, en zij met mij,
En zwak als we zijn omarmen wij het gevlei
Ook W.B. Yeats droeg ons op vooral niet het hele hart te geven, maar nog wat gevoelens achter te houden. ‘Never give all the heart’ is een van zijn beroemdste gedichten, met daarin de regel: alles wat lieflijk is / is maar een kort en dromerig genot. En zo is het natuurlijk.
Jaloeziegedichten
Zijn dit eigenlijk wel liefdesgedichten, vraag je je af; eerder dan de ander te verleiden, lijken ze erop gericht de liefdestrucjes te ontmaskeren. Of zijn dat misschien juist de mooiste want meest oprechte liefdesgedichten waarin bedrog, tegenslag en ontwrichting in beeld komen?
Zeker is dat afgunst en verlatenheid in onze tijd heel wat interessantere pennen in beweging heeft gebracht dan hoofse passie dat deed. De pakkendste liefdesgedichten zijn dan ook jaloeziegedichten, omdat die het hoofd pas echt op hol brengen. Geteisterd door de vreselijkste fantasieën over je geliefde met die ander neemt de dichter, vergeefs mag je aannemen, wraak met zijn poëzie: dat hij vervolgens merkt dat het allemaal niet werkt, dat niemand nog op jou en je gedicht zit te wachten, maakt de frustratie nog weer groter en rijker!
Misschien is het typisch vrouwelijk om althans recht in het gezicht belazerd te willen worden. In ‘Liedje’ prefereert Judith Herzberg liefdespijn boven bedrog: Lieg niet over de liefde / iets dat je voelt of iets dat je / zou willen voelen. Liever word ik / bedroefd dan dat je liegt / want dat is nog bedroevender. De poging van Marina Tsveta­jeva in ‘Poging tot jaloezie’ om met de pijn om te gaan, verraadt dan weer superieure minachting: Hoe is ’t met zo’n doorsneevrouwtje, / Als je ooit met Lilith was.
De meeste mannelijke dichters daarentegen weten hun woede nauwelijks te verbergen. Zo schrijft Yehuda Amichai dat hij een hond op het kersverse paar zal afsturen die de ballen van je minnaar zal verscheuren / en zijn pik afbijten. Philip Larkin kreeg tijdens het masturberen alleen maar visioenen van het opgewonden kersverse paar voor ogen: Aan haar borsten en kut een nieuwe vent, / een ander in die wimperwijde blik.
Ook Remco Campert weet ervan. In een van zijn ‘Gemompel’-gedichten uit 1968 beschrijft hij nog een redelijk kalme, zij het ook wat kwaadaardige oudere man die zijn jongere concurrent ziet langskomen: Er liep een jongen naast je / met een schooltas onder z’n arm / een slome bleke puistekop / maar wel van je leeftijd. Maar in het gedicht ‘Jaloezie’ (Jaloezie, / je kunt er eigenlijk niet buiten / merk ik / nu ik het alweer een poosje zonder stel) krijgt de bittere fantasie (of werkelijkheidszin) de overhand:
Wat zich binnen af ging spelen
stond me helder voor ogen
hoe ze haar lippen
hoe ze haar lichaam
hoe ze dezelfde kreten
o bittere triomf van het voorstellingsvermogen.
Het is de vraag aan wie zo’n jaloers liefdesgedicht nu precies gericht is. Mogelijk dat de fraaie of pakkende verwoording van zijn kwellende beelden (in dit geval Camperts huivering om de allerergste werkwoorden uit te spreken) de verlatene kunnen troosten, maar enig effect op de weerzinwekkende minnaars valt er niet van te verwachten en daarin zit ’m natuurlijk toch ook weer extra pijn.
In schoolboeken, bijvoorbeeld Lodewicks Lite­raire kunst, leren we omtrent het liefdeslied: ‘Bijna altijd is het thema de liefde tussen man en vrouw’ en ‘Bijna elke dichter schrijft in zijn jeugd liefdesgedichten.’ Was het maar zo eenvoudig! Meer dan liefde is liefdesverdriet het favoriete onderwerp en juist de gelouterde dichter zal zich over dit stuitende stukje menselijk tekort willen buigen, wetende dat hij zich met zomaar een verleidelijk hooglied hoogstwaarschijnlijk te kijk zet. Dat laatste zou je het risico van het vak van liefdesdichter kunnen noemen, maar er zijn er niet veel meer die dat heden ten dage nog durven aan te gaan. Misschien een enkeling heel eventjes soms, op 14 februari. 
De foto’s bij dit essay zijn van Ed ven der Elsken uit zijn Parijse periode. Van 9 maart t/m 20 mei is in het Nederlands Fotomuseum de tentoonstelling ‘From Holland With Love’, waarin rond de foto’s van Ed van der Elsken hedendaagse foto’s, video-installaties en films van anderen zijn oeuvre weerspiegelen.