Ongelijke transzorg

Machtige Eerste Kamer

Democratisch tekort

Bange huisartsen

Verhaal van de week

Clickbait-sletjes

Nicolaas Veul

Nederland in crisis

Hans against the machine

Iedereen naar het buitenland

Hollander zoekt asiel

‘Mam, ik ga toch niet dood?’

Reportage

Tibet bezet

China verstevigt zijn grip

Het verdriet van Tibet

Iedereen is hypocriet

Hannah Prins

Tien openluchtbioscopen

Cultuurtips

<p>Tegen de tijd dat de begrafenis van opperste leider ayatollah Ali Khamenei afgelopen was, die in februari omkwam tijdens de eerste golf van Amerikaans-Israëlische luchtaanvallen, klonken vanuit het zuiden van Iran opnieuw de dreunende geluiden van bombardementen. Maar zowel tijdens de begrafenisplechtigheden als tijdens de hervatte luchtaanvallen bleef één staatsinstelling onverstoorbaar doordraaien: de galg.</p>
<p>Demonstranten die de laatste tijd tijdens protesten zijn opgepakt en politieke gevangenen die al jaren vastzitten, worden in hoog tempo geëxecuteerd.</p>
<p>De strategie van de Verenigde Staten en Israël in Iran lijkt te berusten op het idee dat een uitputtingsoorlog, gecombineerd met de dreigende taal van de Amerikaanse president Donald Trump, de Islamitische Republiek ertoe zou dwingen zijn houding tegenover de eigen bevolking en de rest van de wereld te veranderen. Ook zou die druk een kritische massa Iraniërs ertoe moeten brengen de straat op te gaan om het regime omver te werpen.</p>
<p>De maanden sinds februari hebben echter duidelijk gemaakt hoe onjuist die inschatting is.</p>
<div class="info-box">
<h5>Experts over de wereldpolitiek</h5>
<p>Elke week publiceren we een opiniestuk van een expert in de wereldpolitiek. Met deze week: Pegah Banihashemi, rechtsgeleerde aan de University of Chicago School of Law en docent mensenrechten, met een focus op machtsdynamieken en politieke veranderingen in het Midden-Oosten</p>
</div>
<p>De eerste opperste leider van de Islamitische Republiek, ayatollah Ruhollah Khomeini (1902-1989), bouwde het hele systeem op één eenvoudige, meedogenloze en onwrikbare doctrine: elke daad die tegen het regime of de staat is gericht, moet worden beantwoord met de zwaarst mogelijke straf. Voor genade is geen plaats. Functionarissen mogen alles doen wat nodig is om het systeem in stand te houden, zelfs als daarvoor de fundamentele religieuze beginselen waarop het regime zegt te zijn gebaseerd, moeten worden geschonden.</p>

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div>
<h5>Voogdijschap</h5>
<p>Al jaren vóór de Iraanse Revolutie van 1979 predikte Khomeini het principe van het geestelijk toezicht op de staat (<em>velayat-e faqih</em>). Pas nadat hij Opperste Leider was geworden, werd echter duidelijk hoe ver die leer volgens hem reikte. In januari 1988 schreef hij in een brief aan de toenmalige president Khamenei dat de belangen van de islamitische staat zwaarder wogen dan alle ‘secundaire’ religieuze voorschriften van de islam, waaronder het gebed, het vasten en de bedevaart naar Mekka. Deze vergaande interpretatie werd bekend als het absolute voogdijschap van de islamitische rechtsgeleerde (<em>velayat-e motlaqeh-ye faqih</em>).</p>
<blockquote><p>De Revolutionaire Rechtbanken waren oorspronkelijk bedoeld om slechts een beperkt aantal zaken te behandelen</p></blockquote>
<p>Met andere woorden: in de fundamenten van de Islamitische Republiek ligt een doctrine verankerd die totale onderdrukking van de bevolking en de volledige inzet van alle staatsmiddelen toestaat, zolang dat nodig is om het systeem in stand te houden. Ongeacht welke ayatollah aan de macht is of wie tot zijn naaste kring behoort, die doctrine blijft onveranderd.</p>
<p>Daarom gedraagt deze nieuwe generatie leiders, die onlangs aan de macht is gekomen, zich niet anders dan haar voorgangers – en er is geen reden om aan te nemen dat dit zal veranderen. Dat blijkt onder meer uit het gebruik van de Revolutionaire Rechtbanken. Die waren oorspronkelijk bedoeld om slechts een beperkt aantal zaken, zoals spionage, te behandelen. Inmiddels zijn ze uitgegroeid tot tribunalen die doodvonnissen uitspreken tegen iedereen die ook maar de geringste kritiek op de status quo uit. Verdachten worden geconfronteerd met de zwaarste aanklachten, maar moeten zich verdedigen zonder toegang tot een onafhankelijke advocaat.</p>
<h5>Executiegolf</h5>
<p>Iran voerde het aantal executies al ruim vóór het uitbreken van de oorlog fors op. Volgens Amnesty International werden in 2025 ten minste 2.159 mensen geëxecuteerd, meer dan twee keer zoveel als een jaar eerder. Ook de oorlog bracht die executiegolf niet tot stilstand. Ondanks de bombardementen en zonder zelfs tijdens het Perzische Nieuwjaar een onderbreking in te lassen, heeft het Iraanse regime sinds februari 2026 ten minste veertig mensen geëxecuteerd op basis van politiek gemotiveerde aanklachten.</p>
<p>Bovendien constateerde Iran Human Rights na het staakt-het-vuren van 27 maart een sterke toename van het aantal executies. Alleen al in juni 2026 werden minstens 101 mensen geëxecuteerd. Ondanks de oorlog heeft Iran dit jaar inmiddels ten minste 413 executies voltrokken – en niets wijst erop dat het regime van koers wil veranderen. Op dit moment zitten in één gevangenis in Isfahan alleen al meer dan 70 demonstranten in de dodencel. Van hen zijn er minstens 26 overgebracht naar eenzame opsluiting, in afwachting van hun executie. Zoals de directeur van Iran Human Rights opmerkte: ‘Het werkelijke aantal doodvonnissen dat in het hele land is uitgesproken, ligt veel hoger dan eerder werd aangenomen.’</p>
<p>Hiermee komen we bij de aanname van de Verenigde Staten en Israël dat het Iraanse volk uiteindelijk tegen het regime in opstand zal komen. Hoewel extreme onderdrukking afwijkende meningen de kop kan indrukken, kan zij ook juist het verzet aanwakkeren, vooral wanneer die onderdrukking gepaard gaat met langdurige economische ontberingen en zware maatschappelijke druk. In Iran zijn zelfs degenen die hoopten op wezenlijke hervormingen binnen het bestaande systeem, in plaats van een omverwerping ervan, keer op keer teleurgesteld.</p>
<h5>Bloedbad</h5>
<p>De frustratie onder de Iraanse bevolking leek een hoogtepunt te bereiken vlak voordat de Amerikaans-Israëlische aanvallen begonnen. Tienduizenden Iraniërs gingen toen de straat op om te protesteren. Maar trouw aan de leer van Khomeini reageerde het regime met niets minder dan een bloedbad. De Iraanse regering erkent dat 3.117 protestanten zijn gedood. De door Iraanse mensenrechtenactivisten opgerichte persvereniging HRANA heeft meer dan zesduizend dodelijke slachtoffers bevestigd. Andere schattingen liggen nog veel hoger en spreken van zeventienduizend of zelfs 36 duizend doden.</p>
<blockquote><p>De uitputtingsoorlog vergroot de overlevingskansen van het regime</p></blockquote>
<p>Kort nadat de Iraniërs deze brute onderdrukking hadden doorstaan, begonnen de Amerikaanse en Israëlische bombardementen. Trump leek ervan uit te gaan dat die de protesten zouden doen uitgroeien tot een revolutie. Maar na al het bloedvergieten bleef de Iraanse bevolking thuis. De door het regime gevoede angst dat Iran territoriaal uiteen zou vallen, bleek zo groot dat het enthousiasme voor een machtswisseling vrijwel van de ene op de andere dag omsloeg in diepe verdeeldheid, zowel binnen Iran als onder de Iraanse diaspora. Het daaruit voortvloeiende gevoel van onzekerheid en vervreemding zorgde er zelfs voor dat veel Iraniërs zich sterker gingen identificeren met een systeem dat zij kort daarvoor juist hadden willen afschaffen.</p>
<p>Die angst voor territoriale versnippering moet niet worden gezien als een psychologische zwakte, maar als een rationele reactie op een keuze tussen twee kwaden. Juist daarin schuilt de kracht van de grondgedachte waarop de Islamitische Republiek is gebouwd. De prijs van de huidige situatie is hoog, maar veel Iraniërs zijn tot de conclusie gekomen dat de prijs van het uiteenvallen van de staat en de desintegratie van het land nog veel hoger is.</p>
<p>Inmiddels zou duidelijk moeten zijn dat een uitputtingsoorlog niet alleen tekortschiet als middel om de Islamitische Republiek ten val te brengen, maar de overlevingskansen van het regime juist vergroot. Elke nieuwe aanvalsgolf dwingt de Iraanse leiders er niet toe hun wreedste onderdrukkingsmiddelen af te schaffen, maar geeft hun juist nieuwe mogelijkheden om die in te zetten: meer arrestaties, meer veroordelingen en meer executies.</p>


Pegah Banihashemi

De Amerikaanse aanvallen versterken het Iraanse regime alleen maar