MAGA-miljoenen ontwrichten Europa

MAGA in Europa

Verhaal van de Week

'Een slimme rekenmachine'

Aritificial Intelligence

De zomer van de klimaatcrisis

Hannah Prins

Heinens denkfout

Hans against the machine

Publieke omroep

Onderzoek

Laurens Dassen

Essay 

Is het tijd voor een avondklok voor mannen?

Debat op dinsdag

Uit het strafkamp in Belarus: Martin

Kort verhaal

Dit moet je deze maand zien, lezen of bezoeken

Cultuurtips

Historische strip
Alejandro Jodorowsky en Milo Manara zijn twee striplegendes van wie vooral de eerste altijd garant staat voor excentrieke buitenissigheden. In hun nieuwe stripreeks Borgia, waarvan onlangs het derde deel verscheen, leggen ze het er echter wel érg dik bovenop. Dacht ik. Ik wist dat er pausen hebben bestaan die zich bezondigden aan machtsmisbruik, corruptie, wreedheid en zelfs seksuele uitspattingen, maar Jodorowsky&#8217;s verhaal over Rodrigo Borgia ofwel paus Alexander VI, onder wie het Vaticaan veranderde in het equivalent van Sodom en Gomorra, vond ik totaal ongeloofwaardig.
Totdat ik na een uurtje googelen ontdekte dat het gewoon allemaal waar is. Alexander VI staat bekend als de grootste smeerlap uit de geschiedenis van de rooms-katholieke kerk. Zijn ceremonie-meester, priester Johann Bur-chard, heeft in zijn dagboek Alexanders orgieën beschreven. Alexander wordt ervan beschuldigd zijn eigen zoons en dochters (hij had twaalf kinderen bij verschillende moeders) herhaaldelijk te hebben verkracht en daarnaast vele jongetjes te hebben verkracht en vermoord. Zijn dochter Lucrezia stond bekend als de dochter, vrouw én schoondochter van de paus.
In het eerste deel van Borgia: Bloed voor de paus, presenteert Rodrigo Borgia kardinaal Giuliano della Rovere, de latere paus Julius II, een enorme zak vol afgesneden piemels, afkomstig van de honderdvijftig minnaars van de kardinaal, allen invloedrijke geestelijken. Zo dwingt hij de kardinaal om op hem te stemmen als opvolger voor de net overleden paus Innocentius VIII. Ik houd er nu rekening mee dat de scène niet aan de fantasie van Jodorowsky is ontsproten, maar historisch authentiek is. Dat geldt ook voor het verhaal van de arme hondenverzorger in het tweede deel, Macht en bloedschande. Hij moet opdraaien voor de gruwelijke moordpartij op een onschuldige familie en wordt in opdracht van de paus publiekelijk gevierendeeld, zodat het volk kan zien dat het hem ernst is met de vervolging van gespuis. De moorden zijn echter gepleegd door Alexanders persoonlijke moordenaar Micheletto.
De enige rechtschapen figuur in Borgia lijkt de priester Savonarola te zijn, een soort rooms-katholieke taliban die in donderpreken ageert tegen het verval van de christelijke moraal in het Vaticaan. Moed kan Savonarola niet worden ontzegd, maar hij organiseert ook boekverbrandingen en kunstvernietiging, waarbij met name de werken van Botticelli eraan moeten geloven. Terwijl Alexander juist bekendstaat als een beschermheer van de kunsten.
Alejandro Jodorowsky heeft van het verhaal van Alexander VI een adembenemend spannend avontuur gemaakt dat vrijwel volledig bestaat uit actie en dialoog. Milo Manara heeft het allemaal met veel gusto in beeld gebracht. Manara geniet vooral bekendheid als maker van softpornostrips, maar in combinatie met de grote scenarioschrijvers stijgt hij altijd tot grote hoogten. Hij heeft zich met name uitgeleefd in de prachtige decors. Niet eerder zag ik Rome zo mooi in een strip verbeeld.
Wel jammer is dat Manara elke vrouw in zijn verhaal het lichaam van een zeventienjarige geeft. Zelfs een middelbare moeder van drie zoons blijkt zonder kleren het wulpse lichaam van een playmate te bezitten. Mannen tekent hij in alle soorten en maten. Dik, dun, atletisch, misvormd, jong en oud. Waarom zien zijn vrouwen er dan wel allemaal uit als de seksuele fantasie van de gemiddelde Panorama-lezer?
Alejandro Jodorowsky en Milo Manara, ‘Borgia’, drie delen, Sombrero, 56 p., € 14,90

Peter Breedveld

De smeerlap­paus

Interview / Hilary Mantel en de alchemie van het lot
Waarom gaan er zoveel baby&#8217;s dood in de boeken van Hilary Mantel? De schrijfster lijkt te schrikken van die vraag. &#8216;Dat is inderdaad zo, hè? Er gáán in mijn boeken veel baby&#8217;s dood,&#8217; zegt ze. Dan, na een moment van stilte: &#8216;Daar moet ik mee stoppen. Ik zal het nooit meer doen. Zoiets moet niet je handelsmerk worden.&#8217;
In Mantels romans wordt gestorven zonder veel omhaal, vaak in een moment van onoplettendheid, achteloos, tussen neus en lippen door. Mantel is wars van heftige emoties en grote gebaren. Een van de hoofdpersonen in haar eerste roman, Everyday is Mother&#8217;s Day (1985), Evelyn Axon, gelooft dat de baby van haar schijnbaar achterlijke dochter Muriel een &#8216;wisselkind&#8217; is, achtergelaten door kabouters, die Muriels echte kind hebben gestolen. Evelyn legt het kind in een kartonnen doos die ze laat zinken in de gracht, in de hoop dat de kabouters het echte kind zullen teruggeven. Mantel schrijft: &#8216;Tien minuten hebben ze aan de kant staan wachten. Het werd al behoorlijk donker. &#8220;Het zal nu wel dood zijn,&#8221; zei Evelyn uiteindelijk. &#8220;Ze geven je niks in ruil voor een lijk. Nou ja, ik heb mijn best voor je gedaan, Muriel.&#8221;&#8216;
En dat is het einde van Muriels baby. Geen haan kraait ernaar. Behalve Evelyn en Muriel weet zelfs niemand dat het bestond. Alleen de sociaal werkster Isabel Field vermoedt iets, maar Evelyn slaagt er lange tijd in Field buiten de deur te houden.
Juist die emotieloze onderkoeldheid waarin Mantel haar tragedies beschrijft, maakt dat de gebeurtenis zo hard aankomt. Hetzelfde geldt voor het verdwenen kind van het zendelingenechtpaar Ralph en Anna Eldred in A Change of Climate (1994). Wat in die roman niet wordt uitgesproken, is wat het meeste pijn doet.
Mantel is daar een meester in, de spanning opvoeren met wat er niet is, of wat niet zichtbaar is, of niet genoemd mag worden. De kracht van haar thriller Eight Months on Ghazzah Street (1988) schuilt in wat hoofdpersoon Frances Shore, een westerse vrouw in Saoedi-Arabië, allemaal níet weet. Praktisch opgesloten in haar appartement lijkt ze haar verstand te verliezen en het blijft lang onduidelijk of de afschuwelijke dingen die gebeuren in het onbewoonde appartement boven haar, echt zijn of slechts een product van Frances&#8217; verbeelding.
Epileptische stoornis
Het Kwaad schuilt overal in Mantels werk. Zelfs in haar relatief lichtvoetige roman Fludd (1989), over de romance tussen een twijfelende non en een rebelse priester, hoor je de zware adem van de duivel vanachter een gesloten deur. In haar autobiografie Giving up the Ghost (2003) beschrijft ze een ervaring die ze als zevenjarige had. Een vormloze, onzichtbare aanwezigheid van het Kwaad in haar achtertuin, die &#8216;met de snelheid van een gedachte&#8217; bezit van haar nam en ziek weergalmde &#8216;in de binnenkant van mijn botten en mijn lichaamsholten&#8217;.
Het is niet de enige metafysische ervaring die ze beschrijft. Het boek begint met een &#8216;flikkering&#8217; op de trap waarvan Mantel zegt te &#8216;weten&#8217; dat het de geest van haar overleden stiefvader is, en de beschrijving van een &#8216;constant bewegende achtergrond van kleine schedeltjes&#8217; die een tijdje haar gezichtsveld domineerde toen ze klein was.
&#8216;Ik had meer van dit soort ervaringen,&#8217; vertelt Mantel. &#8216;Ik zag gaten in de wereld, lichtpatronen, ik had vaak het gevoel dat er altijd iemand links naast me stond. Soms, als ik vroeg op moet, lijkt het alsof iemand me wakker roept vanuit een andere kamer. Maar ik heb nooit hallucinaties gehad, ik zie geen dingen zoals ik jou nu zie. Dat je niet denkt dat ik gestoord ben.&#8217;
Mantels ervaringen zijn het gevolg van haar migraine, die werd verergerd door de medicijnen die ze lange tijd heeft geslikt vanwege de ziekte endometriose, een chronische gynaecologische aandoening die interne bloedingen veroorzaakt. &#8216;De neuroloog Oliver Sacks heeft een boek geschreven, Migraine, dat me heeft gered, omdat erin duidelijk werd dat mijn ervaringen niet uitzonderlijk waren en dat ik dus niet gek was. Sacks laat zien wat migraine met je bewustzijn kan doen. Voor de één is migraine gewoon hoofdpijn, voor de ander een bijna mystieke ervaring. Sommige vormen van migraine lijken op epilepsie, wat soms gezien wordt als de oorzaak van bepaalde religieuze of mystieke ervaringen. Of zoals een reductionist zou zeggen: religie is een epileptische stoornis.&#8217;
Streng ongelovig
Mantel is rooms-katholiek opgevoed, maar sinds haar twaalfde &#8216;streng ongelovig&#8217;. &#8216;Na die ervaring op mijn zevende was alles wat ik over religie had geleerd, irrelevant. Maar als je vanaf je geboorte katholiek bent opgevoed, word je voortdurend gedwongen na te denken over een realiteit die de alledaagse realiteit overstijgt. Van jongs af aan leef je met het besef dat er meer is dan wat je ziet. Dat druist in tegen een letterlijke interpretatie van de wereld, wat absoluut essentieel is voor een schrijver. Dus ik vind het helemaal niet erg dat ik zo ben opgevoed. In Everyday is Mother&#8217;s Day heb ik als motto een citaat van Blaise Pascal opgenomen: &#8216;Twee dwalingen: 1. alles letterlijk opvatten. 2. alles geestelijk opvatten.&#8217; Dat zou het motto van al mijn boeken kunnen zijn, en eigenlijk ook van mijn leven.&#8217;
Haar eerste roman, A Place of Greater Safety, werd aanvankelijk door alle uitgevers afgewezen, maar later, nadat haar naam als romanschrijver was gevestigd, alsnog gepubliceerd. Mantel had toen een steeds terugkerende droom waarin ze als vroedvrouw verantwoordelijk was voor de dood van een kind. &#8216;Als schrijver heb je zoveel ideeën voor boeken, en slechts enkele werk je uit. De niet geschreven boeken blijven rondspoken als nooit geboren kinderen. Je weet nooit wat ze hadden kunnen worden. De droom was zo volhardend, dat ik weer aan A Place of Greater Safety ben gaan werken.&#8217;
Potentie die niet is waargemaakt, daar gaat het allemaal om, legt Mantel uit. In haar autobiografie voert ze Catriona op, de dochter die door haar en haar man werd gefantaseerd, maar die nooit werd geboren. &#8216;Ik heb een mentale foto van haar,&#8217; schrijft Mantel: &#8216;Als de profielschetsen van gezochte criminelen, die nooit erg kloppen. Ze zou totaal niet op mij lijken. Ze zou zo sterk zijn als mijn moeder, breed geschouderd als mijn man. Met zo&#8217;n melkwitte Ierse huid vol sproeten, die nooit bruin wordt. Ik zie haar kleine, bekwame handen een ui snijden, ongeschreven gerechten bereiden, die haar nooit zijn geleerd.&#8217;
Catriona is een van de vele geesten die haar autobiografie, eigenlijk haar hele werk bevolken. &#8216;Niet alleen geesten in de zin van overleden mensen, maar ook de keuzes die niet zijn gemaakt, boeken die niet werden geschreven, paden die niet werden ingeslagen, en de geest van je eigen potentiële zelf. Want als je keuze B had gemaakt in plaats van keuze A, was je nu een andere persoon geweest. En vaak is het zo klein wat je keuze heeft bepaald, zo incidenteel. Daar ben ik als romanschrijver door gefascineerd.&#8217;
Een schoolvriendin van haar kwam om bij een verkeersongeluk toen ze negentien was. &#8216;Ik denk voortdurend aan haar, wat er van haar zou zijn geworden, hoe de wereld zou zijn als zij hier nu had gezeten. Ik concentreer me op het moment dat ze op de stoep stond en het moment dat ze op straat terechtkwam en die fractie van een seconde daar tussenin, die alle verschil maakte. Ik probeer dat moment te isoleren, dat alchemistische moment waarop dingen transformeren, het punt waarop geen terugkeer meer mogelijk is.&#8217;
Sardonische meligheid
Dode baby&#8217;s, verkeken kansen, de onverbiddelijkheid van het noodlot. Het is een zwarte wereld die Mantel schetst in haar werk. Zwarter dan zwart, Beyond Black, zoals de titel van haar voorlaatste roman (2005) luidt. De hoofdpersoon van dat boek is een paranormaal medium, Alison, dat als kind door haar moeder werd mishandeld en geprostitueerd. Ze bewaart gruwelijke herinneringen aan de psychopaten waarmee haar moeder zich omringde. Eén van hen, een uitzonderlijk kwaadaardig stuk schorem dat Morris heet, is inmiddels dood en hij is Alisons contact met het hiernamaals. God heeft hij daar niet gezien, zegt hij, maar de duivel wel.
Hoe houdt de lezer bijna vierhonderd pagina&#8217;s van deze ellende vol, zonder de hand aan zichzelf te slaan? Dat is Mantels zwarte humor. Haar boeken zijn onweerstaanbaar grappig. Trefzeker zet ze de mensheid neer in al haar banale lulligheid, met onderkoelde, sardonische zinnetjes als: &#8216;Koffie? Vroeg ze met zangerige stem. Een paar druppels van de koffiepot vormden een fecale vlek.&#8217;
In Beyond Black komt het medium Alison in contact met de geest van prinses Diana. Die vraagt haar haar zoons te groeten, maar ze kan zich hun namen niet herinneren: &#8216;O kut, hoe heten ze nou ook alweer?&#8217; Na hun dood blijven de mensen gewoon dezelfde domme klootzakken. &#8216;Je krijgt geen persoonlijkheidstransplantatie bij je overlijden,&#8217; observeert Alison, &#8216;je promoveert niet opeens in de filosofie.&#8217;
Eight Months on Ghazzah Street is gelardeerd met diezelfde sardonische meligheid. Wanneer hoofdpersoon Frances met haar Pakistaanse buurvrouw Yasmin praat over de steniging van een overspelige vrouw waarover ze in de krant heeft gelezen, antwoordt Yasmin dat ze dat tegenwoordig niet meer doen, stenigen tot de dood erop volgt. &#8216;Ze gooien alleen een paar stenen, bij wijze van ritueel, en dan schiet iemand haar dood.&#8217; In haar dagboek schrijft Frances dat dit antwoord haar erg opmonterde. &#8216;Bijna had ik gezegd: o, maar dat scheelt, zeg. Dan komt ze er nog genadig vanaf, eigenlijk.&#8217;
&#8216;Die humor is karakteristiek voor de regio waar ik vandaan kom, de East Midlands,&#8217; verklaart Mantel. &#8216;Het is een manier om met de absurditeit van het leven om te gaan. Ik zou geen boek kunnen schrijven zonder die humor. Ze helpt ook mijn lezers over de grenzen te krijgen van wat ze acceptabel achten. Ze lachen om dingen waar ze van zichzelf eigenlijk niet om mogen lachen.&#8217;
Domme onverschilligheid
Ten slotte is Mantels werk ook erg politiek. Zo is A Place of Greater Safety een nauwgezette studie van de verhouding tussen drie helden van de Franse Revolutie: Maximilien Robespierre, Georges Danton en Camille Desmoulins. Everyday is Mother&#8217;s Day, en het vervolg erop, Vacant Possession (1986), zijn zedenschetsen waarin het sociaal werk en de bureaucratie in het Engeland van Margaret Thatcher worden aangeklaagd. Eight Months on Ghazzah Street hekelt seksisme, racisme en het westerse opportunisme ten aanzien van de fundamentalistische islam. Let wel, dit boek verscheen een jaar voor de fatwa over Rushdie. A Change of Climate schetst de gevolgen van het apartheidsregime in Zuid-Afrika. The Giant O&#8217;Brien (1998) is gebaseerd op historische feiten (het boek speelt in Londen, aan het eind van de achttiende eeuw) en gaat over de botsing van waarden en culturen &#8211; die van Ieren en Engelsen, geloof versus wetenschap. Fludd gaat over machtsspelletjes en verzet, in Beyond Black stelt Mantel het bekrompen materialisme van de huidige Vinex-generatie aan de kaak. In vrijwel al haar boeken rekent Mantel af met de vijandige, nadrukkelijk beleden domme onverschilligheid van de arbeidersklasse.
&#8216;Ik heb mezelf altijd als een zeer politieke schrijver beschouwd,&#8217; aldus Mantel. &#8216;Een belangrijk thema is voor mij macht. Wie heeft macht, wat doet hij ermee en hoe raakt hij het weer kwijt. Ik ben zeer geïnteresseerd in hoe politieke processen werken op alle niveaus, van de staat tot het gezin, en daarom schrijf ik zo vaak over jeugd en over kinderen. Omdat in veel gezinnen, misschien wel in elk gezin, een machtsstrijd plaatsvindt die lijkt op de machtsstrijd in de maatschappij. In elk gezin heb je tirannen, verzetshelden, collaborateurs, en alle gezinsleden verwisselen van tijd tot tijd van rol. Als je heelhuids uit zo&#8217;n gezin komt, ben je politiek gevormd.&#8217;
Haar nieuwe boek, Wolf Hall, begint bij de jeugd van een invloedrijke politicus, Thomas Cromwell, de eerste minister van monsterkoning Hendrik de Achtste. &#8216;Vanaf de eerste pagina heeft deze roman zichzelf aan mij gepresenteerd in levende beelden,&#8217; aldus Mantel. &#8216;Het boek is veel intiemer dan de meeste historische romans omdat de lezer voortdurend door de ogen van Cromwell kijkt. Heel soms neem ik de positie aan van een alwetende verteller, maar de meeste handelingen worden beschreven alsof Cromwell zelf de verteller is.&#8217;
Persoonlijke crisis
&#8216;Van al mijn romans zit hier het meeste van &#8220;mij&#8221; in,&#8217; vertelt ze. &#8216;Het gaat over macht en politiek, maar ook over mythe en legende, en er wordt in duidelijk dat er vijfhonderd jaar geleden een minder strikt onderscheid zat tussen die twee manieren van denken.&#8217;
Het was ook een moeilijk boek om te schrijven. &#8216;Want zoveel romanschrijvers hebben zich al met deze periode beziggehouden, maar dan met een romantische insteek. Mijn boek is anders, ik heb geprobeerd de historische gebeurtenissen van binnenuit weer te geven, de beleving ervan te vangen. Ik hoop dat dit zo&#8217;n boek is waarbij de lezer in een andere wereld stapt gedurende de tijd dat hij het leest.&#8217;
Inmiddels is ze bezig aan het vervolg op Wolf Hall, The Mirror &#038; The Light. &#8216;Het was de bedoeling dat het één boek zou worden, maar ik zag al snel in dat dat niet ging lukken. Ik wist alleen niet waar ik het eerste boek moest eindigen. Dat is uiteindelijk de executie geworden van Thomas More, de persoonlijke adviseur van Hendrik de Achtste, in 1535. Voor dat verhaal wilde ik alle ruimte nemen, omdat dat een enorme persoonlijke en politieke crisis is geweest.&#8217;
The Mirror &#038; The Light gaat over de vijf jaar daarna, tot aan Cromwells executie in 1540. &#8216;Dat is nog een hele uitdaging, want ik moet alle personages en de gebeurtenissen in Wolf Hall weer opnieuw introduceren, en tegelijkertijd van The Mirror &#038; The Light een boek maken dat op zichzelf staat. Maar daar kom ik wel uit.&#8217;
Hilary Mantel, ‘Wolf Hall’, HarperCollins, 672 p., € 15,95

‘Dat je niet denkt dat ik gestoord ben’

Strip / Gelukkige treuzelaar
Etienne Noblet, de wat lethargische hoofdpersoon van de Franse strip Vlak voor het Geluk, wint de loterij, maar hij maakt geen haast met het claimen van zijn prijs. Hij tart het noodlot door zijn jasje met portemonnee te laten rondslingeren op een feestje, &#8216;s nachts met het winnende lot op zak door Parijs te dwalen en zich al dagdromend met zijn auto in het drukke stadsverkeer te begeven. Het lijkt wel of hij het geld niet wil. Eerst wordt zijn jasje door een andere gast meegenomen, dan wordt zijn portemonnee gerold en vervolgens belandt hij in het ziekenhuis, waar hij zijn loterijbiljet voor de derde keer bijna verliest.
Etienne lijkt er niet van onder de indruk. Hij krijgt door al die ongelukken niet meer haast en blijft laconiek het moment uitstellen dat hij miljonair wordt. Bloedirritante vent, vindt ook Lise, de vrouw van zijn beste vriend Franck. &#8216;Geef het geld maar hier, als je er niks mee kunt,&#8217; snauwt ze. Zij zou er wel raad mee weten. &#8216;Dit is niet het leven waar ik van droomde,&#8217; zegt ze tegen Franck.
Zijn geluk niet beseffen, maakt Etienne natuurlijk onuitstaanbaar. Als plotseling zijn charmante ex-geliefde Laetitia komt opdagen, die hij een jaar niet heeft gezien, denkt hij ook nog dat ze op zijn geld uit is, terwijl ze van niets weet. Je zou bijna hopen dat-ie zijn prijs uiteindelijk niet krijgt, en Laetitia verdient hij ook niet.
Het aldus voortkabbelende verhaal over iemand die niets doet, is op een rare manier spannend &#8211; juist vanwege het ontbreken van cliffhangers en fast-paced action. Als lezer zit je bijna te schreeuwen: &#8216;Ga dat geld claimen! Lul!&#8217;
Vlak voor het geluk is geschreven door Jean-Claude Denis en getekend door Philippe Dupuy en Charles Berberian, vooral bekend van Meneer Johan, de geestige zedenschets over jonge intellectuelen in Parijs. Dit nieuwe album is zeer onderhoudend, maar minder sterk dan Meneer Johan. Wat het toch ver boven het gemiddelde uittilt, zijn de tekeningen van Dupuy en Berberian, die als een soort siamese tweeling werken. Het duo tekent in een luchtig, nostalgisch retrostijltje, dat erg doet denken aan de affiches van zonnige Franse films uit de jaren vijftig en zestig, zoals Les vacances de Monsieur Hulot. Het is een minimalistische stijl; in enkele penseelstreken creëren Dupuy en Berberian precies de sfeer die nodig is voor een bepaald verhaal en die de lezer niet afleidt met een overmaat aan detail, een stilistische onhebbelijkheid van veel virtuoze striptekenaars. In Vlak voor het geluk houden ze het ingetogener en zijn de kleuren ook somberder. Dat komt het nachtmerrieachtige, hallucinatoire van sommige scènes ten goede.
Jean-Claude Denis, Philippe Dupuy en Charles Berberian, ‘Vlak voor het geluk’, Oog &#038; Blik / De Bezige Bij, 96 pagina’s, € 19,95

Ga dat geld claimen! Lul!

De smeerlap­paus

‘Dat je niet denkt dat ik gestoord ben’

Ga dat geld claimen! Lul!

De smeerlappaus