Vrouwen misbruikt binnen Forum

De zomerrel op links

Woke versus klasse

Verhaal van de Week

Normale mensen zijn eng

Teun van de Keuken

Wat betekent bescherming?

Leven in de Noordzee

Onzekere toekomst

Onrust in het Midden-Oosten

iPhone-apartheid

Chard van den Berg

Eigendomcrisis

Noordzee

Veilige social media

Megaboete Meta

Democratie leeft

Verzet in India

Mag je niet missen

Cultuurtip

Achtergrond

<div class="info-box"><iframe src="https://w.soundcloud.com/player/?url=https%3A//api.soundcloud.com/tracks/718694734&amp;color=%233e1d15&amp;auto_play=false&amp;hide_related=true&amp;show_comments=false&amp;show_user=true&amp;show_reposts=false&amp;show_teaser=false" width="100%" height="166" frameborder="no" scrolling="no"></iframe><br />
Liever luisteren dan lezen? Blendle heeft dit verhaal ingesproken.</div>
<p>‘Daar staat-ie.’ Steven Hulshoff wijst naar de boekenkast op zijn werkkamer aan de Technische Universiteit Delft. Vanaf zijn bureaustoel kijkt de docent en onderzoeker er recht tegenaan. Boven op de kast, links op de hoek, staat het ding waarvan Hulshoff het halfuur daarvoor het ontwikkelingsproces in detail heeft beschreven. Witter dan wit, neus in de richting van de deur, alsof het elk moment de motoren kan ontsteken en wegvliegen.</p>
<p>Het is een schaalmodel van de Stratospheric Aerosol Geoengineering Aircraft, kortweg SAGA. Studenten ontwierpen het vliegtuig twee jaar geleden als eindopdracht van hun studie Aerospace Engineering, de opleiding waaraan Hulshoff als docent en onderzoeker verbonden is.</p>
<h5>De meest kansrijke methode</h5>
<p>De naam van het vliegtuig verwijst naar de taak die het ooit zou moeten uitvoeren: het verspreiden van tonnen minuscuul kleine witte zwavelstofdeeltjes (aerosolen) in de stratosfeer, de luchtlaag van tien tot vijftig kilometer hoogte. Door deze techniek, genaamd Stratospheric Aerosol Injection (SAI), wordt de aarde kunstmatig afgekoeld; de deeltjes weerkaatsen een deel van het zonlicht waardoor minder warmte de aarde bereikt. Dit procedé is afgekeken van een natuurlijk verschijnsel, namelijk vulkaanuitbarstingen.</p>
<blockquote><p>‘Tien jaar geleden werd er in het publiek gefronst wanneer ik over geo-engineering sprak. Tegenwoordig word ik na afloop geregeld aangesproken en willen mensen zelfs meedenken.’</p></blockquote>
<p>SAI is de meest kansrijke methode uit de koker van <em>geo-engineering</em>. Deze wetenschapstak onderzoekt technieken waarmee de mens de natuurlijke systemen op aarde kan manipuleren om opwarming tegen te gaan. Volgens onderzoekers is SAI technisch en financieel haalbaar. Eerder dit jaar kondigde Harvard University aan een eerste <em>field test</em> met SAI te zullen doen.</p>
<h5>Enge wetenschap</h5>
<p>De vraag is dan ook hoe lang het vliegtuig dat de studenten van Hulshoff ontwierpen nog een schaalmodel op een boekenkast blijft. Want als onderzoeksterrein wint geo-engineering aan urgentie. ‘Geo-engineering werd lange tijd gezien als enge wetenschap,’ zegt Herman Russchenberg, directeur van het TU Delft Climate Institute. ‘Men beschouwde het als rotzooien met de natuur zonder te weten wat de consequenties zijn.’</p>
<p>Dat beeld ziet Russchenberg de laatste jaren veranderen. Werd geo-engineering eerder bestempeld als sciencefiction, inmiddels wordt de parapluterm voor technieken om het klimaat te sturen meegenomen als serieuze overweging in gezaghebbende rapporten en studies naar toekomstscenario’s over klimaatverandering.</p>
<p>‘Ik merk het ook bij lezingen,’ zegt Russchenberg. ‘Tien jaar geleden werd er in het publiek gefronst wanneer ik over geo-engineering sprak. Tegenwoordig word ik na afloop geregeld aangesproken en willen mensen zelfs meedenken.’</p>
<div class="info-box">
<h5>Geo-engineering: twee categorieën</h5>
<p>De technieken die onder geo-engineering vallen, worden in twee categorieën verdeeld. De eerste is Carbon Dioxide Removal. Hieronder vallen – de naam zegt het al – technieken gericht op het onttrekken van CO2 aan de atmosfeer. De tweede categorie is Solar Radiation Management en bevat technieken om het zonlicht te reguleren. SAI behoort tot deze laatste categorie.</p>
</div>
<h5>Extreme weersomstandigheden</h5>
<p>De toenemende aandacht voor SAI en andere geo-engineeringtechnieken staat niet op zichzelf. De klimaatdiscussie is de meest ingewikkelde en volgens velen de belangrijkste van deze tijd. Hoewel de precieze cijfers van klimaatprognoses uiteen kunnen lopen, concluderen ze hetzelfde: de temperatuur op aarde stijgt en zal dat blijven doen, zo lang de uitstoot van broeikasgassen niet drastisch daalt. Politieke maatregelen om die daling te forceren, blijken vooralsnog ontoereikend.</p>
<p>Zo schreef <em>The New York Times</em> eind 2018 dat een flink aantal landen er niet in slaagt de zelfopgelegde klimaatdoelstellingen te halen. En zouden ze die doelstellingen halen, dan nog zou het niet voldoende zijn om onder de kritische grens van het klimaatakkoord van Parijs (2020-2050) te blijven: 2 graden temperatuurstijging ten opzichte van het pre-industriële tijdperk.</p>
<p>Eerder dat jaar concludeerde het klimaatpanel van de Verenigde Naties, het IPCC, dat ons nog twaalf jaar rest om te voorkomen dat de aarde meer dan 1,5 graden opwarmt. Elke halve graad opwarming betekent een substantieel extra risico op extreme weersomstandigheden en heeft een negatieve impact op het ecosysteem.</p>
<p>In deze context dringen zich extremere ingrepen zoals geo-engineering op – niet alleen in wetenschappelijke kringen, maar beetje bij beetje óók in het politieke en publieke debat.</p>
<p><img decoding="async" class="alignnone size-image_640 wp-image-452215" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2019/11/water2-640x816.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2019/11/water2-320x408.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2019/11/water2-640x816.jpg 640w" alt="geo-engineering" width="640" height="816" /></p>
<h5>Tijdelijke noodmaatregel</h5>
<p>Dat wil niet zeggen dat geo-engineeringtechnieken zoals SAI elk moment kunnen worden ingezet. Integendeel. Inzichten in de positieve en negatieve effecten van geo-engineering zijn voornamelijk ontleend aan computermodellen. Die kunnen veel, maar vooralsnog nemen ze slechts een beperkte hoeveelheid factoren in hun berekeningen mee.</p>
<p>Juist bij academici die onderzoek doen naar geo-engineering heerst scepsis over de inzet ervan. Alle onderzoekers met wie <em>Vrij Nederland</em> voor dit artikel sprak, uiten hun zorgen over het vooruitzicht van een wereld waarin geo-engineering praktijk is. Ze benadrukken dat geo-engineering nooit een vervanging mag zijn voor maatregelen die de uitstoot van CO2 terugbrengen. Stratospheric Aerosol Injection zien zij als een tijdelijke noodmaatregel om de schade in extreme weersomstandigheden te beperken.</p>
<p>Tegelijkertijd: geen of gebrekkige kennis over geo-engineeringtechnieken is ook gevaarlijk, zeggen de wetenschappers. Ze beschouwen het daarom als hun taak duidelijkheid te scheppen over de kansen en risico’s van geo-engineering, mocht de politiek in de toekomst toch besluiten om het in te zetten.</p>
<p>De lijst met onbeantwoorde vragen over geo-engineering – technische, praktische en ethische – is nog lang. We zetten de belangrijkste vraagstukken voor Stratospheric Aerosol Injection op een rij:</p>
<ol>
<li>Is de oplossing wel een oplossing?</li>
</ol>
<p>Van de vele morele vragen over geo-engineering (moeten we als mensheid aan het klimaat sleutelen?) is de belangrijkste misschien wel welk (politiek) signaal er uitgaat naar de bevolking als geo-engineering zou worden ingezet.</p>
<p>Russchenberg: ‘Je loopt het risico dat mensen gaan denken: het maakt niet uit hoe heet het op aarde wordt, we kunnen ’m toch afkoelen.’ Die gedachte is gevaarlijk en verkeerd, zegt Russchenberg. Geo-engineering is geen oplossing voor temperatuurstijging. Je onttrekt er geen broeikasgassen mee, de uitstoot ervan verminder je ook niet.</p>
<p>Geo-engineering verlaagt alleen de temperatuur, maar niet onbeperkt. ‘Bovendien,’ zegt Russchenberg, ‘wanneer je Stratospheric Aerosol Injection inzet maar niets doet aan de uitstoot van broeikasgassen, riskeer je een plotselinge en forse temperatuurverhoging wanneer zo’n kunstmatig wolkenschild plots zou wegvallen. Die situatie is mogelijk gevaarlijker dan een geleidelijke temperatuurstijging zonder geo-engineering.’</p>
<p>Harvard-professor David Keith, een van de initiators van de geplande <em>field test</em> met Stratospheric Aerosol Injection, steunt Russchenberg daarin. Al in 2017 zei Keith op een conferentie: ‘In zekere zin is onze grootste vrees een tweet van Trump waarin hij zegt: geo-engineering lost alles op! Het is fantastisch! We hoeven ons niet druk te maken over het terugbrengen van de uitstoot van broeikasgassen!’</p>
<div class="info-box">
<h5>SAI: afgekeken van de natuur</h5>
<p>Toen in 1991 de Mount Pinatubo vulkaan in de Filipijnen uitbarstte, werd er 20 miljoen ton aan zwaveldeeltjes de lucht in geschoten. Anderhalf jaar lang was de temperatuur op aarde hierdoor 0,5 graden koeler dan gebruikelijk. Stratospheric Aerosol Injection is een kunstmatige nabootsing van deze vulkaanuitbarsting. Deze gebeurtenis leverde de eerste grove data over de mogelijke invloed van SAI op de temperatuur en ons ecosysteem.</p>
</div>
<h5>Periodes van droogte</h5>
<p>Naast morele vragen zijn er ook tal van vragen over de uitvoering van geo-engineering en het effect ervan. De impact van technieken als Stratospheric Aerosol Injection op het ecosysteem is afhankelijk van de plek op aarde waar die techniek wordt toegepast. De stofdeeltjes worden bij SAI bewust in de stratosfeer geblazen, omdat die luchtlaag weinig wordt beïnvloed door weersomstandigheden. Maar de mondiale windstromen werken er juist volop. Daardoor kunnen sommige plaatsen op aarde te kort en andere juist te lang worden ‘behandeld’. Dat kan leiden tot ongewenste periodes van droogte.</p>
<p><img decoding="async" class="alignnone size-image_640 wp-image-452217" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2019/11/wind2-640x716.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2019/11/wind2-320x358.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2019/11/wind2-640x716.jpg 640w" alt="geo-engineering" width="640" height="716" /></p>
<p>Bovendien zou langdurig gebruik van SAI de ozonlaag aantasten. Het is daarmee de vraag of de schade die wordt voorkomen door inzet van SAI opweegt tegen de mogelijke schade die deze techniek toebrengt aan het systeem Aarde.</p>
<ol start="2">
<li>Wie mag er straks aan de knoppen zitten (en onder welke voorwaarden)?</li>
</ol>
<p>Technisch is Stratospheric Aerosol Injection mogelijk. De witte stof is voorhanden, de vliegtuigen die de stof moeten verspreiden zijn maakbaar en betaalbaar. Maar een bestuurlijk en wettelijk raamwerk voor deze en andere geo-engineeringtechnieken ontbreekt nog.</p>
<p>Wel biedt een handjevol bestaande verdragen randvoorwaarden. In een uitgebreid rapport uit 2013 zette het Nederlandse Rathenau Instituut de voor geo-engineering relevante milieu- en klimaatverdragen op een rij. Daaruit valt af te leiden dat geo-engineering geen schade mag toebrengen aan het milieu van andere landen. Bovendien zijn landen verplicht om wetenschappelijk vooronderzoek te doen.</p>
<p>Lastig is dat een aantal van dit soort verdragen slechts door een beperkt aantal landen is ondertekend. Bovendien zijn sommige verdragen zacht geformuleerd: als verzoek of oproep. De slagkracht van dit soort wetgeving is beperkt. En dus, stelde het onderzoeksinstituut, biedt de internationale wet- en regelgeving een ‘vangnet’ met ‘diverse lacunes’.</p>
<blockquote><p>Onderzoek naar geo-engineering wordt voor een aanzienlijk deel gefinancierd door (private) fondsen en filantropen. Zo is Bill Gates een van de geldschieters in het Solar Geoengineering Project van Harvard.</p></blockquote>
<p>Geen enkel verdrag verbiedt geo-engineering. Ook niet voor private partijen. Juist daarom is het belangrijk dat landen blijven nadenken over gezamenlijke regels, zegt Frank Biermann, hoogleraar mondiaal duurzaamheidsbeleid aan de Universiteit Utrecht. Biermann noemt een vergunningensysteem onder toezicht van de Verenigde Naties als mogelijke vorm. ‘Op die manier kunnen landen naar eigen behoefte geo-engineering inzetten, maar is er een overkoepelend orgaan dat de regie houdt en een mondiaal verbod kan uitspreken, mochten de risico’s te groot lijken.’</p>
<h5>Afspraken maken</h5>
<p>Om tot zo’n systeem te komen, zullen landen eerst afspraken moeten maken over het mandaat van de VN. Tot dusver gaat dat moeizaam. Landen hebben verschillende belangen bij de inzet van geo-engineering, zegt Biermann. ‘Bij de VS staat geo-engineering hoger op de agenda dan bij veel Europese landen. Die willen vooralsnog eerst inzetten op energietransitie, wat kan bijdragen aan minder CO2-uitstoot. De huidige regering van de VS ziet daar weinig in. Je ziet dan ook dat de VS veel zelfstandig onderzoek doet naar geo-engineering. Dat verschil maakt dat het ene land zich niet kan vinden in de voorstellen van het andere.’</p>
<p>Het enige verdrag dat het gebruik van Stratospheric Aerosol Injection misschien (de lezingen hierover lopen uiteen) zou kunnen beperken, is een verdrag over luchtverontreiniging, het LRTAP-verdrag (Long-Range Transboundary Air Pollution, 1979). Daarin worden volgens het rapport van het Rathenau Instituut grenzen gesteld aan de hoeveelheid zwavel in de troposfeer, de luchtlaag onder de laag waarin de witte zwaveldeeltjes voor SAI verspreid zouden worden. Dit verdrag kan het gebruik van SAI in de toekomst aan banden leggen als blijkt dat de zwaveldeeltjes na verloop van tijd naar beneden vallen.</p>
<ol start="3">
<li>Wie betaalt de rekening (en hoe hoog zal die zijn)?</li>
</ol>
<p>Er is nog veel onduidelijkheid over het wat (welke geo-engineering techniek wordt er ingezet, mocht ervoor gekozen worden) en het hoe (hoe vaak, waar, wanneer?). Nog minder is er bekend over wie de financiële verantwoordelijkheid voor geo-engineering gaat dragen.</p>
<p>Huidig onderzoek naar geo-engineering wordt voor een aanzienlijk deel gefinancierd door (private) fondsen en filantropen. Zo is Bill Gates een van de geldschieters in het Solar Geoengineering Project van Harvard – het project waar ook de eerdergenoemde praktijktest met Stratospheric Aerosol Injection onder valt. Te verwachten is dat die geldstromen zullen verschuiven wanneer overheden daadwerkelijk met geo-engineering gaan werken. De vraag is alleen op welke manier.</p>
<p>Studies naar Stratospheric Aerosol Injection variëren in hun kostenschatting van 2,5 tot 140 miljard dollar per jaar. Dat maakt SAI financieel de meest aantrekkelijke geo-engineering techniek die gericht is op het regelen van de hoeveelheid zonlicht die de aarde bereikt. Goedkoper dan bijvoorbeeld het laten rondzweven van ruimtesatellieten met enorme spiegelschilden – een andere techniek in dezelfde categorie.</p>
<p><img decoding="async" class="alignnone size-image_640 wp-image-452219" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2019/11/aarde2-640x880.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2019/11/aarde2-320x440.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2019/11/aarde2-640x880.jpg 640w" alt="geo-engineering" width="640" height="880" /></p>
<h5>Financieel onverstandig</h5>
<p>Toch kunnen we SAI niet goedkoop noemen, zegt klimaatwetenschapper Claudia Wieners. Ze doet onderzoek naar de economische wenselijkheid van geo-engineering. Een van de studies waarbij Wieners betrokken was, ging over de geschatte jaarlijkse kosten voor Stratospheric Aerosol Injection. Die kosten vergeleken de onderzoekers met de totale investeringskosten die nodig zijn voor de transitie naar een CO2-vrije energieketen voor de meest vervuilende industrieën.</p>
<p>‘Wil je met Stratospheric Aerosol Injection maximaal twee graden Celsius afkoelen, dan kost die techniek niet meer dan één procent van het bbp,’ zegt Wieners via Skype. ‘Daar kunnen wel nog kosten bovenop komen voor eventuele milieuschade die SAI toebrengt.’</p>
<p>Energietransitie zou jaarlijks 1 tot 2 procent van het bbp opeisen. Conclusie: het inzetten van Stratospheric Aerosol Injection is niet zo gek veel goedkoper dan investeren in energietransitie.</p>

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div>
<p>‘Een veelgehoord kritiekpunt op energietransitie is dat het veel geld kost,’ zegt Wieners. ‘Maar van energietransitie is ten minste duidelijk hoeveel tijd het ongeveer zal kosten. Als die transitie eenmaal is voltooid, kost het nauwelijks nog iets.’</p>
<p>Bij geo-engineering is de tijdsduur van de inzet onbekend. Die factor bepaalt samen met de hevigheid van de inzet het uiteindelijke prijskaartje. ‘Als allebei die factoren hoog uitvallen, zit je met een flinke jaarlijkse kostenpost waar je niet zomaar vanaf bent.’</p>
<p>Geo-engineering gebruiken zonder te investeren in energietransitie is daarom financieel onverstandig, zegt Wieners.</p>
<p>Of het ooit zover komt? Wieners vindt het lastig om op die vraag een eenduidig antwoord te geven. ‘Voor nu zeg ik fiftyfifty, met de hoop dat áls geo-engineering wordt ingezet, dat niet door maatschappelijke druk komt maar omdat de politiek begrijpt waar het “ja” tegen zegt. In dat geval heeft de wetenschap haar werk goed gedaan.’</p>
<p><em>Dit artikel is tot stand gekomen met steun van het <a href="https://fondsbjp.nl/">Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten.</a></em></p>


Mathijs de Groot

Geo-engineering: de oplossing voor klimaatverandering of gevaarlijk gerotzooi?

Burgerrechercheurs: bondgenoten van de politie of zelfbenoemde rechters?