Ongelijke transzorg

Machtige Eerste Kamer

Democratisch tekort

Bange huisartsen

Verhaal van de week

Clickbait-sletjes

Nicolaas Veul

Nederland in crisis

Hans against the machine

Iedereen naar het buitenland

Hollander zoekt asiel

‘Mam, ik ga toch niet dood?’

Reportage

Tibet bezet

China verstevigt zijn grip

Het verdriet van Tibet

Iedereen is hypocriet

Hannah Prins

Tien openluchtbioscopen

Cultuurtips

Een onmogelijke lieverd
Olga Madsen, op 14 december op vierenzestigjarige leeftijd overleden, was een onstuimig en temperamentvol film- en televisiemaker die vooral bekend werd als &#8216;de koningin van de soap&#8217; en &#8216;de moeder van Goede Tijden Slechte Tijden&#8217;; kwalificaties waar zij trots op was, maar die haar ook mateloos ergerden. &#8216;Alsof ik niets anders heb gedaan; alsof ik geen Faust van Goethe, niet Vondels Adam in ballingschap heb verfilmd.&#8217; Ze kon stampvoeten en ruziemaken, had vijanden, maar voor haar vrienden en de kinderen van die vrienden en haar nichtjes was zij zorgzaam, lief en intens loyaal. Zij geloofde in de jonge generatie, inspireerde aanstormend talent en leefde voor haar vak. Zij was, zei een vriend, &#8216;een onmogelijke lieverd&#8217;. 
Olga Madsen werd op 10 januari 1947 in Amsterdam geboren. Haar ouders waren communist; tijdens de oorlog hadden ze in het verzet gezeten, haar moeder maakte toen zelfs een geheimzinnige reis naar Moskou. Op zolder stond een illegale radiozender. Ze werden verraden, haar vader werd geïnterneerd in Kamp Vught. Hij was technisch directeur van de AVRO en werd na de bevrijding om zijn &#8216;communistische sympathieën&#8217; en pleidooi voor een nationale omroep ontslagen. Hij kreeg een baan bij de Unesco; het gezin woonde een paar jaar in Pakistan. Het huwelijk hield geen stand en haar moeder keerde met de drie dochters terug naar Amsterdam. &#8216;We hadden geen cent, maar wel alle kranten. Altijd mensen over de vloer, altijd heftige discussies.&#8217; Al gauw ging Olga, slim en eigenwijs, ertegenin. &#8216;Thuis bij mijn moeder was ik fel rechts, op school fel links.&#8217; 
Olga&#8217;s moeder leed aan zware, diepe depressies: achttien keer heeft Olga haar naar een psychiatrische kliniek moeten brengen, de eerste keer toen ze nauwelijks dertien was. &#8216;Maar ik klaag niet, zij was een fantastisch mens.&#8217; Olga ontdekte de wereld, literatuur, film, jongens, drank; ze was mooi en dominerend en speelde, klein als ze was, goed basketbal. Maar veel tijd voor school (het Spinoza Lyceum) had ze niet en ze stapte over naar de MMS. 
Met een oude poppenspeler, een Hongaarse vluchteling, mocht ze wel eens mee naar de filmstudio&#8217;s van Geesink en dat trok haar aan. Ze wilde ook films maken, belde na haar eindexamen alle studio&#8217;s en productiebedrijven, maar kon alleen als secretaresse terecht. 
Op haar negentiende trouwde ze met de schrijver/dichter Guus Luijters, een huwelijk van korte duur. Hij raadde haar aan om naar de Filmacademie te gaan. Daar kreeg ze ruzie met directeur Anton Koolhaas en genoot van de colleges poëzie van de dichter Rein Bloem. 
In 1971 studeerde ze af en werd regieassistent bij Scorpio Films van Wim Verstappen en Pim de la Parra. Het was haar mooiste tijd. Met haar eerste film Straf, over een meisje dat de viool van haar vader kapotslaat, won ze in 1974 een Zilveren Beer op het Filmfestival van Berlijn, een succes dat ze nooit meer heeft kunnen evenaren. Ze maakte gevoelige, veelal korte speelfilms en samen met Hans Croiset televisiebewerkingen van klassiek toneel. Ook doceerde ze met veel plezier aan de Filmacademie. Maar tot haar woede werden haar filmplannen regelmatig afgekeurd, en net toen ook de verfilming van Tsjechovs De kersentuin werd afgeblazen, belde Joop van den Ende haar met het verzoek een Australische soapserie voor Nederland te bewerken. Goede Tijden Slechte Tijden, de eerste echte Nederlandse soap, begon in 1990 en werd een ongekend succes. Wie haar verweet voor de commerciëlen te zijn gevallen, kreeg er genadeloos van langs. Ze verloor vrienden en brak met trouwe collega&#8217;s die jaren met haar hadden gewerkt, maar won meer begrip voor het fenomeen soap. 
Ze werd directeur Drama en Cultuur en regisseerde de tv-serie Wilhelmina, een Van den Ende-productie die de NCRV in 2001 uitzond. Haar gezondheid ging achteruit, ze leed aan een chronische longziekte en in 2004 stierf haar grote liefde, Wim Verstappen, met wie zij nooit in het openbaar verscheen; een relatie die geen dag zonder spanning was. De laatste jaren redigeerde zij vooral filmscripts. Zij hoefde niet meer vierentwintig uur per dag te laten zien wat haar ambities waren; clashes en confrontaties waren niet meer nodig. In haar prachtige flat in de Amsterdamse Wolkenkrabber ontving ze vrienden en familie, warm en vertrouwd. &#8216;Nee, eenzaam was ze niet,&#8217; zei een vriendin, &#8216;hoogstens wat allenig omdat zij nu eenmaal niet anders wilde, niet anders kon.&#8217;
Suggesties voor deze rubriek?Mail naar uithetleven@vn.nl

peter brusse

Uit het leven

Haar vrijheid was haar lief
Mia Berden, op 24 oktober op zevenennegentigjarige leeftijd overleden, was een strijder voor vrouwenrechten. Ze had een hang naar onafhankelijkheid, hield van avontuur en toen zij na de bevrijding voor een afspraak naar Parijs moest, ging ze naar een militair vliegveld en vroeg of er misschien een vliegtuig die kant uit ging. Ze kon mee met een Amerikaanse bommenwerper, maar dan wel in vliegenierspak. De overall stond haar prachtig. Ze was mooi, lang en slank. Met haar vriendin Marga Klompé was ze een van de oprichters van het Katholiek Vrouwen Dispuut en ze raakte, na haar breuk met de kerk, nauw betrokken bij Auroville, de Stad van de Dageraad in India, gebouwd op de gedachten van de goeroe Sri Aurobindo en De Moeder. Als jong ambtenaar bij de Arbeidsinspectie werd Mia de eerste vrouwelijke arbeidsinspecteur; later als docent op het Institute of Social Studies in Den Haag introduceerde zij &#8216;s werelds eerste masteropleiding &#8216;Women and Development&#8217;. 
Maria Johanna Antonia Gabriella Berden werd op 3 april 1914 in Venlo geboren in een welgesteld middenstandsgezin. Haar vader had een grote modezaak. Mia was een vrolijk, ondernemend meisje. Na de mulo ging ze naar een kostschool &#8211; in haar eigen stad &#8211; bij Duitse nonnen. Daar leerde ze haar talen, maar verder niet heel veel. Mia bleef het onrechtvaardig vinden dat zij als meisje niet naar het gymnasium of de hbs mocht. Ze had naar de universiteit gewild, maar ging &#8211; weer intern &#8211; naar de School voor Maatschappelijk Werk in Sittard. In 1938 haalde ze haar diploma. 
Ze werkte bij woonwagenbewoners en in het buurthuis in de Sittardse volkswijk Stadbroek. Nog vóór de oorlog kwam ze bij de Arbeidsinspectie in Maastricht. Haar vriendje zat in het verzet en werd gefusilleerd, het heeft haar diep geraakt maar ze sprak er zelden over. Zelf zat ze niet in het verzet, maar ze werd gearresteerd toen ze bij een razzia jongens en mannen waarschuwde. Ze werd vooraan in een lange rij van louter mannen gezet die buiten de stad grachten moesten graven voor de Duitse verdedigingswerken. Ook Mia groef mee. 
Bij de Arbeidsinspectie viel ze op en ze werd eind jaren veertig door het ministerie van Sociale Zaken naar Den Haag gehaald om een landelijk team van vrouwelijke inspecteurs op te richten. Ze wilde het pas doen als de vrouwen maandelijks bijeen mochten komen om visies en ervaringen uit te wisselen. Haar verzoek werd ingewilligd. Als hoofd van de sociaal pedagogische afdeling kreeg zij de leiding over juristen, psychologen en sociologen. Ze was de enige vrouw en de enige zonder academische titel. Mia was knap in het aantrekken van goede medewerkers, niet bang te worden overvleugeld. Ze kreeg veel gedaan en toen, tot haar woede, de leerplichtleeftijd niet omhoog ging, maakte zij het met allerlei regels voor werkgevers heel lastig om veertienjarige meisjes meteen van school naar de fabriek te halen. Vergaderingen, vertelt een vriendin, waren spontaan en inventief. Er werd veel gelachen. In de wandelgangen vroeg men zich af wat er daar binnen allemaal gebeurde. 
In 1967 stapte ze over naar het ISS waar ze docent arbeidsverhoudingen werd. Het was knokken in het mannenbolwerk, maar, zegt een oud-collega, ze deed het met bewonderenswaardige tact, had een natuurlijk overwicht en kende haar zaakjes. Ze reisde veel, voor honderden vrouwen uit de derde wereld die in Den Haag kwamen studeren werd zij een rolmodel, een moeder bij wie je altijd terechtkon. In 1969 kreeg zij tot haar intens geluk een pleegdochter, Glory, een meisje uit Nigeria dat de Biafra-oorlog aan den lijve had meegemaakt. Ondertussen vocht Mia ook actief en prominent voor vernieuwingen in de katholieke kerk, maar ze wilde niet voor de KVP de Kamer in. De vrijheid was haar te lief. 
Op haar zeventigste ging Mia met pensioen. Ze wijdde haar tijd en mateloze energie aan Stichting De Zaaier, die als onderdeel van de hulp aan ontwikkelingslanden ook projecten als het opzetten van bedrijfjes en schooltjes in Auroville financiert. &#8216;Mia werd De Zaaier,&#8217; zegt een vriend. Ook in Auroville verzette zij zich tegen de mannenheerschappij. Jaarlijks ging zij erheen, Sri Aurobindo&#8217;s episch gedicht &#8216;Savitri&#8217; werd Mia&#8217;s focus van integrale yoga, verlangen naar vereenzelviging met het goddelijke. Toch, na al haar geestelijke en wereldse omzwervingen, vroeg zij aan Glory haar te begraven in Venlo bij haar ouders in het familiegraf.
Suggesties voor deze rubriek? Mail naar uithetleven@vn.nl

De boot gemist, en ingehaald
Jan Kompagnie, op 20 november op vierenzestigjarige leeftijd overleden, was archivaris, schrijver, historicus, organist, marathonloper, doorzetter en oprichter van het Gouds Historisch Café. In oktober verscheen Jodenjacht, het schrijnend relaas over de rol van de Nederlandse politie in de Tweede Wereldoorlog, dat hij met Ad van Liempt schreef en samenstelde, en waarover Max Pam schreef: &#8216;een boek waar je beroerd van wordt; maar je moet het lezen&#8217;. 
Enkele weken later kreeg hij nog op zijn ziekbed het eerste exemplaar van zijn volgend jaar te verschijnen Held tegen wil en dank, het verhaal over zijn oom Henk, een goede politieman die verraden werd en in een concentratiekamp overleed. 
Jan Hendrik Kompagnie werd op 16 november 1947 geboren in Vroomshoop, Overijssel, als vierde in een gereformeerd gezin van zes kinderen. Zijn vader was turfsteker en later arbeider in een textielfabriek. (De naam Kompagnie is afkomstig van de verveningscompagnie waar Jans voorvaders werkten.) Al als klein jongetje wilde Jan alles weten, hij werd &#8216;de vroagescheet&#8217; genoemd. Hij mocht als eerste in het gezin naar de mulo en hij hield van klassieke muziek. Met behulp van Klavarskribo, &#8216;het notenschrift voor arme mensen&#8217;, zoals hij zei, leerde hij muziek lezen. Om een harmonium te kunnen kopen, heeft hij jarenlang schillen langs de deuren opgehaald. Hij werd organist in de kerk. 
Vanaf hun zestiende betaalden kinderen kostgeld, en Jan kreeg een kantoorbaan. In de avonduren studeerde hij voor het diploma Handelscorrespondentie. Militaire dienst zag hij als een bevrijding. Om er zeker van te zijn dat hij werd goedgekeurd, was hij gaan hardlopen, hij heeft het zijn hele leven fanatiek gedaan. In het leger ontmoette hij &#8216;mensen van alle rangen en standen&#8217;. Ze hielden er vaak andere gedachten op na. Daar begon hij te twijfelen aan zijn geloof. Hij werd sociaal-democraat en overtuigd republikein. Hij las veel, Multatuli en Willem Elsschot, en werd verkoper in een boekwinkel in Apeldoorn, daarna Utrecht. Daar, op een uitje van de sociëteit voor kamerbewoners &#8216;Segment&#8217;, ontmoette hij Janny Smid, de dochter van een gereformeerde Friese mijnwerker in Limburg. 
Ze trouwden in 1973. Toen Jan zich realiseerde dat op zaterdagmiddagen alleen maar middelbare scholieren in de winkel werkten die zeiden naar de universiteit te willen, dacht hij: ik heb de boot gemist.
Na de geboorte van de eerste dochter kreeg Jan de kans om huisman te worden en naar het avondatheneum te gaan. Op het consultatiebureau werd hij geprezen, hij leerde koken en taarten bakken en hoorde op de radio iets over een archiefschool. Dat leek hem wel wat. 
De opleiding was in Den Haag, aan het huidige Nationaal Archief waar Jan altijd is gebleven. In 1980 verhuisde het gezin naar Gouda. Auto heeft hij nooit gereden. En op zijn veertigste is Jan, met toestemming van vrouw en de twee dochters, alsnog in de avonduren geschiedenis gaan studeren in Leiden. Hij hoefde niet meer af te wassen. 
Als afdelingshoofd op het Archief inspireerde hij de medewerkers als een strikte maar altijd betrokken, soms ironische vader. En tijd verlummelen, nee dat kon echt niet. Voor Vrij Nederland schreef hij over Frida Katz die haar Kamerlidmaatschap niet wilde opgeven toen ze in 1937 trouwde. Zijn eerste boek ging over de opheffing van de bordelen in de preutse negentiende eeuw. Hij verdiepte zich in de geschiedenis van zijn nieuwe woonplaats Gouda en trok aandacht met De schrik van Gouda, het verhaal over de oorlogsmisdadiger Han Balvert. Jan had over hem gehoord, wilde weten wat waar was en liet, ondanks dreigementen en een steen door de ruit, niet meer los. &#8216;Het was ook spannend als een jongensboek,&#8217; zei hij. Soms had hij er wel eens moeite mee dat het hem van huis uit niet was komen aanwaaien, maar dan hing hij vol zelfspot de etiquettekalender op: Hoe hoort het? Jan kon goed relativeren en zei dan met twinkelende ogen: &#8216;Wat is, was er reeds lang, en wat zijn zal, is reeds lang geweest.&#8217; 
Het liefst was hij organist geworden. Eenmaal heeft hij op het orgel van de Sint Jan in Gouda mogen spelen. 
Sommige mensen verbaasden zich erover dat hij na al die zelfstudie niet ging promoveren. Maar Jan koos voor het schrijven van boeken, reizen met Janny, orgelspelen, componeren en het vertellen van mooie en dwaze verhalen aan de kleinkinderen.
Suggesties voor deze rubriek? Mail naar uithetleven@vn.nl

Snoeihard met puntschoenen
Cock de Jong, op 22 oktober op vijfenvijftigjarige leeftijd overleden, was de gepassioneerde gitarist van het West-Friese rocktrio The Shavers, &#8216;de meest bekende onbekende band van Nederland&#8217;. Het liefst speelde Cock met vijf versterkers op het podium; dat vond hij niet overdreven, want als hij er elk kwartier een opblies, was er altijd nog een over voor de toegift. Snoeihard. Maar thuis hield hij van rust en stilte, een biertje bij de hand. Hij kon gedreven praten &#8211; het liefst over muziek &#8211; maar bleef een man van weinig woorden. Zelfs als hij lang en enthousiast met een vriend belde, vielen er in dat gesprek minutenlange stiltes. Die stiltes versterkten de vriendschap. Hij trad op in Londen en Parijs, maar plezieriger voelde hij zich in het noorden van Noord-Holland. In Amsterdam zou hij niet willen wonen. &#8216;Dat was te ver,&#8217; zei Emmy, zijn grote liefde. Afgelopen mei speelden The Shavers in de Waerdse Tempel in Heerhugowaard hun laatste concert, en omdat broer Theo, de drummer van de band, een doorstart wilde maken, bedacht de zieke Cock vast een naam voor het nieuwe ensemble: Skotwal, de modder uit de sloot die over het land wordt uitgeworpen, maar ook de naam van een West-Fries gerecht: aardappelen, bonen en reuzel.
Cornelis de Jong werd op 30 augustus 1956 in Broek op Langedijk geboren als oudste in een gelovig hervormd gezin van vier kinderen, drie jongens en een meisje. Zijn vader was bollenboer, breed hadden ze het niet. Cock was een verlegen jongetje dat niet graag naar school ging. Tegen de kleuterjuffrouw zei hij: &#8216;Ik hoef niet naar school, ik word evengoed wel groot.&#8217; Na de lagere school kwam hij op de lts terecht en haalde het diploma automonteur, ook al is hij, volgens broer Theo, nooit onder een auto gekropen. Cock leefde voor muziek, popmuziek. Al zijn spaarcenten gingen op aan platen en muziekbladen. Hij kocht zijn eerste gitaar en op vrijdagavond draaide hij als dj thuis in de achterkamer zijn nieuwste lp&#8217;s, die hij begeleidde op de gitaar. Daar maakte hij ook zijn eerste opnames. Mavo en de muziekschool konden hem niet boeien en om aan de kost te komen sorteerde hij aardappels voor de chipsfabriek en plakte hij etiketten op kazen voor de Alkmaarse kaasmarkt. Hij begeleidde het kerkkoor, waar hij Emmy ontmoette. Zij zong in het koor, was verlegen en sprak hem aan met: &#8216;Vind jij die schoenen mooi?&#8217; Hij droeg modieuze schoenen met lange punttenen. In 1977 vormde hij met broer Jan als drummer een rockband, The Rousers; melodieuze punk met jarenzestig beat. Ze traden regelmatig op in Paradiso; het album A Treat of New Beat, met een hoes van striptekenaar Joost Swarte, werd een bescheiden cultsucces. Na vier jaar hielden The Rousers op te bestaan. Een jaar later kwamen ze terug als The Thought, met meer accent op het psychedelische, wat in trek bleek bij de Amerikaanse collegeradio&#8217;s. Er kwam in Amerika een single uit, maar The Thought was geen lang leven beschoren. Cock stopte met muziek maken, zijn gitaar gaf hij weg. Hij ging werken op een kwekerij. Tegen zijn broer Theo zei hij: &#8216;Op een dag bel ik je op en vertel ik je dat ik een nieuwe gitaar heb gekocht.&#8217; Dat telefoontje kwam negen jaar later.
In die negen jaar leidde hij samen met Emmy een teruggetrokken bestaan in Heerhugowaard. Als uitje gingen ze op de fiets naar Hoorn of Egmond, dronken een kopje koffie en &#8216;s middags een glas bier. &#8216;Een broodje ei vonden we een traktatie.&#8217;
In 1997 was het zover en kwam Cock, zoals een vriend zei, terug uit de woestijn. Met een nieuwe gitaar en nieuwe versterker. Samen met Theo, die broer Jan achter de drums verving, en de &#8216;getatoeëerde reus&#8217; Johannes de Boom als zanger richtte Cock The Shavers op, een surfpunkrocktrio dat zich specialiseerde in het Nederlandse levenslied, als &#8216;Halvarine Gatverdamme&#8217;. De zucht naar roem en succes was verdwenen, het ging om de liefde voor muziek, het zoeken naar de juiste plaats van dat ene D-akkoord. Aan bezittingen hechtte hij geen waarde en toen hij afgelopen voorjaar hoorde nog maar kort te zullen leven, schonk hij ook zijn gitaren weg. Ach, zei hij, ik heb pech gehad, en hij noemde zich een gelukkig man.
Suggesties voor deze rubriek? Mail naar uithetleven@vn.nl

Bevlogen bouwmeester
Joop van Stigt, op 4 november op zevenenzeventigjarige leeftijd overleden, was een rasechte Amsterdammer die het van timmerman bracht tot architect en hoogleraar aan de TU Delft; een bevlogen idealist en vechter, die zich naast nieuwbouw &#8211; zoals zijn torencomplexen in de Bijlmer die nooit problemen veroorzaakten en nog altijd zeer geliefd zijn &#8211; vooral ook toelegde op restauratie en hergebruik van oude gebouwen die de gemeente en ontwikkelaars vaak per se wilden slopen. Hij renoveerde, samen met zijn zoon André, het Olympisch Stadion, het Begijnhof, kazernes en pakhuizen, voor een bedrag &#8216;waar je het onmogelijk voor kon doen&#8217;. Maar hij bewees dat het wel kon.
Joop van Stigt was de ouderwetse bouwmeester, de ambachtsman die uit alles het beste wilde halen en eigenwijs ook alles zelf tot in het kleinste detail controleerde; zelfs het aantal spijkers op de begroting. Een directeur Bouw- en Woningtoezicht van de gemeente Amsterdam noemde hem eens &#8216;De slechtste architect van Amsterdam… voor aannemers&#8217;. Ook ambtenaren, adviesbureaus en bouwcorporaties hadden geen makkie aan hem. Hij was lastig en streng, gunde &#8216;nietsnutten een knal voor hun harses&#8217; en constateerde altijd weer &#8216;angst voor kennis&#8217;. Hijzelf, zeggen vrienden, werkte zich te pletter, wilde alles weten, geloofde in sociale woningbouw en zei: &#8216;Bouwen is dienen.&#8217; Met eigen spaargeld bouwde hij scholen in Afrika. Een paar keer per jaar vloog hij naar Mali, zijn reistas vol zakjes soep om van te leven. Veel meer had hij niet nodig.
Johannes van Stigt werd op Driekoningen 1934 geboren als de zevende in een rooms gezin van veertien kinderen. Zijn vader was postbeambte, actief in de Katholieke Arbeidersbeweging en vastberaden zijn kinderen een betere toekomst te geven. Toen de oudste zoon naar het seminarie ging om missionaris te worden,­ zei Joop: dan word ik timmerman, ga ik voor hem in Afrika scholen en ziekenhuizen bouwen.
Na de ambachtsschool werkte Joop bij een baas. In de avonduren volgde hij eerst de hts en daarna de Academie van Bouwkunst. Daar kreeg hij les van Aldo van Eyck. Die maakte hem oppertoezichthouder bij de bouw van het befaamde en bekritiseerde Burgerweeshuis. Voor Joop was Van Eyck de beste architect van de eeuw. Het weeshuis zat heel knap in elkaar, het enige bezwaar was dat er te veel geld was: &#8216;Ik heb er iets tegen als alles kan.&#8217;
In 1963 begon Joop zijn eigen architectenbureau. Hij won meteen een prijs voor zijn personeelskantine van de TH Twente. Hij propageerde &#8216;het nieuwe bouwen&#8217;: ambachtelijk, geen tierelantijnen, de gebruiker staat centraal. &#8216;Niet alleen de directeur, ook de schoonmaker&#8217;. In zijn tot monument verklaarde torenflats in de Bijlmer, Gouden Leeuw en Groenhoven, wilde hij geen galerijen: allemaal verloren ruimte waar alleen de aannemer en de cementfabriek baat bij hebben.
In de jaren zeventig verzette Joop zich fel tegen wethouder Han Lammers die voor de aanleg van brede toegangswegen monumentale gebouwen wilde slopen. Uit wraak kreeg Joop een tijdlang geen gemeentelijke opdrachten voor nieuwbouw meer. Het heeft hem diep gekwetst. Maar hij ontwikkelde zich, ook weer na veel strijd met bureaucraten en op geld beluste ontwikkelaars, tot een wereldvermaard renovatie-architect. Met het Entrepotdok achter Artis, &#8216;het grootste woningwetmonument van Europa&#8217; dat hij met zoon André ombouwde, won hij internationale prijzen. Hij werd in Delft de eerste hoogleraar Renovatie. Op zijn vijfenzestigste droeg hij het architectenbureau over aan André. Zijn jongere zoon Jurriaan is ook architect. Begin jaren zeventig ging Joop voor het eerst naar Mali om de Dogon-architectuur te bestuderen. Ontroerd door de eenvoud en schoonheid wilde hij dat arme volk helpen. Met zijn vrouw Gonny richtte hij de Stichting Dogon Onderwijs op. Inmiddels zijn er ruim twintig scholen gebouwd, meer dan vijftig waterputten geslagen en kwam er een ambachtsschool, &#8216;want de kennis mag niet verloren gaan&#8217;.
In Mali kreeg Joop het idee om ook in Nederland de liefde voor het ambacht terug te brengen. Nog net voor hij stierf hoorde hij dat zijn wens in vervulling gaat: in de door Bureau Van Stigt gerenoveerde Tramremise in Amsterdam-West komt een Ambachtencentrum, een werkplaats waar jongeren de kans krijgen weer ouderwets te leren timmeren, loodgieten, smeden en metselen.
Suggesties voor deze rubriek? Mail naar uithetleven@vn.nl

Wilgen knotten met junks
Hans van Epen, op 21 september op vierenzeventigjarige leeftijd in Sri Lanka overleden, was neuroloog en psychiater, gitarist, ruiter, vogelaar en oprichter van De Keet, opvangcentrum voor drugs- en alcoholverslaafden in psychiatrisch ziekenhuis Delta in Poortugaal bij Rotterdam. Hij propagandeerde groepstherapie, ging &#8216;s ochtends in alle vroegte, in weer en wind, met zijn patiënten de natuur in, knotte wilgen en maakte sloten schoon. Graag noemde hij zich zenuwarts, hij was een van de weinige psychiaters die nog als een &#8216;gewone&#8217; dokter zijn patiënten onderzocht: &#8216;De patiënt moet je niet opsnijden in stukjes.&#8217;
Jarenlang had Hans voor eigen gebruik een wietplantje in de tuin en toen een paar jaar geleden het landelijk advies kwam om niet meer dan twee glazen wijn per dag te drinken, zat er weinig anders op dan grotere glazen te nemen. Hij was een liefhebber van poëzie, de gedichten van stoere mannen als Slauerhoff en Achterberg kende hij van buiten. Net als zij was Hans &#8216;a lone wolf&#8217;, tegendraads en nooit bang. Tegen zijn co-assistenten zei hij, wijs en ervaren: &#8216;Als iemand zegt dat je een paard bent, moet je daar vooral niet op reageren, maar als tien mensen dat zeggen, moet je meteen een zadel gaan kopen.&#8217;
Johannes Herman van Epen werd op 28 januari 1937 in Wageningen geboren, als vierde in een gezin van vijf meisjes en één jongen. Zijn vader was architect. Het gezin verhuisde naar Den Bosch. Al jong ging Hans zijn eigen weg en stralend kon hij vertellen hoe de houten pollepel brak waarmee zijn moeder hem eens had willen slaan.
De oorlog was spannend, er woonden onderduikers in huis, de buurman bleek NSB&#8217;er. Na de bevrijding kwamen twee buurvriendjes om het leven toen granaten ontploften die zij hadden gevonden en waarmee ze waren gaan spelen. Hans had geen zin gehad om mee te gaan. Het is hem altijd bijgebleven.
Hij ging bij de padvinderij en trok in zijn eentje met een tent de bossen in om naar vogels te kijken en vooral te luisteren. Muziek was belangrijk, oudere zusjes speelden piano, maar Hans koos voor de klassieke gitaar. Omdat hij linkshandig was, bouwde hij zijn eigen instrument, later ook een voor zijn jonge zus. Nauwkeurig zette hij muziek die was geschreven voor viool of cello, zoals de suites van Bach, over op gitaar.
Na de hbs studeerde Hans medicijnen in Leiden. Om niet afhankelijk te zijn van zijn ouders, werkte hij als student-assistent, voor studentenverenigingen had hij geen tijd. Hij was ijverig en viel op bij zijn hoogleraren. Nog vóór zijn artsexamen was hij zaalarts in het Sint Franciscus Gasthuis in Rotterdam en hij trouwde innig verliefd met de apothekersassistente, Anny Hollaar. Ze kregen een dochter en een zoon. Met plezier ging hij in militaire dienst, hij zat bij de medische troepen, schietoefeningen waren zeer aan hem besteed.
Als co-assistent kon hij terecht in het mooi gelegen psychiatrisch Ziekenhuis Delta. &#8216;Toen ik daar in de tuin de pauwen en zwakzinnigen zag, wist ik: hier ga ik nooit meer weg.&#8217; Hans is er tot zijn pensioen gebleven.
Hans van Epen vocht voor veranderingen: hij introduceerde gemengde slaapzalen en kreeg het voor elkaar dat patiënten ook naar buiten mochten, het dorp in. Het viel hem op dat patiënten met psychoses vaak verslavingsproblemen hadden. Dat intrigeerde hem. Hij kreeg zijn eigen verslavingscentrum, De Keet, en werd een pionier op onbekend terrein. Zijn op de praktijk gerichte boeken als Drugsverslaving en alcoholisme, begonnen als stencils voor studenten, werden keer op keer herzien en herdrukt. Verslaving zag hij als een ziekte die hij moest proberen te genezen. Hans was begaan met zijn patiënten, begreep hen, maar afspraak was afspraak, regels waren regels. Hij was niet onomstreden en toen De Keet dreigde te worden gesloten, trok hij met zijn verslaafden in optocht naar het stadhuis. De Keet mocht open blijven.
Kort na zijn pensioen overleed zijn vrouw Anny. Hans was diep terneergeslagen. Twee jaar later ontmoette hij een collega-psychiater, Magda Ramaker, met wie hij trouwde. Samen trokken ze eropuit in een kampeerbusje, de vogels achterna; hij kookte op een petroleumstelletje.
Hans bleef werken, hij was bezig aan een onderzoek naar ADHD, een modeziekte, dacht hij. Op vakantie in Sri Lanka werd hij in de hoofdstad Colombo overreden door een bus.
Suggesties voor deze rubriek? Mail naar uithetleven@vn.nl

Laatbloeier met grote haast
Herman Gresnigt, op 14 oktober op achtenzeventigjarige leeftijd overleden, was psycholoog en directeur van een blindeninstituut die zei: &#8216;Je bent gesjochten als je blind geboren wordt, maar als je op moet groeien in een internaat ben je dubbel gesjochten.&#8217; Hij was een man met een missie, een pionier, aimabel, gedecideerd en gehaast. Toen een elfjarig jongetje eens hijgend en puffend met gejaagde pas het internaat binnenkwam, zei de blinde portier, die meende zijn directeur te horen: &#8216;Goedemorgen, mijnheer Gresnigt.&#8217;
Op zijn zeventigste ging hij op de fiets naar Santiago de Compostela. Elke avond schreef hij, in een mooi maar onleesbaar handschrift, een brief aan familie of vrienden over de belevenissen van de dag; zakelijk, feitelijk, de afgelegde afstand, maaltijd, slaapplaats, een toevallige ontmoeting. Met het verzoek de brief te bewaren en op de computer te zetten. Hij wilde archiveren en documenteren; han-diger als iemand anders dat voor hem deed. Hij was een groot kenner van Jacobalia &#8211; alles wat te maken heeft met Sint Jacobus en de bedevaart naar Santiago &#8211; en nam het initiatief tot de huidige tentoonstelling Pelgrims. On-derweg naar Santiago de Compostela in het Catharijneconvent in Utrecht. Hij stierf, niet zonder symboliek, op de dag van de opening.
Hermanus Andreas Antonius Gresnigt werd op 25 juni 1933 in Utrecht geboren als eerste in een gezin van zeven kinderen. Zijn vader was timmerman en werd tijdens de crisis werkloos. Als oudste voelde Herman zich verantwoordelijk. Eindeloos schilde hij aardappelen en dopte hij bonen voor de weck. Hij was slim en mocht naar kostschool, het Dominicus College bij Nijmegen. Daar besloot hij ook dominicaan worden. Hij volgde de priesteropleiding, liep in pij, maar zijn roeping lag elders.
In militaire dienst haalde Herman het staatsexamen gymnasium alfa; elke avond mocht hij werken in de zitkamer van de beheerder van het militair tehuis. Pas op zijn vijfentwintigste kon hij gaan studeren: klinische psychologie in Utrecht. Hij werd praeses van de katholieke studentenvereniging Veritas en ontmoette op een bijeenkomst van oecumenische studenten Annemijn Strengers, studente sociologie, met wie hij in 1965 trouwde.
Als stafmedewerker bij de Nationale Federatie voor de Geestelijke Volksgezondheid kwam Herman in aanraking met de zwakzinnigenzorg. Hij stapte over naar Maria Roepaan, een instelling voor verstandelijk gehandicapten van de Zusters van de Goddelijke Voorzienigheid. Daar begon hij, geschokt door het verdriet van ouders, samen met Annemijn, die verbonden was aan het Instituut voor Toegepaste Sociologie, aan het proefschrift Ouders en gezinnen met een diepzwakzinnig kind. Daarop promoveerden ze samen in 1973, als eerste echtpaar in Nederland.
In 1977 werd hij directeur van het katholieke blindeninstituut Sint Henricus in Nijmegen. &#8216;Ik kreeg te maken met gehandicapten die over hun handicap konden praten.&#8217; En hij stelde vast: blinde kinderen behoren, indien mogelijk, thuis in het gezin op te groeien. Dat was slikken voor de fraters. Gresnigt zag de noodzaak te fuseren met De Wijnberg, het internaat voor blinde meisjes. De twee instituten leefden in onmin, zeker toen Henricus ook meisjes ging aannemen. Na vijf jaar hard onderhandelen kreeg Gresnigt zijn zin. De nieuwe instelling kreeg de naam Theofaan en moest zich richten op blindenzorg thuis. Onvermoeibaar werkte hij aan het opzetten van regionale centra en zocht samenwerking met boven de rivieren. Al vroeg begreep hij dat met de vergrijzing ook blindheid onder ouderen extra aandacht vereiste.
In zijn werk kon Gresnigt beter met vrouwen omgaan dan met mannen en hij had &#8211; uitzonderlijk in die tijd &#8211; weinig moeite met bewust ongehuwde moeders als medewerker. Hij toonde altijd belangstelling, moedigde aan en prees zijn mensen als hij tevreden was. Zij gingen voor hem door het vuur, maar konden ook flink met hem botsen. De directeur bleef afstandelijk en veeleisend, het ging om inhoud en resultaat; voor humor en babbel was geen tijd. Hij voelde zich betrokken bij blindenzorg in Oost-Europa en ontwikkelingslanden, moest veel reizen en genoot van de kunst en de natuur. Hij was geen bourgondiër, zei hij, maar op de volledig uitgestippelde vakanties met Annemijn en de twee zonen kocht hij bij wijnboeren vaatjes wijn, die hij thuis bottelde.
Suggesties voor deze rubriek? Mail naar uithetleven@vn.nl

Het ging weer diep, heel diep
Jaap Lisser, op 2 oktober op achtenveertigjarige leeftijd aan een hartstilstand overleden, was een bevlogen stedenbouwkundige in Almere, voetballer, topkok, en toneelspeler. Een jaar geleden stelde hij voor om in navolging van andere grote steden The Rough Guide voor Almere te maken; als een zoektocht naar spannende, verrassende plekken in deze nieuwe stad die nog geen vijftig jaar geleden op de tekentafel is ontworpen. Ook leek het hem boeiend een afgedankte mammoettanker naar Almere te slepen en te verbouwen tot theater. &#8216;Er worden hier wel meer scheepswrakken gevonden.&#8217;
Jaap was, zeggen collega&#8217;s, een pragmatisch utopist, wist wat haalbaar was en droomde van Almere en Amsterdam als één grote stad. Hij was forens, woonde in Amsterdam. Om de week &#8211; &#8216;het ene weekend cultuur, het andere natuur&#8217; &#8211; ging hij met zijn grote liefde Dorine naar hun huisje in Noord-Frankrijk om te wandelen, te koken voor vrienden en logés, te praten, te lachen en te lezen, vooral filosofie. &#8216;Het ging weer diep, heel diep,&#8217; zei hij dan tegen Dorine terug op weg naar huis.
Jacob Robert Lisser werd op 16 augustus 1963 geboren in Nijmegen, waar zijn vader, stammend uit een Joods geslacht van Amsterdamse diamantbewerkers, als elektrotechnisch ingenieur onderzoek verrichtte voor een groot bedrijf. Zijn moeder, die als kind tijdens de oorlog had moeten onderduiken, was docent Frans en geëmancipeerd. Trots vertelde Jaap, de jongste van vijf jongens, dat hij het eerste &#8216;sleutelkind&#8217; was. Nooit had hij het erg gevonden als zijn moeder niet thuis was als hij uit school kwam: nee, dan kon hij lekker drie eieren bakken zonder dat zij het zag.
Aan tafel thuis werd altijd fel gedebatteerd. Als kleintje had hij weinig in te brengen. Jaap was een verlegen en teruggetrokken jongetje, maar ook vroegwijs. Toen zijn grote broer, die tien jaar ouder was, een keer een meisje mee naar zijn kamer mocht nemen, kwam Jaap als achtjarig jongetje plotseling vanonder het bed tevoorschijn en zei in alle ernst: &#8216;Wanneer gaan jullie nou neuken?&#8217;
Het gezin verhuisde naar Hengelo, waar Jaap met tegenzin naar de middelbare school ging. Hij spijbelde en was volgens zijn broer Frank een &#8216;melancholieke puber&#8217; die somberde over het zinloos bestaan. Maar de grote broers namen Jaap al jong mee naar de kroeg en op vakantie naar de Vogezen. Met Frank, die in een band speelde, mocht hij een week mee op tournee. De familieband is altijd sterk gebleven.
Na zijn eindexamen ging Jaap naar de Ver-keersacademie in Tilburg en daarna studeerde hij stedenbouw aan de Technische Universiteit in Delft. Bij de techneuten viel hij op door zijn prachtige taalgebruik en filosofische overpeinzingen. Hij kon abstract denken en daar hadden zelfs zijn professoren moeite mee, maar volgens Jaap was alles logisch en helder, hij kende de literatuur, las de tijdschriften. Aan het studentenleven deed hij niet mee, hij woonde liever in Amsterdam. Daar, vertelt broer Frank, veranderde hij in korte tijd van een onzekere twijfelaar in een levenskunstenaar die samen met zijn vrienden met volle teugen wilde genieten; eruit halen wat erin zat. Hij ontdekte opera, concerten, musea, speelde toneel in een amateurgezelschap en begon met een huisgenoot te koken &#8216;lang vóór het voor een man sexy was om in de keuken te staan&#8217;. Elke avond wilden zij iets speciaals maken. &#8216;Eten bij Jaap&#8217;, een restaurant aan huis, werd een culinaire trekpleister.
Als stedenbouwkundige werkte Jaap in Amsterdam (De Baarsjes), Hengelo en Rijswijk. Hij was betrokken bij de aanleg van de Hogesnelheidslijn (HSL) en kwam tien jaar geleden in dienst bij de gemeente Almere, waar hij langzaam maar zeker een inspirator en teamleider werd die nooit zelf op de voorgrond wilde treden. Hij had een tomeloze energie, koesterde de vrienden die hij overal ter wereld opzocht, kon snel zin en onzin van elkaar scheiden en maakte &#8211; alleen voor intimi &#8211; het radioprogramma Dode Mussen. Hij zou weer een grote rol bij Toneelgroep Zout gaan spelen en kon zomaar op straat, thuis of in restaurants dwaze toneelstukjes opvoeren die buitenstaanders in verwarring brachten en vrienden de slappe lach bezorgden. &#8216;Maak van elke dag een feestje,&#8217; zei hij tegen Dorine uit diepe overtuiging, &#8216;ook op maandag.&#8217; Zijn vader, een man van weinig woorden, zei: &#8216;Jaap was een verdomd goed ingenieur.&#8217;
Suggesties voor deze rubriek? Mail naar uithetleven@vn.nl

Uit het leven
Charles Thors, op 24 september op vijfenzeventigjarige leeftijd overleden, stond bekend als de goochelaar Thoraldo, de meester van de klassieke goochelkunst. Hij was poppenspeler, buikspreker en tekenaar, schreef goochelboeken en verdiepte zich in de sterren, de vrijmetselarij en Kabbala, de leer van de Joodse mystiek. Overal ter wereld trad hij op, voor kinderen en volwassenen, voor arme sloebers, maar ook voor prinses Chulabhorn van Thailand en de jonge prinsjes Willem Alexander en diens broertjes op Drakestein. Bij een bijeenkomst van topbankiers veranderde hij snippers papier in dollarbiljetten en bleek de enige die kon toveren. Roem en status maakten geen indruk, als hij het kind in de mens maar kon ontdekken. En elke keer deed het weer pijn als een moeder tijdens een voorstelling op het magische moment snoepjes ging uitdelen en de betovering verbrak. Dan kon hij wel huilen van verdriet. Hij hield niet van de rauwe werkelijkheid, luisterde naar de radio, maar wantrouwde de televisie die zo weinig overliet van sprookjes, verbeelding en illusie. &#8216;De verbazing is weg,&#8217; verzuchtte hij dan in zijn huis in Nigtevecht vol oude boeken, schelpen, schaakspelen, tapijten en honderden beeldjes.
Charles Thors werd op 14 januari 1936 in Amsterdam geboren. Zijn vader was advocaat en werd na de oorlog kantonrechter. Diens broer Frits Thors is de nu honderdtweejarige oud-nieuwslezer van de NTS. Charles had een oudere zus en jongere broer. Op zijn zevende verjaardag kreeg hij van zijn oma een goocheldoos en mocht naar de goochelstudio van de beroemde Larette waar hij al zijn zakgeld heen bracht om goocheltrucs te kopen. Op de lagere school, de vooruitstrevende Openluchtschool voor het Gezonde Kind in Amsterdam-Zuid, liet hij bij het bezoek van Sinterklaas bloemen groeien uit de vloer van de gymzaal. Dat maakte meer indruk dan Sinterklaas, herinnert een vroegere schoolvriend zich. Vriendjes mochten toverleerling worden. Op de Handels-hbs ontwikkelde hij zijn handelsgeest, maar hij ging al snel naar de kunstnijverheidsschool. Hij kocht een tweedehands poppentheater, maakte poppen en schreef sprookjes. Voor militaire dienst bleek hij niet geschikt. Vanaf zijn achttiende verdiende hij zijn geld als goochelaar en poppenspeler, hij trad op voor scholen, verzorgde kinderpartijtjes en trok liftend door Europa met goochelstaf en speelkaarten in zijn plunjezak. In hotels begon hij &#8216;s ochtends als bordenwasser, toonde in de keuken zijn kunsten en mocht dan vaak &#8216;s avonds de gasten vermaken, in ruil voor maaltijden en logies. Hij trouwde in 1971 met een verpleegster die hij tijdens een feestje had ontmoet. Zij verhuisden naar Nigtevecht, er kwamen twee zonen: Marten en Otto. Zij waren trots op hun vader, de goochelaar die op verjaardagen alle kinderen uit de buurt uitnodigde. Een aantal jaren trad hij in de zomervakanties dagelijks op in de Efteling; dan mochten de kinderen mee.
Charles woonde in zijn eigen wereld en kocht een woonboot om in alle rust te schrijven, poppen te maken en goocheltrucs te vervolmaken. Maar de boot zonk; toen zette hij een caravan op een veldje aan het water en de gemeente liet hem wegslepen. In 1981 is hij gescheiden, zijn huis maakte hij tot werkmuseum, hij reisde veel en organiseerde tournees in Afrika, Japan, Amerika, Canada en Bahrein, zocht vrienden en bekenden op die hij nog kende van school. Ook ging hij naar IJsland, het land van de mythen en sagen waar de familie Thors van oorsprong vandaan komt.
Als goochelaar was Thoraldo vingervlug, maar hij kon geen lamp indraaien. Hij genoot van de bijeenkomsten en rituelen van de vrijmetselaars, zag in de sterren of mensen bij elkaar pasten en kookte zevengangenmenu&#8217;s voor familie en vrienden. De laatste jaren deed hij het wat rustiger aan, mediteerde en herlas Karl May en Alleen op de Wereld. Van veranderingen hield hij niet, hij kon uit zijn slof schieten, maakte van een mug een olifant en zag het als zijn roeping de kennis en wijsheden van de klassieke goochelaars voor het nageslacht te bewaren. Op goochelbeurzen verkocht hij (met rode fez op het hoofd en uitsluitend aan echte goochelaars) de boeken en geheimen van de oude meesters. Hij was een melancholiek maar tevreden mens. Op zijn begrafenis trokken familie, vrienden en collega&#8217;s nog een keer een speelkaart en lieten de honderden kaarten neerdwarrelen in zijn graf; het spel was uit. Thoraldo dankte het geëerd publiek.
Suggesties voor deze rubriek? Mail naar uithetleven@vn.nl

De verbazing is verdwenen

Uit het leven
Floris Meydam, op 25 september op eenennegentigjarige leeftijd in Leerdam overleden, was een internationaal vermaard glaskunstenaar en keramist. Ruim vijftig jaar was hij in dienst bij Glasfabriek Leerdam. Zijn vazen, serviezen, schalen en &#8216;unica&#8217; &#8211; voorwerpen waarvan er maar één gemaakt werden &#8211; staan overal ter wereld in musea. Maar zijn voor massaproductie ontworpen mosterdpotjes, glazen, bierflessen, het Calvé-sausflesje en niet te vergeten het Becel-olieflesje zijn nog overal in keukenkasten en cafés te vinden.
Op glasbeurzen is zijn werk veelgevraagd. &#8216;Ik heb ook nog een oude­ Meydam,&#8217; hoorde de kunstenaar een bezoeker op zo&#8217;n beurs onlangs zeggen. Waarop hij zich omdraaide en zei: &#8216;Daar tobt mijn vrouw ook al jaren mee.&#8217;
Floris Meydam werd op 29 december 1919 o­nder de rook van de glasfabriek geboren. Zijn vader was er glaspakker, eenvoudig maar precies werk; wat onderweg brak, werd van het loon ingehouden. De eerste jaren woonde het gezin in een houten noodwoning in de Glasblazerslaan, later kregen ze een bakstenen huis. Floris speelde aan de Linge en groeide op tussen de glasscherven; op zondag mocht je niet fietsen, je mocht dan naar de kerk en naar zondagsschool: &#8216;Ik ben er ook een tijdje geweest, maar vond het toch een vreemde wereld.&#8217;
Floris was slim, maar geld voor het gymnasium was er niet. In de crisistijd had zijn ­vader wekenlang geen werk. De ambachtsschool leek de enige optie &#8211; elektrotechniek, het vak van de toekomst &#8211; maar hij moest er niet aan denken in elektriciteitspalen te klimmen. Hij haalde goede cijfers en kon dankzij zijn vader na het eindexamen op zijn vijftiende terecht op de reclameafdeling van de glasfabriek, &#8216;een baan met een boordje&#8217;. Floris moest stands inrichten voor dure winkels zoals Metz en de Bijenkorf. Er vielen massaontslagen, maar hij mocht blijven en zijn baas, de beroemde ontwerper A.D. Copier, stuurde hem zelfs naar de Avondschool voor Kunstindustrieel Onderwijs in Utrecht.
Tijdens de oorlog beleefde de fabriek een opleving, er was grote vraag naar weckflessen.Om te voorkomen dat personeel als dwang­arbeider naar Duitsland moest, richtte Copier de &#8216;Glasschool&#8217; op; leerlingen werden niet opgeroepen. Floris viel op en snel mocht hij zelf lesgeven. In 1950 volgde hij Copier op als hoofdontwerper. In 1952 kreeg Floris als eerste Nederlander de Good Design Award van het Museum of Modern Art in New York, voor een karaf waarvan de stop tevens een drinkglas was. Floris won nog veel meer internationale prijzen, maar mocht ze nooit zelf in ontvangst nemen, dat deed de directie.
Hij ontwikkelde zijn eigen stijl en zette zich af tegen zijn leermeester Copier, zoals hij later verlangde dat jonge­ ontwerpers zich tegen hem keerden. &#8216;Copier maakte zwaar kristal, ik papierdunne vazen.&#8217; Floris trok aandacht met &#8216;abstracte&#8217; werken, &#8216;ik wilde met het minimum het maximum bereiken&#8217;. Hij was eigenwijs, en toen hij opdracht kreeg meer kleur te gebruiken, kwam hij met melkwit glas.
Keer op keer bleek Floris Meydam zijn tijd vooruit. Automatisering en mechanisatie zag hij niet als bedreiging van het ambacht &#8211; integendeel, hij ontdekte nieuwe mogelijkheden. Massaproductie en unica konden goed samengaan. Aardewerkfabrieken als Regina en Fris gaven hem opdrachten, het Black Princess-servies won internationale prijzen en werd een groot verkoopsucces. Toen verbood de glasfabriek hem voor anderen te werken.
In 1988, op zijn achtenzestigste, verliet Floris Meydam de glasfabriek; hij is er nooit meer terug geweest. Hij vestigde zich als vrij kunstenaar, reisde met zijn vrouw Leny de wereld rond op zoek naar een glasblazer met wie hij lezen en schrijven kon. Hij bloeide op en werkte hard. Van filosoferen hield hij niet. Hij zei: &#8216;Werken met glas is voor mij hetzelfde als ademhalen.&#8217; Toen Leny een maand geleden zei: &#8216;Floor, de mensen zullen je niet gauw vergeten,&#8217; antwoordde hij met een grote glimlach: &#8216;Ja, ik ben een groot kunstenaar, maar dat blijft onder ons.&#8217;
In 1993 kreeg hij zijn &#8216;huisgalerie&#8217;, Glas Galerie Leerdam, en in 2003 verscheen In Vorm, een prachtig boek over zijn leven en werk. Floris Meydam was een bescheiden man van weinig­ woorden die met ontwapenende nuchterheid­ en charme zijn bewonderaars op afstand hield. &#8216;Bent u die man van al die glazen?&#8217;
&#8216;Jazeker, elke dag een glaasje.&#8217;
Suggesties voor deze rubriek? Mail naar uithetleven@vn.nl

Kunstenaar in vaste dienst

Liesbeth Bruggeman-Tersteeg, op 5 augustus op negenenzeventigjarige leeftijd in Den Haag overleden, was een trouw en lastig lid van zowel de VVD als Amnesty International. Vergaderingen sloeg zij zelden of nooit over, steevast vroeg zij het woord. Bij Amnesty kreeg ze de bijnaam &#8216;De gesel van de Algemene Vergadering&#8217;. Haar resoluties werden meestal aangenomen en zo kreeg ze ook de bijnaam &#8216;Het geweten van de achterban&#8217;. Honderden brieven heeft zij geschreven naar gevangenen die vaak tot lange straffen waren veroordeeld, louter en alleen omdat ze iets hadden gezegd of geschreven wat de autoriteiten niet beviel. Ze was een doener, nooit volgzaam. Streng kon zij het bestuur kapittelen als zij vond dat het Amnesty-beleid politieke trekjes vertoonde. Dat mocht niet, Amnesty was er om te vechten voor mensenrechten, niet om politiek te bedrijven. Zo hadden de oprichters, Britse liberalen, het bepaald en zo moest het blijven. Haar eigen politieke VVD-vrienden konden een brief op poten verwachten als zij te veel privatiseerden, het onderwijs verslonsden of te hard optraden tegen asielzoekers. Maar ondanks alle verontwaardiging zorgde zij altijd voor een kwinkslag en bleef ze de &#8216;gewaardeerde opponent&#8217;. Ook stuurde zij met grote regelmaat ingezonden brieven naar haar lijfbladen, de Haagsche Courant (nu opgenomen in het AD) en Het Parool. Dat vond ze &#8216;pittige kranten met wat sjeu&#8217;. &#8216;Ja, mijn moeder was kampioen brievenschrijven,&#8217; zegt haar zoon Jan.
Liesbeth Tersteeg werd op 13 november 1931 in Paree op Oost-Java geboren. Haar vader was directeur van de Algemene Nederlandsch-Indische Electriciteits Maatschappij, ze had een oudere broer en een jongere zus. Tot haar tiende was het leven licht en zorgeloos. Toen volgde de Japanse bezetting en werd het gezin geïnterneerd. Zij was er getuige van hoe haar oma, net uit Nederland overgekomen, in het kamp stierf. Het greep haar aan, maakte haar woedend, maar ze heeft er later niet veel over gesproken. Over persoonlijke gevoelens liet zij zich zelden uit. Het kwetste haar dat Rudy Kousbroek luchtigjes sprak over &#8216;zomerkamp&#8217;. Na de capitulatie werd het gezin herenigd, maar de politieke situatie bleef onzeker en de kinderen werden naar Nederland gestuurd. Ze werden opgenomen in het gezin van een oom en tante in het Gooi. Liesbeth voelde zich er thuis, maar miste haar ouders, die pas jaren later terugkeerden. Met plezier ging ze naar het gymnasium, ze hockeyde, en toch bleef zij in haar humor, in haar opmerkingen, een buitenbeentje. &#8216;Jij,&#8217; zeiden haar neven en nichtjes, &#8216;jij bent met een banaan uit de jungle gelokt.&#8217; Ze leek, vond men, op haar eigenzinnige grootvader Jan Tersteeg, schrijver, uitgever en journalist die in 1930 het eerste boekenweekgeschenk (De uitgever en zijn bedrijf), had geschreven. Ze studeerde rechten, was lid van de Vereeniging voor Vrouwelijke Studenten te Leiden, roeide, haalde met &#8216;de acht&#8217; het Europees kampioenschap en werd &#8211; toen heel ongebruikelijk voor een jurist &#8211; stadsverslaggever bij het Utrechts Nieuwsblad. Ze trouwde op haar negenentwintigste, kreeg twee zonen en een dochter, zorgde voor het gezin, bleef altijd overtuigd lid van de VPRO en stemde op de Kabouters voordat haar man, Jan Bruggeman, historicus en ambtenaar bij Buitenlandse Zaken, haar overreedde lid van de VVD te worden. Hijzelf was twee jaar Tweede Kamerlid.
Liesbeth was verknocht aan de politiek, maar wilde niet in het partijbestuur en ook niet in de Kamer of de gemeenteraad. Ze wilde onafhankelijk blijven en werkte als beleidsassistent van de Haagse gemeenteraadsfractie. Zo bleef ze vrij om zich met alles te bemoeien wat haar aan het hart ging. Ze wist dat scherp te verwoorden. Anderen helpen vond zij belangrijker dan een eigen carrière.
Haar man werd ernstig ziek, hij leed aan manische depressie, samenwonen ging niet meer, maar zij wilde hem tot het einde toe verzorgen. Hij stierf in 1993. Zijn vriend J.J. Voskuil schreef een roman over hem: Requiem voor een vriend. Twee jaar geleden stierf haar jongste zoon Gijs. Ook haar eigen gezondheid ging achteruit, ze werd gesloopt door een ernstige vorm van reuma. Toch lukte het haar nog lang om ondanks alle pijn op krukken naar vergaderingen te komen. Ze zong in een koor, zat in een bijbelleesclubje en bleef verontwaardigd dat de koningin niet elk jaar de herdenkingsplechtigheid bij het Indisch Monument in Den Haag bijwoonde.
Suggesties voor deze rubriek? Mail naar uithetleven@vn.nl

Kampioen brievenschrijven

Uit het leven
John Hoover, op 3 september op eenennegentigjarige leeftijd overleden, was een zalmvisser en kunstenaar uit Alaska. Zijn vader was een Nederlandse goudzoeker, muzikant en avonturier; zijn moeder een Russische Aleoet, die als meisje uit een weeshuis de grens over naar Amerika was gevlucht.
Pas op latere leeftijd, op zijn veertigste, vond John zijn bestemming, toen hij met simpele bijtels, schaven en zagen een traditionele, twintig meter lange vissersboot bouwde van lange bomen die hij in het bos had gekapt. &#8216;Dit lijkt wel kunst,&#8217; zei hij en besloot voortaan beeltenissen van vogels, vissen en mensen uit hout te snijden. Hij hield op met het schilderen van zeegezichten en besneeuwde bergen, het was niet goed genoeg.
Met zijn houten beelden, magische maskers en totempalen gaf John nieuw leven aan inheemse kunst. Hij maakte furore, won prijzen en mocht zijn werk ten tijde van president Clinton in de tuin van het Witte Huis tentoonstellen. John was trots op het lef en optimisme van zijn Hollandse vader, die zijn achternaam Verhoeven of Van der Hoeven &#8211; John wist het niet &#8211; had veramerikaniseerd. Maar als kunstenaar vond hij vooral inspiratie in de oude verhalen, mythen en legendes van de Aleoeten, het volk van zijn moeder, dat veel verwantschap vertoont met de tradities en gebruiken van de eskimo&#8217;s en noordelijke indianen. Hij kon de opdrachten niet aan, maar elke zomer ging hij met de vissersvloot naar zee. &#8216;Voor het geld hoef ik het niet te doen, maar de altijd veranderende, verraderlijke zee geeft mij de rust en bezinning die ik als kunstenaar nodig heb. En vissen is het enige wat ik echt goed kan.&#8217;
John Jay Hoover werd op 13 oktober 1919 geboren in Cordova, nu een slaperige vissersplaats maar toen een rauwe booming town aan het eind van de (niet meer bestaande) spoorweg naar de kopermijnen. Johns vader stierf jong en zijn moeder moest in haar eentje drie kinderen opvoeden. John was de jongste. Zij werkte als wasvrouw en kokkin in een mijnwerkerskamp en werd een ervaren leerlooier, ze kon goed dieren opzetten. Haar kinderen wilde zij per se als blanken opvoeden, maar toch moest John tot hij naar school ging lang meisjeshaar dragen: een gebruik, daterend uit de tijd dat Russen Aleoetenjongetjes als slaaf voor de pelsjacht meenamen. Met lang haar zouden ze hopelijk voor meisje worden aangezien.
John tekende graag, hield van de natuur en ging liever jagen en vissen dan naar school. Hij vocht mee in jeugdbendes en speelde als drummer in bars. &#8216;Het was net New York, alleen veel kleiner.&#8217; Maar hij was ook gefascineerd door groepjes kunstenaars die naar het Windsor Hotel in Cordova kwamen om de schoonheid van het pure Alaska te schilderen. &#8216;John, toch geen verlegen jongetje, durfde niet met ze te praten,&#8217; vertelt Julie Decker, hoofdcurator van het Anchorage Museum, die een boek over John Hoover, zijn leven en werk, heeft geschreven.
Na de oorlog trouwde John met een katholiek Iers meisje, ze kregen vijf kinderen. &#8216;s Winters werkte hij op een scheepswerf en &#8216;s zomers was hij op zee. Hij begon ook te schilderen en verhuisde op goed geluk met het gezin naar Edmonds in de buurt van Seattle. Daar kreeg hij schilderles, verkocht weinig en kon rondkomen met wat hij &#8216;s zomers als zalmvisser verdiende. In Edmonds bouwde hij zijn vissersboot en begon zich te verdiepen in de geschiedenis van de Aleoeten. Als het gezin naar de kerk ging, trok hij de natuur in. &#8216;Daar zag hij Gods schepping,&#8217; vertelt zijn dochter Jane. &#8216;Dad sprak niet veel, maar de manier waarop hij dingen deed, vuur maakte, hout sneed, dat was heel indrukwekkend, bijna spiritueel.&#8217;
Eind jaren zeventig trouwde John voor de tweede keer. Hij kreeg nog een dochter.
&#8216;In veel opzichten,&#8217; zegt conservator Julie Decker, &#8216;was John een echte Amerikaan, eigentijds. Maar in zijn kunst vertelde hij op een nieuwe manier de oude verhalen van zijn volk; over de goede en kwade geesten, de vissen die in mensen veranderden.&#8217;
Hij geloofde in de mythische betekenis van de dingen en zag Nederland, waar zijn vader vandaan kwam, als het verre land onder zee dat &#8211; misschien uit bijgeloof &#8211; onbereikbaar bleef.
Suggesties voor deze rubriek? Mail naar uithetleven@vn.nl

Zalm, goud en goede geesten

Uit het leven
Aron de Vries, op 10 september op negentigjarige leeftijd in Leeuwarden overleden, was een strijdlustig man die nooit opgaf; op zijn vijftiende was hij gaan werken als bankwerker in een fabriek en op zijn vijftigste ging hij rechten studeren. Tot zijn dood trad hij veelal belangeloos op als raadsman en adviseur voor oud-strijders, garagehouders, restaurants, kermisklanten en vele anderen. Hij was een Joodse jongen die zich altijd vooral Fries heeft gevoeld. Graag vertelde hij dat hij als kind op de sabbat in zijn sjabbeskleren kievietseieren ging zoeken: &#8216;Een echt Friese sport. En dan zal je net zien dat ik met die goede kleren midden in de sloot terecht kwam, ik zat onder het eendenkroos; dan zwaaide er wat als ik thuiskwam.&#8217; Maar schaatsen mocht hij niet, zijn moeder zei bang te zijn dat hij zou vallen. &#8216;Toch liep ik wel eens met andere Joodse jongens op het ijs en dan riepen niet-Joodse kinderen: &#8220;Joden op het ijs! Het begint te dooien.&#8221; Vooral mijn broer sloeg er dan meteen op los en dan was het probleem opgelost. Het had niet zo&#8217;n zware lading, we hadden veel niet-Joodse vriendjes, we hoorden er echt bij.&#8217;
Tijdens de Tweede Wereldoorlog voer hij als stoker tweede klasse op de mijnenvegers HMS Claesje en Jan van Brakel. Bij terugkeer in Nederland in 1945 bleek dat niemand van zijn familie de Holocaust had overleefd. Een verlies dat hem zijn hele leven bleef achtervolgen.
Aron de Vries werd op 24 maart 1921 in Harlingen geboren. De familie woonde er sinds de achttiende eeuw, ze handelden in textiel, oud ijzer, paarden en mollenvellen. Arons vader had een manufacturenwinkel. Toen hij vijf jaar was, verhuisde het gezin naar Leeuwarden, naar een grotere winkel in de Joodse buurt. Aron was slim en stout, en voetbalde bij de Joodse club Achdoeth. Hij was technisch en wilde naar de ambachtsschool. Het was in de crisisjaren &#8216;zwaar sappelen&#8217;. Zijn vader was veel weg, de boer op met broeken, hemden en sokken. Toen Aron vijftien was, kwam zijn vader bij een auto-ongeluk om het leven. Aron ging van school en kreeg werk in een machinefabriek. Toen hij op een keer onderdelen moest halen voor een ongeduldige klant bleef hij kijken bij het circus en werd op staande voet ontslagen. Later kwam het weer goed, Aron was een harde werker, had veel humor en een goede babbel.
In 1938, op zijn zeventiende, wilde hij als tamboer naar de Marine, maar kwam in de machinekamer terecht. Het werd zijn redding. Bij het uitbreken van de oorlog was hij op zee en werd &#8216;in een klein, oud rotbootje&#8217; naar Curaçao gestuurd. Daar, in het Caribisch gebied, heeft hij tot het eind van de oorlog konvooien uit Amerika begeleid. Aron hield van het matrozenleven, had succes bij de meisjes en &#8216;geen benul van wat zich in Europa afspeelde&#8217;. Brieven bleven onbeantwoord. Een buurman schreef dat zijn moeder in Leeuwarden was overleden. In 1945 werd hij, terug in Nederland, gedemobiliseerd, maar &#8216;omdat ik niet wist wat ik moest gaan doen, ik geen familie meer had en geen huis om te slapen, ging ik weer in militaire dienst&#8217;. Hij werd sergeant bij de Landmacht.
Op een dansavond in 1946 ontmoette hij in Oosterwolde Froukje Mebius, een mooi Fries meisje met wie hij hetzelfde jaar trouwde. Zij kregen vier kinderen. Froukje wilde niet dat hij naar Indië ging, Aron kon uit dienst en begon een manufacturenwinkel, net als zijn vader, in Harlingen en in Leeuwarden.
In 1948 vocht hij in de Israëlische Vrijheidsoorlog. Hij bleef rusteloos, verkocht op een dag de winkel en werd vertegenwoordiger voor een bedrijf in vrachtwagens en cementmixers. De hele week was hij op pad, hij had nog even een eigen garage, hield van jazz en zong in de weekenden songs van Frank Sinatra in een hotel in Harlingen. Overal had hij vrienden; met Abe Lenstra en zijn vrouw gingen Aron en Froukje op vakantie naar Amerika.
Na een hartoperatie begon Aron in 1972 aan zijn rechtenstudie. Hij bleek een geboren mediator, reisde als jurist de hele wereld over en sloeg geen Veteranendag over. Hij bleef werken, maakte grappen en kreeg in restaurants als dank voor zijn adviezen gratis te eten. Soms zelfs dubbele porties. Trots liet hij het zich smaken.
Suggesties voor deze rubriek? Mail naar uithetleven@vn.nl

Joodse Fries met goede babbel

Uit het leven
Auke Klapwijk, op 28 augustus op tweeënvijftigjarige leeftijd aan kanker overleden, was de bevlogen, eigenzinnige directeur van de Amstelmeerschool in Amsterdam-Noord, waar hij als invalgymnastiekleraar was begonnen; een witte basisschool die zwart werd.
Die omslag intrigeerde hem, maakte iets los en toen er in 1990 een nieuwe directeur moest komen, zette hij zijn visie over de &#8216;school als dorpsplein van de buurt&#8217; op papier. Hij kreeg de baan en ging zijn eigen gang. Regels lapte hij aan zijn laars, want het ging om &#8216;de kinderen die stinkend goed onderwijs verdienen&#8217;. Voor kinderen die nauwelijks Nederlands spreken ontwikkelde de school het Taalspeellokaal, waar kleuters spelenderwijs woorden leren; een initiatief waarmee de school de Onderwijsprijs won.
Dagelijks liep Auke met zijn onafscheidelijke hond Jambo door de buurt om te zien wat er gaande was. Ouders en buurtbewoners nodigde hij uit op school koffie te komen drinken in &#8216;de grote huiskamer&#8217;. Auke stelde hoge eisen aan taal en rekenen, tijdens de lessen was het muisstil op school, maar hoe kunnen kinderen presteren als ze &#8216;s nachts van de herrie en ruzies niet kunnen slapen en zonder eten naar school moeten? Het organiseren van ontbijt op school lukte niet goed, maar de warme lunch werd wel een succes. In de nieuwe school in aanbouw komt, na veel drammen en overreding, een speciale afdeling waar tandarts, fysiotherapeut, logopedist en andere hulpverleners hun praktijk of spreekuur houden.
Met besturen en ambtenaren lag Auke graag overhoop, soms gedroeg hij zich als een olifant in de porseleinkast, maar hij kon netwerken als de beste. Toen hij en zijn adjunct Alex Bakker eens op de nieuwjaarsreceptie van de deelraad verschenen in opvallende glitterhemden met strookjes en roesjes, zei de portier: &#8216;Ik zie het al, de artiesten.&#8217;
Auke Alexander Klapwijk werd op 5 juni 1959 in Paesens-Moddergat in Friesland geboren, als zoon van de dominee. Auke was een kwajongen, maar geen slechterik, vertelt zijn moeder. Op een keer verstoorde hij de kerkdienst met fikkie stoken en toen hij na het leegeten van de bessenstruik van de buren een excuusbrief moest schrijven eindigde hij met &#8216;De bessen waren heel lekker, de volgende keer pluk ik ze weer.&#8217;
Zijn vader werd gevangenispredikant in Amsterdam, Auke en zijn broer mochten mee om koffie te schenken na de kerkdienst. Ex-gedetineerden kwamen thuis, zijn ouders boden jongens en meisjes met problemen onderdak. Auke voetbalde bij de christelijke AMVJ, hield van klaverjassen en ging na de havo in 1979 naar de Pedagogische Academie; waarom wist eigenlijk niemand. Daar ontmoette hij zijn grote liefde Marjolijn. De dikkige jongen verloor zijn onzekerheid en organiseerde met Marjolijn en vrienden schoolfeesten en skivakanties. Met docenten gingen ze naar de kroeg. &#8216;Een geweldige tijd, onze vormingsjaren.&#8217; Kort werkte hij op een school in Amsterdam-Zuid, hij werd overtollig verklaard en wilde toch in het onderwijs blijven. Dat was moeilijk in die tijd, maar hij kon een paar uur per week invallen op de Amstelmeerschool en verdiende bij als ober, bordenwasser en barkeeper.
De school vergrijsde, werd zwart en Auke had tot veler verrassing zijn roeping gevonden: &#8216;Hier doe je er nog toe.&#8217; Als directeur bouwde hij een hecht team van leerkrachten om zich heen, onder wie Marjolijn en andere leerkrachten die hij nog van de PA kende. &#8216;Auke was een man,&#8217; zegt een vriend, &#8216;die ergens ging zitten en zich dan omringde met mensen die zich plezierig bij hem voelden.&#8217; Maar in zijn enthousiasme en medeleven ging hij volgens collega&#8217;s soms wel erg ver met het aannemen van zorgkinderen. &#8216;Ik heb wel eens gedacht dat hij een zwerfkind zomaar van straat plukte,&#8217; zegt een onderwijzer. &#8216;Dan zei Auke: &#8220;Eigenlijk moet-ie naar het speciaal onderwijs, daar zijn we niet voor uitgerust, dus doen we maar alsof.&#8221;&#8216;
De school was zijn leven, maar hij kon ook goed loslaten en in de vakanties ging hij met Marjolijn naar verre landen. Maar de camping aan het meer van Caldonazzo in Italië sloeg hij nooit over, zeker niet na de komst van dochter Eva, tien jaar geleden. Ook daar verzamelde Auke hechte vrienden om zich heen, hij sprak vloeiend Italiaans, kon heerlijk koken, werd groot kenner van Italiaanse wijnen en had &#8211; wellicht Aukes grote geheim &#8211; als een van de weinige basisschooldirecteuren in zijn kamer een klimaatkast voor zijn geliefde wijnen.
Suggesties voor deze rubriek? ?Mail naar uithetleven@vn.nl

Vol enthousiasme en medeleven

Uit het leven
Jaap Schilperoord, op 25 augustus op zeventigjarige leeftijd in Zaandijk aan acute leukemie overleden, was kunstschilder, jazzmuzikant, verteller, avonturier en vrijbuiter. Hij hield kippen op een stukje land achter de Zaanse Schans. De eieren gaf hij weg aan vrienden in vanzelfsprekende ruil voor een maaltijd of borrel in het café. Soms moest hij eieren bijkopen. Hij verkocht ze ook wel voor geld, maar daar ging het niet om. De eieren brachten vriendschap, verhalen en ideeën.
Jaap, bijgenaamd Bird, had altijd prachtige plannen waar hij vrienden enthousiast voor maakte; hij werkte ze uit, het kon niet mis gaan, maar dan had hij vaak geen zin meer om de laatste hobbel te nemen. De droom mocht niet worden verstoord. In Frankrijk had hij een oud kasteel gevonden, ideaal als kippenfarm; maïs voor de kippen zouden ze zelf telen. Van de bamboe die groeide langs de rivier zouden ze vlotten bouwen. Hij maakte zijn eigen verf, distilleerde calvados en kweekte tomaten.
Een jaar geleden ging hij met een vriend op bedevaart naar Santiago de Compostella; een idee dat zomaar was opgekomen tijdens een jazzconcert in de Amsterdamse Cotton Club. Ter voorbereiding wandelden ze een dag met rugzak door de duinen. Twee weken later vertrokken ze. In zijn dagboek beschreef hij de ontberingen, berovingen, ontmoetingen, vechtpartijen en hemelse ontroering. Volgend jaar wilden ze weer gaan.
Met een andere vriend had hij bedacht volgend jaar ook een bedevaart te maken in Noorwegen, van Trondheim naar Oslo, aan de hand van middeleeuwse reisbeschrijvingen. Ze zouden de verloren route weer in kaart brengen. Aan Noorwegen had hij goede herinneringen, hij had er eens gewoond met een Spaanse geliefde die hij later nog eens in Spanje had opgezocht.
Lang hield Jaap het in het buitenland niet uit, dan moest hij terug naar de Zaan, om in stilte te schilderen, muziek te maken, in de kroeg verslag uit te brengen van zijn avonturen en te vertellen dat hij gauw weer weg moest. Vanaf de hippiejaren, toen iedereen blowde en lang haar droeg, ging hij nog jaarlijks rond Kerstmis &#8211; soms wel met tachtig vrienden en bekenden, volwassenen en kinderen &#8211; naar Terschelling, maar hij leefde ook een klein jaar als kluizenaar in een berghut in de Pyreneeën. Bewoners uit een nabijgelegen dorp brachten hem voedsel &#8216;alsof ik een heilige was&#8217;.
Jacob Schilperoord werd op 15 november 1940 in Zaandam geboren, zijn vader, een felrode vakbondsman, was voorman op een houtwerf. Breed had het gezin met vijf kinderen het niet. Jaap en zijn tweelingbroer Hannis herinnerden zich dat ze in de gaarkeuken bloembollenpuree kregen. Bij razzia&#8217;s moesten ze met hun blokkendoos spelen op een luik in de vloer, waaronder mannen verborgen zaten. Jaap leek op zijn vader, eigenwijs en tegendraads, Hannis meer op zijn moeder. Al op de lagere school wilde Jaap kunstenaar worden, hij tekende, speelde gitaar, maar dacht dat hij niet genoeg talent had. Na de ulo volgde hij een timmeropleiding. Evenals zijn vader werkte hij op een houtwerf.
Jaap was sterk, fietste, schaatste, speelde in de Zaanse Swing Society en voelde zich aangetrokken tot plaatselijke provo&#8217;s als Rob Stolk en de psychedelische Simon Posthuma die later elpeehoezen maakte voor the Beatles. Hij werd afgekeurd voor militaire dienst en vertrok naar Corsica, waar hij werkte in een bungalowpark. Hij plukte druiven in Frankrijk en schilderde decors voor Circus Knie in Zwitserland. Terug in de Zaanstreek verdiende hij via koppelbazen goed geld met smerig en gevaarlijk sloopwerk; in Duitsland moest hij Amerikaanse tanks ontmantelen. Als kelner bij Wagons-Lits smokkelde hij wijn naar Duitsland.
Op zijn dertigste had hij er genoeg van, hij werd kunstenaar en met de toenmalige BKR-regeling, de uitkering voor kunstenaars, kon hij op studiereis naar Griekenland en Spanje. Thuis maakte hij kleine, verstilde renaissanceportretten en schilderde hij de Zaanstreek in watergrijze tinten.
Jaap leefde in kafkaëske onmin met de overheid, opende vaak geen brieven en als hij dan weer eens uit zijn huis werd gezet, kwamen vrienden te hulp. Hij woonde alleen, had een zoon op wie hij trots was en liet niemand te dichtbij komen, alsof, zei een vriend, Jaap een brede gracht om zijn kasteel had gegraven. Op 1 en 2 oktober is er in het Weefhuis in Zaandijk een overzichtstentoonstelling van zijn werk.
In Vrij Nederland 24 september 2011. Correctie:
In &#8216;Uit het leven&#8217; van VN 37 staat dat er op 1 en 2 oktober in Zaandijk een overzichtstentoonstelling van Jaap Schilperoord is. Er zal één werk van hem te zien zijn.
Suggesties voor deze rubriek? Mail naar uithetleven@vn.nl

Altijd een vrije vogel

Uit het leven
Wilfred Oranje, op 31 juli op negenenvijftigjarige leeftijd overleden, was de bevlogen en alom bewonderde vertaler van grote Duitse schrijvers als Goethe, Schiller en Heine. Daarnaast vertaalde hij ook uit het Russisch en Italiaans en hij slaagde erin de verzamelde werken van Sigmund Freud, achtduizend pagina&#8217;s in totaal, om te zetten in prachtig, vloeiend Nederlands. Zijn voorliefde ging uit naar de negentiende eeuw en met twinkelende zelfspot vroeg hij zich af of er eigenlijk na de Tweede Wereldoorlog nog boeken verschenen waren die zich konden meten met de meesterwerken van weleer.
Hij kon brommen en foeteren, was scherp en ironisch en zag dat de mensheid er niet op vooruit ging. Hij was een gepassioneerd schaker &#8211; &#8216;Wilfred speelde met zijn hele lijf&#8217; &#8211; en vertelde prachtige, hilarische verhalen, maar zelf schreef hij hoogstens een nawoord bij een vertaling. Hij bezat een unieke verzameling grammofoonplaten &#8211; geen cd&#8217;s, en toen een vriend hem zei zich zorgen te maken over de kwaliteit van de klassieke zender Radio 4, lachte hij meewarig: &#8216;Luister jij daar dan naar?&#8217; Hij bestreed het internet en zocht liever in oude drukken van woordenboeken en encyclopedieën. Op de televisie bekeek hij, officieel althans, uitsluitend snooker, cricket en de Tour de France; verder niets. Hij steunde de middenstand, maar zijn zonen hebben hem een keer op vakantie in een supermarkt betrapt. Reizen, vond hij, had alleen zin als je maanden, zo niet een jaar of langer in een land kon blijven. In Wenen heeft hij het huis van Freud bezocht, maar onder de indruk was hij niet. Wilfred, lang, mager en met weinig zorg voor zijn kleding, reisde in de boeken, de literatuur, oude Baedekers. En autorijden, nee dat deed je niet.
Willem George Frederik Lodewijk Oranje werd op 6 augustus 1951 in Haarlem geboren uit een oud geslacht van dominees en juristen; zijn vader was advocaat, zijn grootvader rector magnificus van de Vrije Universiteit. Wilfreds moeder kwam uit een familie van musici. Hij ging pas laat praten en even leek het er op dat hij naar het bijzonder onderwijs moest. Op het gymnasium gold Wilfred als een slome slungel die piano speelde, boeken las en enthousiast maar matig voetbal en cricket speelde. Gefascineerd door de Russische Revolutie wilde Wilfred ambassadeur in Moskou worden. Op zijn achttiende, in 1969, ging hij rechten en Slavische talen studeren en werd lid van het Amsterdams Studenten Corps. Het Amsterdam van de jaren zeventig vergeleek hij met het Moskou van de jaren twintig. De Revolutie leek nabij en als vijand van het kapitalisme stond het hem vrij van kapitalisten te nemen wat hij nodig had.
Als redacteur van het aanvankelijk streng marxistische filmtijdschrift Skrien vertaalde hij teksten van de legendarische Sovjet-Russische filmregisseur Eisenstein. En omdat Wilfred vanaf zijn twaalfde op vakanties bij een oom in Rome Italiaans had geleerd, vertaalde hij ook artikelen van de neorealistische filmer Pasolini. Voor uitgeverij SUN verzorgde hij samen met de filmkenner Karel Dibbets, broer van kunstenaar Jan Dibbets, de vertaling van De ekonomiese geschiedenis van de film van de Zwitser Peter Bächlin en &#8216;Op een dag,&#8217; zei hij in een interview, &#8216;merkte ik dat ik helemaal niet meer studeerde. Ik was vertaler.&#8217;
En dat is hij gebleven. Heine, Nietzsche, Wittgenstein, noem maar op. In 1982 begon hij aan Freud, wiens Vorlesungen hij al op het gymnasium gelezen had. &#8216;Ongelofelijk vond ik het, zoals Freud beschreef hoe flinterdun het laagje beschaving is.&#8217; Vijfentwintig jaar heeft Wilfred met weergaloze inzet en precisie aan de vertaling gewerkt, maar een echte freudiaan is hij nooit geworden. In 2006 kreeg hij voor zijn uitzonderlijke prestatie een lintje, een onderscheiding die de beleefde revolutionair niet kon weigeren. Een jaar later volgde de grote Vertaalprijs van het Fonds voor de Letteren. De afgelopen jaren verzorgde hij met Elly Schippers en Theo Kramer de Duitse bibliotheek voor Uitgeverij Atlas. Hij vertaalde onder meer twaalf romans van Joseph Roth.
Hij leefde sober en maakte zelfs bezwaar toen hij een werkbeurs te hoog vond. Wilfred had diepgevoelde opvattingen over de ideale maatschappij en zijn zonen vertellen liefdevol hoe hij op wandelvakantie in de Pyreneeën altijd de zwaarste route koos. Zijn vrouw Heleen vormde het contact met de moderne wereld. Zij mocht &#8211; voor hem &#8211; autorijden en e-mailen.
Suggesties voor deze rubriek? Mail naar uithetleven@vn.nl

Uit het leven

Uit het leven

Uit het leven

Uit het leven

Uit het leven

Uit het leven

Uit het leven

Uit het leven

De verbazing is verdwenen

Kunstenaar in vaste dienst

Kampioen brievenschrijven

Zalm, goud en goede geesten

Joodse Fries met goede babbel

Vol enthousiasme en medeleven

Altijd een vrije vogel

Reiziger in de literatuur