Ongelijke transzorg

Machtige Eerste Kamer

Democratisch tekort

Bange huisartsen

Verhaal van de week

Clickbait-sletjes

Nicolaas Veul

Nederland in crisis

Hans against the machine

Iedereen naar het buitenland

Hollander zoekt asiel

‘Mam, ik ga toch niet dood?’

Reportage

Tibet bezet

China verstevigt zijn grip

Het verdriet van Tibet

Iedereen is hypocriet

Hannah Prins

Tien openluchtbioscopen

Cultuurtips

Geopolitiek

<p>Er is een staakt-het-vuren van twee weken afgesproken tussen de Verenigde Staten en Iran, maar er blijft veel onduidelijk. Wat houdt deze overeenkomst precies in? Zal ze standhouden? Zal ze überhaupt volledig worden nageleefd? En misschien wel de belangrijkste vraag: waar zal dit uiteindelijk toe leiden?</p>
<p>Het goede nieuws is dat veel van de factoren die tot het staakt-het-vuren hebben geleid, nog steeds aanwezig zijn. De inzet van Amerikaanse grondtroepen, aanvallen op de civiele infrastructuur van Iran of de vernietiging van waterzuiveringsinstallaties, olieraffinaderijen of datacenters in naburige Golfstaten zou voor geen van de betrokken partijen in hun belang zijn. Dat betekent niet dat er nu een formele, alomvattende en duurzame vrede zal ontstaan. Maar het duidt er wel op dat een terugkeer naar een volledige oorlog – hoewel mogelijk – niet onvermijdelijk is. Dit biedt ruimte om alvast een voorlopige balans op te maken van de oorlog en van de gevolgen ervan.</p>
<p>De grote winnaar is Rusland. De Russische economie heeft aanzienlijk geprofiteerd van de stijgende energieprijzen. Bovendien droeg de versoepeling van de Amerikaanse sancties op Russische olie bij aan deze meevaller – en die versoepeling zou wel eens langer kunnen aanhouden dan de periode waarin de energieprijzen weer terugkeren naar het niveau van vóór de oorlog. Het Kremlin profiteerde ook van het feit dat de Verenigde Staten wapens hebben ingezet die anders naar Oekraïne hadden kunnen gaan en die bovendien moeilijk te vervangen zijn. Daarnaast heeft de verslechtering van de relatie tussen de VS en Europa de NAVO verder verzwakt – een doel waar de Russische president Vladimir Poetin al lange tijd naar streeft.</p>
<p>Ook China is als winnaar uit de bus gekomen. Het land profiteert van de hernieuwde Amerikaanse focus op het Midden-Oosten. Daardoor zijn er minder Amerikaanse troepen en militaire middelen beschikbaar in de Indo-Pacific, wat betekent dat er ook minder wapens beschikbaar zouden zijn in het geval van een crisis rond Taiwan. Bovendien kan China, nu de Verenigde Staten hun positie in het Midden-Oosten hebben verzwakt met een roekeloze oorlog, zich mogelijk profileren als een aantrekkelijke partner voor landen in de regio.</p>
<h5>Verliezers</h5>
<p>Wie zijn er slechter af? Het conflict heeft duidelijk negatieve gevolgen gehad voor de betrekkingen tussen de Verenigde Staten en Europa. Ook Taiwan staat er zwakker voor, net als Oekraïne, in het laatste geval onder meer doordat Rusland voordeel heeft gehaald uit de situatie. Tegelijkertijd heeft de geavanceerde dronetechnologie van Oekraïne het land geholpen om nieuwe commerciële en veiligheidsrelaties op te bouwen met diverse Golfstaten, waaronder Saoedi-Arabië.</p>
<blockquote><p>Een agressiever Iran heeft de kwetsbaarheid van de Arabische staten blootgelegd</p></blockquote>
<p>Een agressiever Iran heeft de kwetsbaarheid van de Arabische staten – Saoedi-Arabië, de Verenigde Arabische Emiraten, Bahrein, Koeweit, Qatar en Oman – blootgelegd. Deze landen moeten nu leven in de schaduw van Iran en rekening houden met de mogelijkheid van een nieuw conflict. Dat brengt het economische model van de regio in gevaar, dat juist steunt op stabiliteit, buitenlandse investeringen en toerisme.</p>
<p>De andere grote verliezer van de oorlog is geen land, maar een bevolking: het Iraanse volk. Het regime, dat al vóór het uitbreken van de oorlog tienduizenden burgers had gedood, lijkt nu sterker verankerd dan ooit. Bovendien lijken hardliners meer invloed te hebben gekregen. Dit alles belooft weinig goeds voor zowel de economische vooruitzichten als de vrijheid van de Iraniërs.</p>
<p>De drie landen die het meest door het conflict zijn getroffen, zijn het moeilijkst te beoordelen. Ze hebben allemaal zowel winst als verlies geleden, maar sommige hebben duidelijk meer verloren dan andere.</p>
<p>Iran heeft een groot deel van zijn conventionele militaire capaciteit verloren. De economie, die al vóór de oorlog in een slechte toestand verkeerde, is inmiddels nog verder verslechterd. Veel politieke en militaire leiders zijn bovendien omgekomen.</p>
<h5>Toch gewonnen</h5>
<p>Maar je kunt ook betogen dat Iran in bepaalde opzichten voordeel heeft gehaald uit de oorlog. Het land heeft laten zien dat het in staat is weerstand te bieden aan de Verenigde Staten en zware klappen op te vangen, terwijl het tegelijk andere landen schade kan toebrengen en invloed in de regio kan uitoefenen. Daarnaast zal Iran waarschijnlijk een belangrijke, zo niet exclusieve rol spelen bij de toekomstige controle over de Straat van Hormuz. Dat kan het land zowel politieke invloed als extra inkomsten opleveren. Ook bestaat de mogelijkheid dat Iran onderdelen van zijn nucleaire programma weet te behouden. Voor de nabije toekomst lijkt het regime in elk geval stevig in het zadel te zitten.</p>
<blockquote><p>Israël heeft niet de regimewisseling in Iran tot stand gebracht waar het op had gehoopt</p></blockquote>
<p>Wat Israël betreft: veel van zijn oorlogsdoelen zijn niet bereikt. Hoewel het land het vermogen van Iran om invloed uit te oefenen heeft verzwakt, is dat vermogen niet volledig uitgeschakeld. Israël heeft ook niet de regimewisseling tot stand gebracht waar het op had gehoopt. Bovendien zal de leiderschapswisseling die wél heeft plaatsgevonden waarschijnlijk eerder in het nadeel van Israël uitpakken.</p>
<p>Het blijft onduidelijk of een vredesakkoord de Iraanse steun aan zijn bondgenoten – zoals Hezbollah, Hamas en de Houthi’s – zal uitsluiten of zijn voorraden ballistische raketten en drones zal beperken. Bovendien zou een vredesakkoord zelfs beperkingen kunnen opleggen aan Israëls mogelijkheid om militair geweld te gebruiken tegen Iran en zijn bondgenoten.</p>
<p>De relatie tussen de Verenigde Staten en Israël zou ook kunnen verslechteren. De verontwaardiging binnen linkse kringen in de VS over de oorlog in Gaza had deze historisch sterke band al onder druk gezet. Tegelijkertijd klinkt nu aan de rechterkant steeds vaker de beschuldiging dat Israël de Verenigde Staten een buitenlandse oorlog heeft ingetrokken om zijn eigen belangen te dienen. Als Israël het staakt-het-vuren zou verbreken en de VS opnieuw bij het conflict zou betrekken, bestaat de kans dat de Amerikaanse houding tegenover Israël verder verslechtert.</p>
<h5>Flop van Trump</h5>
<p>De Amerikaanse president Donald Trump begon de oorlog in de veronderstelling dat die snel en eenvoudig zou verlopen, vergelijkbaar met de interventie in Venezuela. Maar de resultaten waarop zijn regering had gehoopt – een beslissende militaire overwinning, het beëindigen van het Iraanse nucleaire programma en een regimewisseling – zijn uitgebleven. Dertien Amerikaanse militairen zijn omgekomen en honderden anderen zijn gewond geraakt. Daarnaast zijn diverse vliegtuigen neergeschoten. Na vijf weken oorlog zijn de kosten opgelopen tot tientallen miljarden dollars. Tegelijkertijd is munitie veel sneller verbruikt dan ze kan worden aangevuld.</p>
<blockquote><p>Door bondgenoten niet te raadplegen heeft de VS het beeld versterkt dat zij onvoorspelbaar handelt</p></blockquote>
<p>De oorlog heeft ook laten zien dat de Verenigde Staten niet goed in staat zijn om hun bondgenoten in de regio te beschermen. Daardoor zijn die relaties verzwakt. Bovendien heeft het besluit van de VS om veel van die bondgenoten niet te raadplegen voordat Iran werd aangevallen, het beeld versterkt dat Amerika onvoorspelbaar handelt en weinig rekening houdt met de legitieme zorgen van andere landen.</p>
<p>Ondertussen zijn de benzineprijzen in eigen land sterk gestegen en hebben boeren te maken met een tekort aan meststoffen. Dit alles wijst erop dat hogere inflatie en een tragere economische groei waarschijnlijk zijn. Trump zelf kwam daarbij vaak onzeker over. Zijn berichten op sociale media riepen regelmatig vragen op over zijn beoordelingsvermogen en temperament. De doelstellingen van de oorlog waren bovendien niet duidelijk en ook niet consistent, terwijl het beleidsapparaat van de regering een disfunctionele indruk maakte.</p>
<div class="info-box">
<h5>Over dit verhaal</h5>
<p>Dit verhaal verscheen eerder in het Engels bij Project Syndicate. Richard Haass is emeritusvoorzitter van de Council on Foreign Relations. Daarnaast is hij senior adviseur bij Centerview Partners, Distinguished University Scholar aan de New York University en auteur van de wekelijkse Substack-nieuwsbrief <a href="https://richardhaass.substack.com/" target="_blank" rel="noopener">Home &amp; Away</a>.<br />
Vertaling door Menno Grootveld.</p>
</div>
<p>Trump kan en zal blijven volhouden dat de oorlog een groot succes was, maar de werkelijkheid ziet er anders uit. Tactische successen op het slagveld en de spectaculaire redding van een piloot kunnen niet verhullen dat het conflict zich uiteindelijk ontwikkelt tot een strategische nederlaag.</p>
<p>Tijdens zijn presidentscampagne tegen de zittende president Jimmy Carter in 1980 stelde Ronald Reagan het Amerikaanse volk de vraag: ‘Gaat het nu beter met u dan vier jaar geleden?’ Veel mensen vonden van niet, wat bijdroeg aan Reagans verkiezingsoverwinning in november van dat jaar. Vandaag zou een vergelijkbare vraag aan de Amerikanen kunnen worden gesteld: ‘Gaat het nu beter met u dan vijf weken geleden?’ Het antwoord is een volmondig ‘nee.’</p>
<p>Als de oorlog met Iran werkelijk noodzakelijk was geweest – als de vitale belangen van de Verenigde Staten op het spel hadden gestaan en er geen alternatief was geweest voor militair ingrijpen – dan hadden de hoge kosten voor de VS en haar bondgenoten misschien gerechtvaardigd kunnen zijn. Maar de Verenigde Staten hadden tijd en beschikten over andere opties. Toch besloot Trump uit eigen keuze een oorlog te beginnen – een beslissing die de geschiedenis waarschijnlijk streng zal beoordelen.</p>
<p class="p1">
<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div></p>


Richard Haass

De Verenigde Staten verliezen de oorlog

<p>Er valt veel te zeggen over het besluit van de Verenigde Staten om Iran aan te vallen, en over wat de gezamenlijke Amerikaanse en Israëlische aanvallen op militaire en politieke doelen in het hele land kunnen betekenen. Helaas zijn daar weinig geruststellende aspecten aan.</p>
<p>Allereerst gaat het hier om een oorlog die uit vrije wil is begonnen. De Verenigde Staten hadden ook andere beleidsopties. Diplomatie leek een kansrijke manier om te voorkomen dat Iran kernwapens zou ontwikkelen. Daarnaast had extra economische druk op de langere termijn kunnen bijdragen aan een mogelijke regimewisseling.</p>
<p>Bovendien gaat het niet om een <em>preëmptieve</em> oorlog, maar om een <em>preventieve</em> oorlog. Dat betekent dat Iran geen onmiddellijke, directe dreiging vormde voor vitale Amerikaanse belangen: het land stond niet op het punt een kernwapenstaat te worden, en ook was het niet bezig om met de wapens die het had een aanval uit te voeren op de Verenigde Staten. Op zijn best was het gevaar een dreiging die nog in ontwikkeling was.</p>
<p>Dit onderscheid is belangrijk. In een wereld waarin landen menen het recht te hebben om preventieve aanvallen uit te voeren op staten die zij als een bedreiging zien, zouden conflicten al snel de norm worden. Juist daarom zijn zulke preventieve aanvallen volgens het internationaal recht niet toegestaan.</p>
<p>De Amerikaanse president Donald Trump heeft gekozen voor een politiek doel – regimeverandering – en niet voor een louter militair doel. Militair geweld kan wel vernietigen en doden, maar het kan op zichzelf geen regime omverwerpen. Daarvoor moet een regime van binnenuit instorten. Het is mogelijk dat de Amerikaanse aanval leidt tot verdeeldheid of afvalligheid onder de Iraanse politieke leiders en strijdkrachten, maar daarop kan niet worden vertrouwd. Hamas en de situatie in Gaza laten zien dat regimes enorme klappen kunnen incasseren en toch aan de macht kunnen blijven. En zelfs als de geestelijke leiders hun positie verliezen – de hoogste leider, ayatollah Ali Khamenei, is gedood – dan zijn het waarschijnlijk de veiligheidstroepen die het best in staat zijn om hun plaats in te nemen.</p>
<p>Hoe dan ook, het inzetten van militair geweld om specifieke leiders te doden in de hoop zo een regimewisseling te forceren – een tactiek die vaak ‘onthoofding’ wordt genoemd – zal in Iran waarschijnlijk niet werken. Het Iraanse leiderschap heeft zich in bijna een halve eeuw stevig geïnstitutionaliseerd. Bovendien heeft de leiding, nu de kans op oorlog de afgelopen weken toenam, de tijd gehad om de opvolging beter te regelen en zich voor te bereiden op mogelijke verliezen aan de top.</p>
<div class="info-box">
<h5>Het beste uit het buitenland</h5>
<p>Richard Haass is emeritus-president van de Council on Foreign Relations. Daarnaast is hij senior adviseur bij Centerview Partners en emeritus-professor aan de New York University. Dit verhaal verscheen eerder in het Engels bij Project Syndicate. Vertaling door Menno Grootveld.</p>
</div>
<h5>Armada</h5>
<p>Bij de inval in Venezuela in januari beperkte de regering-Trump zich tot het vervangen van één leider, terwijl de binnenlandse oppositie grotendeels werd genegeerd. Tegelijkertijd hebben de VS in veel andere delen van de wereld afgezien van actieve steun aan democratische veranderingen. In het geval van Iran heeft Trump daarentegen openlijk opgeroepen tot een regimewisseling, maar zonder daar concreet de voorwaarden voor te scheppen. De politieke oppositie in Iran is verdeeld en functioneert niet als een geloofwaardig alternatief. Daardoor is zij niet goed in staat om het overlopen van functionarissen op te vangen, laat staan om stabiliteit en veiligheid te garanderen.</p>
<p>De geschiedenis laat zien dat een regimewisseling meestal een fysieke aanwezigheid ter plaatse vereist. Dat was het geval in Duitsland en Japan na de Tweede Wereldoorlog, en later ook in Panama, Irak en Afghanistan. Zelfs mét zo’n aanwezigheid mislukken dit soort pogingen vaak. In het geval van Iran is een bezetting bovendien nauwelijks voorstelbaar, gezien de grootte van het land en zijn vermogen om langdurig weerstand te bieden.</p>
<blockquote><p>Het Amerikaanse volk is niet voorbereid op deze oorlog</p></blockquote>
<p>Dit alles betekent dat de regering-Trump heeft gekozen voor zeer ambitieuze doelen in het buitenlands beleid, zonder daar voldoende middelen tegenover te stellen. In plaats van zich te beperken tot haalbaardere doelen – zoals het verzwakken van de bekende Iraanse nucleaire en ballistische raketcapaciteiten, en vervolgens te kunnen stellen dat die doelen zijn bereikt – is gekozen voor een veel verdergaand streven. Als er een recente vergelijking mogelijk is met wat nu in Iran gebeurt, dan is het Libië. Daar verdreven westerse landen ruim tien jaar geleden met luchtaanvallen het regime, maar trokken zich daarna terug, waardoor het land in chaos achterbleef.</p>
<p>In het geval van Iran lijkt het erop dat het opbouwen van een grote militaire aanwezigheid – wat Trump een ‘armada’ noemde – uiteindelijk druk heeft gezet op de regering om daadwerkelijk in actie te komen. De Amerikaanse strijdkrachten konden immers niet onbeperkt in een staat van verhoogde paraatheid blijven. Daardoor hebben de beschikbare middelen van het beleid – in dit geval militaire macht – mogelijk de doorslag gegeven bij het bepalen van het doel: de beslissing om aan te vallen. Dat is precies de omgekeerde volgorde van hoe beleid eigenlijk tot stand zou moeten komen.</p>
<p>Als we wat afstand nemen, zien we dat de Verenigde Staten opnieuw kiezen voor een grootschalige strategische inzet in het Midden-Oosten. Dat staat haaks op de eigen nationale veiligheidsstrategie van de regering-Trump, en ook op de realiteit dat de belangrijkste uitdagingen voor de Amerikaanse belangen tegenwoordig in Europa en de Indo-Pacifische regio liggen. De vergelijking met de oorlog in Irak van 2003 dringt zich op: ook dat was een preventieve oorlog in dezelfde regio, die de VS uiteindelijk enorm veel heeft gekost.</p>
<p>Het Amerikaanse volk is niet voorbereid op deze oorlog. Dat geldt ook voor Trumps eigen politieke achterban, zeker omdat een conflict als dit de financiële markten kan ontwrichten, de energieprijzen kan opdrijven en bovendien langere tijd kan aanhouden. Ook veel bondgenoten van de VS zijn ontevreden. Iran heeft al diverse buurlanden aangevallen en zou verdere stappen kunnen zetten die hun economieën schaden. Trump heeft zijn State of the Union-toespraak van dinsdagavond niet gebruikt om een aanval op Iran te rechtvaardigen. En in zijn verklaring direct na de aanval van zaterdag legde hij vooral de nadruk op eerdere acties van Iran, in plaats van op nieuwe of acute dreigingen.</p>
<p>Het is mogelijk dat de vrijwel kosteloze bombardementen op drie Iraanse nucleaire locaties vorig jaar, en de recentere interventie in Venezuela, Trump en zijn adviseurs het vertrouwen hebben gegeven dat zij met beperkte middelen en lage kosten grote doelen kunnen bereiken. Misschien wilde hij in Iran iets historisch tot stand brengen – een regimewisseling – waar zijn voorgangers niet in zijn geslaagd. Het is niet uitgesloten dat dit lukt. Maar doorgaans is een regimewisseling veel makkelijker gezegd dan gedaan. Er is maar één partij nodig om een oorlog te beginnen, maar er zijn er twee nodig om die te beëindigen. Ook Iran bepaalt nu hoe omvangrijk dit conflict wordt en hoe lang het zal voortduren.</p>

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div>


De Verenigde Staten zijn niet klaar voor deze oorlog