Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips

Valeria Luiselli. Valse papieren. Karaat, vertaling Merijn Verhulst, 143 p., € 16,90
****
door Aart van Zoest
Essayistische notities
For the happy few. De jonge Mexicaanse schrijfster Valeria Luiselli had het vooraf aan haar notities met hoog essaygehalte kunnen schrijven. Ze heeft zich daadwerkelijk door de wereld verplaatst (Mexico City, New York City, Venetië), maar reist vooral door de wereldliteratuur. Haar leeservaringen met de meesterwerken van Ezra Pound, Edgar Allen Poe, Borges, Baudelaire, Unamuno, Melville, Conrad, Defoe, Deleuze en vele vele anderen inspireren haar tot bespiegelingen, vaak ook snelle verwijzingen, die haar goede smaak en scherp inzicht verraden. Haar favoriet Joseph Brodsky en al die anderen zijn dierbare vrienden voor haar, van wie ze de graven bezoekt en die ze op heel pertinente wijze citeert wanneer ze vertelt van haar omzwervingen en van haar interpretaties getuigt. Ze rijdt ook rond per fiets, door Mexico City bijvoorbeeld, zodat ze haar paragrafen tussentitels kan geven als &#8216;Voetgangersoversteekplaats&#8217;, &#8216;Houd afstand&#8217;, &#8216;Stop&#8217;. Dat maakt haar concrete Umwelt tot een metafoor van de geestelijke wereld waarbinnen haar leesactiviteit zich afspeelt: de zwerftochten die we gedurende onze lectuur maken, brengen op de ene of de andere manier ruimtes in beeld waarin we ons tijdens onze intieme momenten begeven.
Frida Vogels. Dagboek 1972-1973. Van Oorschot, 496 p., € 29,50
**
door Marjolijn Pouw
Dagboek
&#8216;E. (haar echtgenoot, MP) weet niets van mijn correspondentie met monna,&#8217; schrijft Frida Vogels in het onlangs verschenen negende deel van haar dagboek: &#8216;Ik houd een groot deel van mijn leven voor mijzelf. Ook de brief van oom Jan waar ik zo blij mee was en mijn antwoord daarop heb ik hem niet laten lezen.&#8217; Vogels&#8217; wens om een groot deel van haar leven voor zichzelf te houden, is verwonderlijk voor iemand die wat er in de loop van de jaren om haar heen gebeurde en wat ze daarvan vond minutieus in haar dagboek opschreef om het later in kloeke boekdelen uit te laten geven, aangevuld met een gedichtenbundel en enkele even kloeke, autobiografische romans. Vogels sluit haar echtgenoot doelbewust buiten, zoals ze iedereen buitensluit die niet denkt of doet zoals zij. Een afwijkende mening of aanpak kwetsen haar, ze houdt alleen van zichzelf: &#8216;Ik zou zoiets nooit gedaan hebben,&#8217; zegt ze tegen E. in een van haar vele beschouwingen van zijn karakter: &#8216;ik bedoel de ernst waarmee jij je in de dingen verdiept. (…) Ik wijd me niet aan anderen. Ik ben te vol van mezelf.&#8217; Niets of niemand mag haar gemier verstoren, en gebeurt dat toch, dan wordt ze ziek, gaat ze in haar kamertje zitten mokken of verbreekt ze de vriendschap, zoals met de schrijver Voskuil en diens Lousje. Deze wordt later dan weer met groot genot vanwege het schuldgevoel hersteld. Natuurlijk, navelstaren hoort bij het genre, maar Vogels&#8217; angstige zelfgenoegzaamheid is zo treurig dat je er mismoedig van wordt. Nergens is een lichtpuntje te vinden, nergens kan ze om lachen. Het boek heeft ook mooie passages, zoals de geërgerde beschrijving van logé Lilina&#8217;s gestuntel met plastic zakken op de gang als ze boodschappen wil gaan doen, maar als geheel kan dit zelfingenomen getob me gestolen worden.
Hans Goedkoop. De laatste man. Een herinnering. Atlas Contact, 91 p., € 14,95
****
door Harm Ede Botje
Biografie
Hoe kan het dat een legerofficier die een belangrijke rol speelde bij de dekolonisatie van Nederlands Indië bij terugkeer slechts adviseur van de brandweer wordt? Die vraag staat centraal in een mooi geschreven, afgewogen en persoonlijke monografie die Andere Tijden-presentator Hans Goedkoop schreef over zijn opa, generaal majoor D.R.A. Van Langen. Van Langen, verdwenen &#8216;in een kier van de tijd&#8217;, stond in 1948 aan het hoofd van de troepen die de stad Djokja binnen trokken en daar Soekarno inrekenden. Toen in 1949 de soevereiniteitsoverdracht werd getekend, stortte Van Langens wereld in. Hij kwam bij zijn superieuren op voor de Ambonezen en zijn andere &#8216;inheemse manschappen&#8217; die in Indonesië moesten achterblijven, maar kreeg geen gehoor. &#8216;Hij nam het op voor wat over het hoofd werd gezien, weggemoffeld, stilgezwegen.&#8217; In de maanden voor en na de soevereiniteitsoverdracht trok Van Langen (loyaal als hij was) op verzoek van de legerleiding door de archipel om de gemoederen te sussen, hem vertrouwden de uitgerangeerde militairen nog. Maar toen was zijn rol uitgespeeld. In Nederland werd Van Langen aanvankelijk een mooie baan beloofd: militair attaché in Washington. Maar het kabinet viel, sleutelfiguren verdwenen naar de achtergrond, en de beloftes ook. Het werd stil rondom de generaal majoor buiten dienst. Met zijn &#8216;loyaliteit aan het Indische leven&#8217; had Van Langen niet alleen een ander kamp gekozen dan de politici en hoge ambtenaren in Den Haag, hij gaf ze volgens kleinzoon Goedkoop ook een ongemakkelijk gevoel. Híj was opgekomen voor zijn manschappen. Híj was principieel geweest. De anderen niet. Zijn aanwezigheid &#8216;zou hen daaraan blijven herinneren zolang hij in hun kring verkeerde&#8217;. En dus groeide er &#8216;in stilte&#8217; een &#8216;gedeeld belang&#8217; om hem uit die kring te laten verdwijnen. Goedkoop noemt dit &#8216;de trap na in het proces van uitsluiting&#8217;. Iedereen moest door, zijn opa en al die anderen die uit Indië kwamen werden gemeden, als belichaming van de herinnering aan een verdwenen rijk, verdampte status en geknakte trots.

Harm Ede Botje

Aart van Zoest

Marjolijn Pouw

Non-fictie

Sadie Jones. De ongenode gasten. Cargo, vertaling Hien Montijn, 284 p., € 18,90
****
door Kristien Hemmerechts
Roman
Verrassend. Dat is het woord waarmee ik Sadie Jones&#8217; derde roman De ongenode gasten zou omschrijven. Jones neemt alle tijd om haar personages en het decor te introduceren. De toon lijkt haast gezapig en zelfs een tikkeltje oubollig. Dat mag, want het boek speelt ruim een eeuw geleden op een Engels landgoed dat vervallen is zoals Engelse landgoederen vervallen horen te zijn. Net wanneer je bedenkt dat het verhaal vaart mist, steekt Jones een tandje bij. De sfeer wordt grimmiger, geheimen worden onthuld, maskers worden afgerukt. Het is een scenario dat we kennen uit meer romans en films, maar Jones brengt het op een krachtige en volstrekt overtuigende manier. Vervolgens neemt het verhaal voor de tweede keer een andere, en ja, verrassende wending. Jones maakt handig gebruik van een alwetende verteller, een ouderwetse techniek die hier uitstekend dienst doet en voor de nodige humor en ironie zorgt. Het is alsof de verteller de lezer uitnodigt om met een vertederde glimlach het wel en wee van de personages te aanschouwen. En hun het beste toe te wensen, in het volle besef dat ze niet bestaan. Een boek om te koesteren.
Joost Vandecasteele. Massa. De Bezige Bij, 250 p ., € 19,95
***
door Marjolijn Pouw
Roman
Joost Vandecasteele pakt in Massa financiële zwendel en de eurocrisis bij de kop. Via een schimmige site krijgt de werkloze communicatiestudente Margot een baantje bij het bedrijf Blurred Inc aangeboden. Ze maakt kunstwerken van droge financiële memo&#8217;s en jaarverslagen, en op Facebook vergelijkt ze zich met &#8216;theologen die verbonden waren aan het MIT. Zoals die godsbesef probeerden te proppen in zielloze robotten&#8217;. Omdat ze er zo goed in is, krijgt ze al gauw de opdracht om nieuwe mythen te ontwerpen, waarmee de euro kan worden gered. Als een vrouwelijke Laarmans creëert ze vervolgens succesvolle spookbedrijven, waarmee Blurred Inc grote investeerders lokt. Voor eigen gewin, want ondanks hun vrome praat over de redding van Europa telt alleen het eigenbelang.
De schrijver geeft een inktzwart beeld van de bovenbazen. Anders dan bij zijn illustere voorganger Elsschot, die ook zwendel tot kunst verhief, valt er bij hem niets te lachen. De windhandel is zo uit de hand gelopen, dat niemand de werkelijke waarde van het verhandelde nog kent. Computerprogramma&#8217;s voor de doorrekeningen zijn zo geprogrammeerd dat ze zelf besluiten nemen, want deze aan mensen overlaten, duurt te lang. Idealisme is schaars. Blurred Inc en hun concurrenten infiltreren protestbewegingen als Occupy en de Arabische Lente om ze naar hun hand te zetten en talent te ronselen. Wie hen voor de voeten loopt, wordt opgeruimd. Niemand kent ze, nooit gaan ze zonder lijfwacht de straat op.
De roman heeft veel van een pamflet, waarin het onderwerp de schrijver zo beheerst dat het hem boven het hoofd dreigt te groeien. Het was interessanter geweest als dat met de heldin was gebeurd, maar die blijft een sjablone. Geen sprake van de twijfel of gekte die romanfiguren zo onweerstaanbaar kan maken, ze loopt hooguit een (beheersbare) gokverslaving op. Maar wat een lef om deze ondoorgrondelijke wereld in zulke klare taal aan de kaak te stellen.
Jan Lauwereyns. De willekeur. De Bezige Bij, 136 p., € 18,90
****
door Rob Schouten
Poëzie
Jan Lauwereyns, net bekomen van de VSB-prijs voor zijn bundel Hemelsblauw, komt nu alweer met een dikke bundel De willekeur waarin de tsunami-kernramp in Japan, zijn thuisland, de spil vormt. Al eerder liet Lauwereyns, neurowetenschapper en koele dichter, zien dat hij de menselijke maat wil tonen. De willekeur is een bundel over dood en geluk, rampspoed en wreedheid, de paradoxale kanten van het menselijk leven, die soms ook ironische vondsten oplevert, zoals het &#8216;patientje met alzheimer&#8217; of &#8216;vissen lagen in glasnost te rotten&#8217;. Maar meer nog dan het onderwerp fascineert het dichterlijke avontuur waarop Lauwereyns ons meeneemt in deze bijzondere, afwisselende bundel: stukken proza (over een zeventiende-eeuwse pornograaf, bijvoorbeeld), epische lappen tekst, gewone gedichten, een &#8216;seniel sonnet&#8217;. De willekeur is zelf ook een dichterlijke tsunami die je meesleurt. Er is maar één dichter in het Nederlandse taalgebied met wie Lauwereyns momenteel valt te vergelijken, en dat is de grote Leo Vroman, diens gedicht Liefde, sterk vergroot bijvoorbeeld. Poëzie over het ellendige, grootse mensdom.

Kristien Hemmerechts

Rob Schouten

Fictie

Rosan Hollak. Scherptediepte. De Bezige Bij, 224 p., € 18,90
***
Verhalen
In het verzorgingstehuis waar de 120 kilo wegende, half blinde en half verlamde aids­patiënte Molly Green haar einde afwacht, komen studenten van de plaatselijke universiteit de zieken met poëzielessen opvrolijken. Molly heeft er wel aardigheid in, maar moet haar vriend, de blinde Bashir, gelijk geven als hij schampert: &#8216;Het zijn maar literatuurstudenten, die komen hier even naar ons kijken. Ze leggen ons dingen uit en pikken ondertussen ons leven in. Ze observeren ons, alsof we apen zijn. De ellende in de wereld leren ze van ons. (…) en dan schrijven zij, ver weg hiervandaan, mooie verhalen over ons.&#8217;
Schrijvers gebruiken hun omgeving vaak als materiaal waarmee ze in hun boeken of op feestjes, goede sier kunnen maken. Zo niet Rosan Hollak, zij biedt meer dan leeg vermaak en sensatie ten koste van de verschoppelingen die ze in haar verhalen opvoert. Ze laat zien hoe ze lijden, maar ook hoe veerkrachtig ze zijn en boven hun ellende uitstijgen. Molly&#8217;s toestand is uitzichtloos, maar ze heeft Bashir die van haar houdt en ze blijft van de Verlosser dromen. Ook de schoonheid vertroost, al is hij ongrijpbaar zoals de morsige nieuwsfotograaf Herman uit het titelverhaal maar al te goed beseft. Op zijn verre reizen fotografeert hij naakte meisjes want: &#8216;Ik wilde dat je het bijna kon voelen: hoe bloed en melk verscholen liggen, onder de oppervlakte van die prachtige huid. Maar nee, nee, nee… Zelfs op het mooiste papier verwelkte elke suggestie van leven. Bepaalde schoonheid is niet te vangen.&#8217; Toch gaat hij ermee door, want zijn geluk is niet de foto maar het moment waarop de meisjes zich uitkleden. Dat lost de spanning op en maakt zijn leven draaglijk. Hollak dringt haar betrokkenheid niet op, maar weeft hem in haar verhalen. Het levert een interessante, soms hartverscheurende bundel op.
Manon Uphoff. De ochtend valt. De Bezige Bij, 120 p., € 14,90
****
Novelle
Manon Uphoff verplaatst zich in het mooie De ochtend valt in een jongen van een jaar of veertien en laat hem vertellen hoe hij vreesde dat zijn vader zijn moeder vermoord had, en hoe hij als kind na haar plotselinge verdwijning voor het gezin bleef zorgen. Hij wil het eigenlijk niet over zijn &#8216;pah&#8217; en &#8216;mah&#8217; hebben, misschien: &#8216;Omdat hun manier van leven zo ouderwets was.&#8217; Of, omdat hij het over &#8216;die andere dingen&#8217; wil hebben: &#8216;Over mezelf, Glenn en Natalee &#8211; en over mijn rol. Zie je, we werden bepaald niet gek toen mah weg was.&#8217; De vader en zijn drie kinderen zitten in een spiraal van verwaarlozing, armoede, rottigheden en broeierige seksspelletjes. Het is de sfeer van Faulkner en Hugo Claus. Uphoff weet hem net zo geraffineerd op te roepen. Ze geeft alleen de hoofdlijnen, de invulling laat ze over aan de lezer zelf. Het begin had minder nadrukkelijk literair mogen zijn, de rest is voorbeeldig: gepolijst, strak, hard.
Sofie Rozendaal. Indien plaats beschikbaar. Van Gennep, 256 p., € 16,-
**
Roman
Sofie Rozendaals debuutroman is een meisjesboek met als klassieke ingrediënten: een rebellerende tiener, bezorgde ouders, een nare initiatie en ten slotte de sterke armen van een stoere, aantrekkelijke jongeman.
De 21-jarige Sofie blikt gedurende een vliegreis met haar vader, gezagvoerder bij de KLM, terug op haar problemen als puber, die ze nog steeds niet heeft overwonnen. Het meisje leed aan smetvrees en werd er anorectisch van. Buiten medeweten van haar ouders wordt ze op instigatie van een vriendinnetje opgevangen door een op Keith Bakker lijkende amateurtherapeut.
Hij raakt de tiener nauwelijks aan en vraagt haar keurig ten huwelijk, maar het meisje schrikt zich een ongeluk van zijn avances. Dat heeft akelige gevolgen, maar Sofie overwint alles dankzij haar droomprins met zijn goede vooruitzichten en sterke armen. Ondanks de aangesneden zwarigheid is het boek heel geruststellend en ik weet niet of ik het als tiener leuk had gevonden. De braafheid had me vast en zeker overdonderd.

Christa Wolf. De gedeelde hemel. Van Gennep, vertaling Gerrit Bussink, 238 p., € 19,90
***
door Aart van Zoest
Roman
Toen Der geteilte Himmel in 1962 verscheen, was de bewondering voor het boek algemeen. Het was immers dapper van een schrijfster uit de DDR om met een goedgeschreven roman te komen waarin (via een liefdesgeschiedenis en een concrete sociale context) nogal wat niet onsympathieke personages aan de orde kwamen die het repressieve Oost-Duitse regime onwelgevallig waren. Haar boek behandelt vooral de tegenstelling tussen de beide Duitslanden die destijds bestonden: de democratische Bondsrepubliek in het westen, de ondemocratische, communistisch gedomineerde DDR in het oosten (met de leugenachtige naam Deutsche Democratische Republik). Oost-Duitsland was een treurigstemmende plek die veel bewoners inspireerde om de vlucht naar het Westen te ondernemen, hetgeen de machthebbers vrijwel onmogelijk wisten te maken door de bouw van de Muur en bewaking door soldaten met geweren waarmee af en toe raak werd geschoten. Zat hier een idealistische motivatie achter van oprechte socialisten die de DDR-Duitsers opriepen om &#8216;nieuwe mensen&#8217; te worden die gemeenschapszin boven eigenbelang zouden plaatsen, socialisme boven kapitalisme? Ze zijn er geweest, en Christa Wolf zet ze neer in De gedeelde hemel. Maar de drammerigheid &#8211; om niet te zeggen onbarmhartige tirannie &#8211; waarmee hun hooggestemdheid gepaard ging, krijgt onvoldoende duidelijke contouren in de langdradige discussies waarvoor vandaag de dag nog maar weinigen belangstelling kunnen opbrengen. Dat geldt vast en zeker ook voor het dilemma dat de dragende liefdesgeschiedenis te bieden heeft: als de jongeman de DDR verwisselt voor het Westen, zal zijn Oost-Duitse geliefde zich dan bij hem voegen of niet? Gelukkig is het Duitsland onzer dagen, waarin zo&#8217;n akelig dilemma zich niet meer voordoet: noch het land noch de hemel is er gedeeld zoals een halve eeuw geleden. Met de Muur zijn daar ook de vraagstukken verdwenen die de personages van Christa Wolf tot tragische keuzes konden dwingen. Haar succesboek is voer voor historici geworden.
Doeschka Meijsing. Het kauwgomkind. Querido, 272 p., € 19,95
*****
door Marjolijn Pouw
Verhalen
In januari van dit jaar stierf Doeschka Meijsing. Onlangs kwam postuum Het kauwgomkind uit, een bundel verhalen van haar hand die eerder in kranten of tijdschriften verschenen, aangevuld met enkele tot nu toe ongepubliceerde. De verhalen staan haaks op de nu gangbare literaire zelfaffichering. In &#8216;Terug in het laboratorium&#8217; staat de vertelster met een vriend in haar tuin en bedenkt dat ze lange tijd niet meer zo&#8217;n diepe stilte mee zal maken. Ze zegt: &#8216;Weet je wat Dian altijd antwoordde als ik verzuchtte: wat leven we lang?&#8217; (…) &#8216;Ze antwoordde steevast: je moet niet zeggen wat leven we lang, je moet zeggen wat leven we veel.&#8217; Betekent het wat, zo&#8217;n zinnetje dat in je geheugen blijft haken, vraagt de schrijfster zich elders af: &#8216;Ja, dat betekent wat. Maar wat?&#8217; Ze verkent die vraag tot in alle uithoeken, om tot de slotsom te komen dat hij misschien niet te beantwoorden valt. Maar: &#8216;Ik heb in de loop van mijn jaren geleerd hoe een verhaal moet worden verteld.&#8217; (&#8230;) &#8216;Eigenlijk is er maar één regel: verlies je doel niet uit het oog. Begeef je in alle mogelijke speculaties (…) maar vergeet nooit wat je bedoelt, ook al zul je het nooit zeggen, ook al formuleer je het nooit, zelfs al ken je het niet eens &#8211; de stelregel blijft: verlies het niet uit het oog.&#8217;
De verhalen missen de gebruikelijke chronologische volgorde die je moeiteloos van het begin naar het einde voert. Aan de hand van hardnekkige pop-ups in het hoofd van haar figuren roept Meijsing hun herinneringen op, en de vragen die hen bezig houden. Ze doet dat zo helder en elegant dat de wirwar inzichtelijk wordt. Filosofische kwesties schuwt ze niet, maar zwaarwichtig is ze nooit. En ook al kunnen we de wereld niet bevatten omdat de eigenlijke dingen ver achter de horizon van onze waarneming liggen, zoals ze met Plato zegt, ze weet hem in onnavolgbaar mooie vergezichten te vatten.
Bouke Billiet. In de naam van TienKamelen. Wereldbibliotheek, 231 p., € 18,90
**
door Marjolijn Pouw
Roman
In de naam van TienKamelen is een boek met een boodschap. De titel verwijst naar de bizarre naam van de heldin. Haar illegaal in België verblijvende moeder zadelde haar ermee op omdat een marktkoopman haar tien kamelen voor de baby had geboden. De moeder had er een voorteken in gezien en heeft haar dochter een naam gegeven die voorspelt hoe haar leven zal worden. Kamelen zijn overlevers en zwerven rond. Ze hebben maar weinig eten en drinken nodig en worden in barre gebieden gebruikt voor vervoer van mensen en zware lasten. Volgens de schrijver delen ze die handige eigenschappen met arbeidsmigranten. Die kunnen ook met weinig toe en doen voor een hongerloon, vaak onder erbarmelijke omstandigheden, het vuile en gevaarlijke werk waarvoor wij onze neus ophalen. Zo vergaat het ook TienKamelen: zodra ze groot genoeg is, wordt ze als duvelstoejager in het Belgische rusthuis waar ze toevallig belandde aan het werk gezet. Als dat rusthuis wordt opgeheven, bonjouren de Belgen haar zonder pardon het land uit. Berooid trekt ze naar het ruimhartige Spanje om zich met enige lotgenoten en tien kamelen in een verlaten dorp terug te trekken.
Een boodschap &#8211; hoe sympathiek ook &#8211; is geen garantie voor een overtuigende roman. In Billiets debuut ligt hij er zo dik boven op dat hij averechts werkt. Had de schrijver het maar bij de losse verhalen gehouden die TienKamelen van de lieve, afgeschreven oudjes hoort die ze verzorgt, of van haar vrienden. Daar zitten een paar aardige tussen, ze spreken voor zichzelf.

Maan Leo. Ik ben Maan. Wereldbibliotheek, 224 p., € 17,90
* ½
door Marjolijn Pouw
Roman
Het biseksuele meisje Maan uit Maan Leo&#8217;s debuut­roman is een hartstochtelijke fan van de Amerikaanse successchrijver David Foster Wallace. Net als haar held wil ze beroemd worden met een shock story. Maar Hollands is ze ook, en zoals de schrijver James Worthy in zijn debuut vorig jaar het beffen tot kunst verhief en Henk van Straten met zijn Superlul de aandacht trok, zo wordt hier kinky seks als literaire attractie ter tafel gebracht. Opvallende attributen zijn daarbij Maans indrukwekkende voorgevel (cupmaat 65J) en haar op maat gesneden fetisjistische outfit met SM-toebehoren.
Maan is natuurlijk meer dan haar seksuele voorkeur en uitzonderlijke joekels. Om dat te benadrukken, heeft de schrijver in haar relaas vele verwijzingen naar David Foster Wallace&#8217;s werk ingelast, zoals een tennissende partner, voetnoten in het hoofdstuk &#8216;Ik ben fan&#8217;, of namen van DWF-personages. In een &#8216;stoomcursusje&#8217; worden we op de finesses van diens werk vergast. &#8216;Alles in onze maatschappij is Ironie en Entertainment, waardoor een directe link met de werkelijkheid vrijwel onmogelijk lijkt,&#8217; verklaart Maan. De vele voetnoten in haar eigen bekentenissen en Wallace&#8217;s Infinite Jest moeten we dan ook niet zien als een poging om het werk te verklaren, maar om ons op een dwaalspoor te brengen en &#8216;in het spiegelpaleis van de fictie&#8217; te laten ronddolen. Literatuur is spel: &#8216;In een wereld waarin &#8220;waar gebeurd&#8221; de belangrijkste aanbeveling voor literatuur lijkt te zijn, is dat uitermate verfrissend,&#8217; stelt Maan zelfvoldaan vast. Haar slothoofdstuk, getiteld &#8216;Ik ben een bestseller&#8217;, kan door de &#8216;ironische&#8217; reflectie op het totaal ook al als leeswijzer bij dit bewust postmodernistische spiegelpaleis gelden. Maar hoe ingenieus en grappig dit boek soms ook is, het verfrissende karakter wordt er zo stevig ingeramd dat je er een kater aan overhoudt. En wie neemt er vandaag de dag nog aanstoot aan provocatieve, literaire half-porno?
Marieke van der Pol. Voetlicht. De Arbeiderspers , 368 p., € 19,95
***
door Marjolijn Pouw
Roman
De trein van Jeruzalem naar Tel Aviv zit propvol soldaten, en de blonde, Hollandse Vero moet op schoot bij haar Israëlische vriendje Alon. Ze ziet de jongens nieuwsgierig naar haar kijken en beseft plotseling hoe de Israëliers haar zien: &#8216;een buitenlands meisje&#8217; zonder inhoud. Hoe liberaal Alons omgeving ook is, Vero zal altijd de sjikse blijven die er niet in past, zelfs niet als ze joods zou worden. Het meisje denkt dat het komt door haar vrijgevochten karakter, maar belangrijker is het verschil in achtergrond. Het antiautoritaire Am­ster­damse toneelwereldje uit de jaren zeventig, waarvan ze deel uitmaakte voor ze Alon naar Jeruzalem volgde, staat ver af van de rauwe werkelijkheid in Israël: een land in oorlog in de schaduw van de Shoah. Toneel &#8211; hoe geëngageerd ook &#8211; is spel, vervolging en oorlog zijn onontkoombaar.
De schrijfster werkt dat uit in Vero&#8217;s liefdes: de Amsterdamse Brak en de Israëlische Alon. De wilde Brak ontkent zijn burgerlijke afkomst. Hij kleedt zich in vodden, wast zich zelden, blowt, drinkt en hoereert rond. Zijn engagement is vrijblijvend, hij kan niets in stand houden. Het Glazen Huis, een door hem met een aantal geestverwanten opgezet werktheater, valt na Vero&#8217;s vertrek al gauw uiteen. Alon daarentegen is aangepast, hij is een ernstige, door zijn ervaringen getekende muziek- en filosofiestudent, die zijn leven op volwassen wijze ordent. Zijn vrienden en hij schuwen vernieuwing niet, maar bouwen op de traditie voort. Het is wel duidelijk bij wie Vero zich het meeste thuis voelt. Het boek zit gedegen in elkaar en de kwesties die de schrijfster ter tafel brengt, worden keurig behandeld, behalve de Palestijnse die nogal naïef en eenzijdig belicht wordt. Er is kortom weinig op aan te merken en dat is precies waar het aan schort. Het beschreven protestverleden ten spijt: hier worden geen grenzen verlegd, maar gebaande wegen bewandeld.
Fleur Jurgens. Schaduwstad. De Bezige Bij, 176 p., € 18,50
* ½
door Marjolijn Pouw
Roman
Fleur Jurgens durft: &#8216;Een man moet neuken. Dat is zijn hoofddoel,&#8217; laat ze &#8216;meesterjournalist&#8217; H.J. Bul bedenken. Hij is net door een Marokkaanse slager geslacht en ligt klaar om tot merguez vermalen te worden. De schrijfster heeft de kunst afgekeken van Polanski in wiens film Chinatown Buls evenbeeld optreedt, de privédetective J.J. Gittes, gespeeld door een verlopen ogende Jack Nicholson. Gittes gaat de gangen na van een beeldschone jonge vrouw en ontdekt dat de tiener die ze beschermt haar zus is én haar dochter. Vergeefs probeert hij de meisjes te redden. Bul volgt de al even prikkelende Laila en ook hij moet ontdekken dat het kind dat ze verbergt haar zus is én haar dochter. Ook zijn poging om het misbruik te stoppen, heeft afgrijselijke gevolgen. Jurgens&#8217; benadering van maffiose, perverse figuren kan echter niet tippen aan die van Polan­ski. Anders dan in zijn op het oog zo keurige Ameri­kaanse zakenman kun je je in haar incestueuze, islamitische kinderverkrachter niet vergissen. Haar haatportret heeft veel weg van de (antisemitische) karikaturen die nazipropagandist Julius Streicher in de jaren dertig maakte: kwalijk en bot.
Hans Fallada. De drinker. Cossee, vertaling Gr. Grose Roolfs, herzien door A. Folkertsma, 318 p., € 12,50
***
door Aart van Zoest
Roman
Fallada brengt zijn lezers terug naar de Duitse maatschappelijke werkelijkheid van de jaren dertig. Geen enkele verwijzing naar politieke context, maar des te preciezer wordt de wereld van de kleine man in de grote stad getekend, met name van Erwin Sommer, die een levensmiddelenbedrijf leidt samen met zijn vrouw Magda, die dat beter doet dan hij. Hij raakt aan de drank, is daardoor gewelddadig tegen Magda, komt in de gevangenis terecht. Fallada, die uit eigen levenservaring kon putten, beschrijft de ellende waarin zijn hoofd­persoon terechtkomt met gedetailleerd realisme, die de lezer bijbrengt dat in de nor &#8216;er maar één constante is, onderlinge haat en nijd, dierlijke onderlinge vijandschap&#8217;. Er bestaat daar &#8216;geen trouw, geen vriendschap, geen greintje fatsoen. Het is eten of gegeten worden.&#8217; En Sommer verzucht dat hij die regel niet leert, &#8216;niet omdat hij zo fatsoenlijk is, maar omdat hij zwak is&#8217;. Zo verklaart hij uiteraard ook zijn alcoholisme.

Albert Cohen. Het boek van mijn moeder. Van Gennep, vertaling Paul Syrier, 157 p., € 9,90
****
door Aart van Zoest
Roman
Waar een moeder haar zoon onvoorwaardelijk bemint, kan het moeilijk anders of de zoon schiet naar eigen gevoel tekort bij het beantwoorden van die liefde. Het psychologische gevolg is een schuldgevoel, dat na het overlijden van de moeder groter en groter kan worden. Albert Cohens Het boek van mijn moeder gaat daarover. Fictie is het eigenlijk niet, meer een biecht, een geschreven trommelen op eigen borst: wat ben ik tekortgeschoten.
Zijn sympathieke hartekreet, 157 bladzijden lang, is een elegie. Als je al het uitgesproken spijtbetoon tussen haakjes zet, heeft Cohen vooral een lofzang geschreven op de aandoenlijke gevoelstrouw die de moeder tegenover haar zoon heeft getoond. Het krijgt niet veel nadruk, maar onderhuids schuilt in de tekst een algemene waarheid. Een moeder die haar vaderland verlaten heeft, ziet liefderijk toe hoe haar kind zich in de nieuwe omgeving een maatschappelijke weg baant, waar zijzelf geen behoefte en geen deel aan heeft, maar die zij hem of haar van harte gunt. Het zal in onze dagen van veel transmigratie voor menigeen herkenbaar zijn.
Luis Fernando Verissimo. De spionnen. Athenaeum &#8211; Polak &#038; Van Gennep, vertaling Harrie Lemmens, 136 p., € 16,95
****
door Henk van Renssen
Roman
Een drankzuchtige redacteur van een uitgever in Porto Alegre, Brazilië, ontvangt op een dag een manuscript van een zekere Ariadne. Het is het eerste hoofdstuk van haar boek. Ze verklaart na voltooiing zelfmoord te zullen plegen, nadat ze wraak heeft genomen voor wat ze haar &#8216;Geheime Minnaar&#8217; hebben aangedaan. Fictie of non-fictie? De redacteur en zijn kroeggenoten, stuk voor stuk merkwaardige types, zijn gefascineerd door het geval. Ze verliezen zich in reddersfantasieën en sturen een verkenner naar het betreffende dorp Frondosa. Later volgen andere leden van de groep &#8211; de &#8216;spionnen&#8217; uit de titel van dit heerlijk lichtvoetige boek van de Braziliaanse schrijver Luis Fernando Verissimo (1936). De gevolgen zijn groot, maar meer kunnen we niet zeggen zonder het leesplezier te vergallen. De spionnen is een ingenieus en grappig spel met leven en literatuur van een hier nog onbekende schrijver, die volgens de achterflap ook nog cartoonist en saxofonist in een jazzensemble is. Dat verwondert niet.
James Worthy. Zwarte Sylvester. Lebowski, 191 p., € 16,90
**
door Marjolijn Pouw
Thriller
&#8216;Je bent er bijna, Zwarte. Nog drie. Nog drie en dan ben je de allergrootste. Ongelooflijk, toch? Als ze hier geen film van maken weet ik het ook niet meer,&#8217; zegt Rufus Opperman tegen zijn zoon Sylvester bij hun vijfentwintigste moord. De zeventienjarige Sylvester is dan al half dood door een hersentumor, maar ze moeten de achtentwintig slachtoffers halen, want de jongen wil als de grootste seriemoordenaar aller tijden de geschiedenisboeken in gaan.
&#8216;Het Monster van Mokum&#8217; kent zijn klassieken. Hij noemt beruchte voorgangers uit de praktijk of uit boeken en hij is de literaire tegenhanger van Tarantino&#8217;s bloeddronken hooligans. Maar in een film kun je met suggestieve beelden werken, terwijl je in een boek niet zonder omschrijvingen kan. Bij het lezen van Worthy&#8217;s pulppersiflage slaat de verveling helaas al gauw toe, want de schrijver heeft niets belangwekkends te vertellen. De slachtingen lijken allemaal op elkaar en het karakter van de twee moordenaars komt alleen oppervlakkig aan bod.
Om gepsychologiseer belachelijk te maken, voert Worthy Radio 1 op, waar druk over het narcisme van onze ontspoorde jeugd gespeculeerd wordt. Jan en alleman mogen zich erover uitspreken, zeker nu de scholier, die toevallig drie nieuwe slachtoffers in een trein-wc vond, ze fotografeerde en op Facebook zette. Een veertienjarig meisje twittert: &#8216;Hopelijk rijden de treinen morgen niet, als eerbetoon of zo, want dan kan ik niet naar school.&#8217; De deskundigen springen er bovenop: &#8216;Ben ik ziek als die foto me koud laat?&#8217; zegt een van hen voor de microfoon. &#8216;De afgelopen jaren heeft het laatste nieuws mij doen afstompen. Het journaal heeft allang geen educatieve functie meer, het is enkel nog een podium voor het kwaad.&#8217; Worthy kan leuk snieren, maar deze geweldsorgie is te uitgesponnen. Hij wil te graag aanstoot geven en kort door de bocht gaan. Hij is eruit gevlogen.
Huub Beurskens. De hemelse kamer. Wereldbibliotheek, 334 p., € 24,90
***
door Marjolijn Pouw
Roman
De hedendaagse Romeo en Julia uit De hemelse kamer zijn hartstochtelijk verliefd, maar houden zich in. Ze lezen elkaar gedichten voor en praten over beelden­de kunst, muziek, film en boeken. Zoals het in een klassieke liefdesgeschiedenis past, is hun liefde natuurlijk onmogelijk en worden ze al gauw door hun verontruste ouders gescheiden. Ze blijven naar elkaar verlangen, maar krijgen doen ze elkaar nooit. Of wel?
De door Interpol ingeschakelde rechercheur die de gangen nagaat van de jongen die inmiddels een volwassen man is en door een terroristische splintergroepering tot wapensmokkel wordt gedwongen, betwijfelt het. Hij weet dat de twee elkaar na meer dan twintig jaar hebben hervonden, maar hij baseert zijn twijfel op de nogal chaotische herinneringen van de man, die deze op zijn verzoek op schrift heeft gezet.
Hij ordent ze en bedenkt wat een mooie roman ervan te maken zou zijn als hij schrijver was. Maar schrijver wil hij niet worden want: &#8216;Verwikkelingen, dacht ik, verwikkelingen. Nooit houdt het op. Het een grijpt in het ander, het ene verhaal trekt het andere met zich mee voordat je er erg in hebt, alsof het ene het andere al in zich had voordat het zelf goed en wel begon.&#8217; Voor elk verhaal zou hij duizend andere verhalen moeten laten liggen en elk slot zou de opening bieden voor een nieuw verhaal, waarin alles wat er daarvoor al was, ligt besloten zoals op het bekende Droste-blikje.
De hemelse kamer grijpt dan ook terug op Nabokovs Lolita, dat weer teruggrijpt op Poe&#8217;s gedicht &#8216;Annabel Lee&#8217;, om uiteindelijk bij Shakespeares Romeo and Juliet uit te komen, maar ook bij films als Buñuels Cet obscur objet du désir en Bertolucci&#8217;s Last Tango in Paris. Beurskens speelt met de verwijzingen en zet je op afstand. Mij benauwt zijn erudiete spektakel, het is te veel van het goede geworden.

Henk van Renssen

Ton Vogels. De duivel van Vico. Prometheus, 256 p., € 19,95
***
door Marjolijn Pouw
Roman
Ton Vogels gebruikt in zijn debuutroman een dubbele plot. De jonge Tomaso wordt door zijn ouders voor straf naar het Zuid-Italiaanse plaatsje Vico gestuurd om op een boerderij te werken. Wat heeft hij op zijn kerfstok? Ter plaatse probeert hij Carmela, de mooie dochter van zijn gastheer, van duiveluitdrijving te redden. Waarom moet het meisje ritueel gereinigd worden? In de verklaring van de dokter en de dorpspastoor herkent Tomaso een zuidelijk machtspatroon: Carmela is door de zoon van de burgemeester verkracht, en niet hij maar zij dreigt te worden uitgestoten. Heeft ze het niet zelf uitgelokt? Tomaso probeert Carmela&#8217;s omgeving tot rede te brengen, maar kan niet tegen het Vaticaanse bijgeloof en de ingesleten vooroordelen op. Dan wil hij met het meisje weglopen naar Nederland, maar hij beseft dat het niet helpt: &#8216;Carmela zou in Nijmegen geen bevrijding vinden.
Een andere plaats bracht nog geen ander geloof.&#8217; Het aardige van deze volwassenwordingsroman is dat het nu eens niet om de afrekening gaat van een puber met zijn vervelende ouders &#8211; Tomaso heeft het thuis goed getroffen &#8211; maar om de vraag of je door redelijkheid tot klaarheid komt. Vóór zijn confrontatie met Carmela is Tomaso een vrolijke Frans, die in zijn overmoed denkt dat hij de wereld in zijn zak heeft. Hij heeft wel een stommiteit uitgehaald, maar met zijn grootmoeder was het ook zonder zijn onoplettendheid slecht afgelopen. In Vico merkt de jongen dat hij niet beter is dan de dorpelingen, die wegkijken als het erop aankomt. Hij heeft geleerd dat hij beproevingen niet uit de weg moet gaan, maar moet handelen. Maar hoe mooi de dubbele plot ook is opgezet, hij stoort.
Raadselachtige zinnen als: &#8216;Het gaf hem een gevoel van vrijheid dat er niet was, als een luchtplaats in een gevangenis&#8217; leiden af. De redacteur verrichtte hier geen wonderen.
Murat Isik. Verloren grond. Anthos, 376 p., € 19,95
***
door Marjolijn Pouw
Roman
Murat Isik beschrijft aan de hand van een familiegeschiedenis het lot van etnische minderheden in Turkije, zijn land van herkomst. De kleine Miran woont met zijn ouders in Dersim, een streek in Anatolië. Ze horen tot de Zaza&#8217;s, Perzen met een eigen taal en cultuur die al eeuwen in de streek wonen. In 1936 maakte Atatürk met geweld een einde aan hun autonomie. Hun taal werd verboden en de mannen moesten het leger in. Rebellen werden afgeslacht, families uiteen gedreven, en veel mensen kwamen van ontbering om &#8211; net zoals Armeniërs en Grieken. Deze zwarte bladzijde uit de Turkse geschiedenis is niet het belangrijkste onderwerp van de roman. Dat is het einde van de kindertijd, gemarkeerd door Mirans verhuizing van het platteland naar de stad. De jongen wil aanvankelijk net als zijn vader herder worden, maar daar komt niets van. Dat is niet aan het regime te wijten, maar aan de vader die door een val invalide wordt. Noodgedwongen verhuist het gezin naar zijn geboortedorp waar ze als indringers worden beschouwd en voor hun leven moeten vechten. Ze trekken naar de stad. Voor de intelligente Miran gaat er een wereld open: in de stad kan hij zich ontplooien, hij vindt werk en schaft zich een rood schrift met harde kaft en een balpen aan: hij wil verhalenverteller worden en schrijft zijn herinneringen op. Het gebeurt helder en onopgesmukt, zonder sentimentaliteit of weeë folklore. De dorpsonderwijzer die het Turks er bij hem als voertaal in ramde, leerde hem goed lezen en schrijven, Miran is hem er dankbaar voor. De Zaza&#8217;s zijn in dit aardige romandebuut geen heiligen en de Turken geen beesten. Het zijn allemaal mensen en daar heb je goeie en kwaaie onder. Dat klinkt saaier dan het is, het geeft het boek zijn nuance en charme.
Mircea Cartarescu. De trofee. Bezige Bij, vertaling Jan Willem Bos, 575 p., € 29,90
****
door Aart van Zoest
Roman
Mircea Cartarescu biedt een voorbeeld van wat het postmodernisme in de literatuur te bieden heeft: tekstgebruik los van wat voordien aan onderscheidende denominaties gangbaar was, roman, dagboek, romantisch, realistisch, poëtisch, all that. Wat hij met hartenbloed bijeen schrijft, kan eigenlijk niet bij fictie worden ondergebracht, maar heeft er toch ook kenmerken van, zoals de afwezigheid van de eerste persoon enkelvoud. Zonder &#8216;ik&#8217; toont hij zichzelf, spreekt zich uit over de omgeving van zijn jeugd, Boekarest, en over het afschuwelijke Ceausescu-regime dat in het hart van die stad een schandalige verwoesting aanrichtte. En later in het boek heel verrassend ook over zijn tweejarig verblijf in Amsterdam, &#8216;een verwarrende stad met twee gezichten, aan de ene kant gereserveerd en melancholiek, aan de andere kant losbandig, alsof hij door één mensenras was gebouwd en door een geheel ander werd bewoond&#8217;. Waar ze zeggen &#8216;Hoi! Alles goed hier?&#8217; &#8211; in het Nederlands genoteerd in de oorspronkelijke, Roemeense, tekst.
Dat is anekdotisch te midden van veel essentieels dat Cartarescu in zijn gedrevenheid overdraagt; een visie op zichzelf, op de mens en zijn wereld, op uniek-poëtische wijze verwoord. &#8216;Grootmeesters van de origamikunst wierpen een prop papier in het water, waaruit zich, in duizend plooien en hoekjes, een fantastische lotusbloem begon te ontvouwen. Herman wist dat de hele wereld een dergelijke papieren bloem was, op alle zijden beschreven en in afwachting verkerend van het moment waarop hij zich zou openen in de traan van een reusachtig oog.&#8217;
In de wereld die hij kent, observeert hij de werkelijkheid van, bijvoorbeeld, een markt in Boekarest, met &#8216;hallen die plaatsen van welvaart en overvloed hadden moeten zijn&#8217;, waar de armoedigheid van de mensen hem de adem beneemt, &#8216;tientallen jaren oude kleren, metalen tanden, de wazige oogopslag van door het harde werken afgestompte boeren&#8217;. Een unieke melange, zonder plot, zonder orde, van triviale observaties, felle politieke en filosofische overdenkingen, van ­dichterlijkheid en persoonlijke ontboezemingen. Het is taalkaviaar, als hutspot geserveerd.
Karin Slaughter. Genadeloos. Bezige Bij/Cargo, Vertaling Ineke Lenting, 500 p., € 19,90
***
door Pieter Groet
Detective
Karin Slaughter is zo&#8217;n ster dat haar Nederlandse uitgever dit voorjaar een speciaal tijdschrift over haar uitbracht. Uit interviews met enkele fans blijkt dat zij bij vrouwen en mannen vooral geliefd is door haar personages. Ze zijn allemaal getekend door het leven maar proberen die last enigszins te bedwingen om het goede te doen: misdadigers pakken. Daar valt in te komen, maar opmerkelijker is dat de liefhebbers de gruwelen in haar boeken op de koop toe nemen, of zelfs wel waarderen. Slaughter is immers heel goed in doorzeefd, gescheurd, rottend, vastgeniet of anderszins gemangeld vlees &#8211; de losse lappen hangen er soms letterlijk bij.
In Genadeloos daalt Slaughter dieper af in het verleden van een van haar bekende hoofdpersonen, inspecteur Will Trent. Hij blijkt zelf het resultaat van een verschrikkelijke misdaad in het midden van de jaren zeventig in Atlanta. Hij had het diep weggestopt, maar vijfendertig jaar later maakt een nieuwe zaak daar een einde aan. Slaughter maakt vooral indruk door het beeld dat zij oproept van het zuidelijke Atlanta, waar in de jaren zeventig racisme en seksisme nog diep verankerd zijn in de samenleving in het algemeen en het politiekorps in het bijzonder. Zij schrijft daarover met grote woede.
Ze vertelt het verhaal in twee tijdlijnen. En om het nog ingewikkelder te maken, schept zij regelmatig verwarring door te goochelen met namen en identiteiten. Dat kan de zwakke plekken in het verhaal niet helemaal verdoezelen. Het is nogal breed uitgemeten en het belangrijkste deel van de plot wordt snel weggegeven &#8211; de twist aan het einde maakt dat weer een beetje goed.

Pieter Groet

*** Siegfried Lenz. Het verlies. Van Gennep, vertaling W. Wielek-Berg, 232 p., € 18,90
door Aart van Zoest
Roman
Uli Martens is gids &#8211; hij leidt toeristen rond in Hamburg. Hij heeft een hartsvriendin, Nora. Tijdens zijn werk krijgt hij, in een bus met toeristen, een beroerte. Hij wordt opgenomen en blijkt zijn spraakvermogen voor honderd procent te hebben verloren. Hoe moet het verder met hem en vooral ook: hoe moet Nora daarmee omgaan? Lenz beschrijft het heel nauwkeurig, voetje voor voetje, in een stijl die in zekere zin wel met die van Proust te vergelijken is. Geen detail wordt overgeslagen &#8211; elk detail verraadt op directe of indirecte manier wat er op psychologisch en relationeel niveau plaatsvindt. Als iemand aan Uli&#8217;s dokter vraagt of hij pijn heeft, antwoordt deze: &#8216;Pijn, ja, maar wel een nieuwe althans ongewone vorm van pijn: niet de gebruikelijke prikkel, die via de sensibele zenuwbanen en het ruggenmerg naar de hersenen wordt geleid, maar een pijnervaring die uit onbestemde diepten komt, een psychologisch bepaald pijngevoel.&#8217; Lenz maakt indringend subtiel duidelijk dat ook de partner, Nora, door de verwoesting van de mogelijkheid om op gebruikelijke wijze te communiceren, een smartelijk verlies leidt.
**** Naima El Bezaz. Méér vinexvrouwen. Querido, 203 p., € 17,95
door Marjolijn Pouw
Verhalen
In Naima El Bezaz&#8217; verhalen komen opnieuw de verschillen tussen haar familie en haar buren aan bod. Niet als essentie maar als kleurrijk decor. De schrijfster leeft in Wonderland en haar verbazing geldt bijna iedereen die ze tegenkomt. Het hoort bij schrijvers, maar El Bezaz maakt er iets feestelijks van. Neem het hilarische &#8216;Wachten op Linda&#8217;. De koningin komt het nieuwe gemeentehuis openen, maar dan blijkt dat Linda op dezelfde dag de vinexwijk waar de schrijfster woont zal bezoeken. Niet &#8216;s middag, zoals de majesteit, maar &#8216;s morgens. De buurt wil beide dames goed ontvangen. Men strijkt de tegenstellingen glad bij een bespreekborrel met brie, toast en leverworst, wodka voor de Polen en voor de moslims cola. Iedereen is welkom. En ook al willen de Turken niet met de Grieken in één ruimte zitten, de buurvrouw niet met de schrijfster en nog zo wat, het lukt de organisatoren om iedereen de drive-in-woning van de overbuurvrouw in te lokken. Het wordt een vrolijke boel, waar de autochtonen stevig innemen en wulps met elkaar rondhopsen. De keurige moslima&#8217;s houden de gezelligheid al gauw voor gezien en willen naar huis, zo niet hun mannen: &#8216;Even netwerken met die mensen uit Bussum. Is belangrijk,&#8217; zegt de Turkse buurman.
In &#8216;De laatste akte&#8217; verklaart de schrijfster dat ze van tevoren nooit bedenkt wat voor zinnen ze wil gaan schrijven: &#8216;Ik laat ze gewoon komen, vaak met gesloten ogen en soms is het een verrassing wat er dan op papier verschijnt.&#8217; Dat zal wel, maar ze heeft een feilloos gevoel voor timing en absurde details, zonder bij haar publiek in de smaak te willen vallen. Haar werkwijze levert een ijzersterke bundel op. Je ziet hoe onze gedroomde nationale rattenvanger Wilders achterloopt met zijn Polenmeldpunt en kopvoddentax. Verschillen? Gebruik ze zoals El Bezaz.
** Marjolijn Uitzinger. Een fatale primeur. De Geus, 277 p., € 18,95
door Marjolijn Pouw
Thriller
Marjolijn Uitzinger debuteert met een thriller over een journaliste die door de krant naar Berlijn wordt gestuurd om over kunst en cultuur te schrijven. Ze raakt geïnteresseerd in een oud Stasi-complot dat door toeval weer actueel is geworden, en weet er een primeur uit te halen die haar bijna fataal wordt. Uitzinger geeft een helder beeld van het benauwende leven in de DDR, met zijn politieke moorden, verklikkers en spionnen, en maakt aannemelijk dat de geoliede geheime dienst van een dictatuur niet vanzelf verdwijnt als het regime ineenstort. Het is jammer dat de schrijfster haar lezers onderschat. Als in de poppenkast krijgen we telkens voorgezegd wat we moeten vinden. &#8216;Van Groeningen was niet op zijn achterhoofd gevallen&#8217; constateert de schrijfster na het gesprek dat haar slimme journaliste met de al even slimme historicus Van Groeningen voert over links activisme en Stasi-infiltratie. Dat kunnen wij toch ook wel bedenken?
**** Gerard Walschap. Metten Marten. Vrijdag, voorwoord Walter van den Broek, nawoord Jos Borré, 240 p., € 19,90
door Aart van Zoest
Roman
Een postuum boek van Gerard Walschap; de tekst is na zijn dood gevonden. Voer voor literatuurdeskundigen uiteraard: waarom heeft Walschap het niet tijdens zijn leven gepubliceerd? Is het verhaal af of niet af? De onprofessionele lezer kan van die discussie, door in- en uitleiders Borré en Van den Broeck uiteengezet, kennisnemen, maar zal zich onbevangen overgeven aan de inhoud, zich laten meenemen langs het leven van een Vlaamse jongen uit de zestiende eeuw. Metten Marten is nog maar dertien jaar oud. Hij verlaat het ouderlijk huis te Antwerpen en trekt door zijn West-Vlaamse land, samen met een kunstschilder, Wouter de Keyzer, die zich niet de mindere voelt van zijn erkend knappe tijdgenoten als Quinten Matsijs, Jeroen Bosch, Lucas van Leyden. Deze oudere vriend is voor Metten een voorbeeld, zelfbewust en kritisch ten opzichte van gangbare dommigheid, vooroordelen en hang-ups. Onderweg sluiten ze vriendschap met Hans en Caspar, Duitsers, ook al vrijbuiters. Metten en zijn gezellen doen steden en dorpjes aan, overal waar mensen mogelijkheden tot avontuur en oplichting bieden. In Dendermonde heerst de pest. In Gent zetelt keizer Karel de Vijfde. Bij een felle vechtpartij rukt Metten een tegenstander een oor af. En zo voort. Walschap componeert, tafereel na tafereel, een schelmenroman die de lezer verbaast en charmeert. De grens tussen wat historisch precies waar is en wat Walschap verzonnen heeft, is onduidelijk, maar hij weet wel heel pregnant de sfeer weet op te roepen van &#8216;een boze wereld&#8217;, zoals Huizinga het heeft gezegd. Het plezier dat de lezer beleeft heeft vooral te maken met de laconieke verteltechniek van Walschap, met zijn humor. In Metten Marten bovendien geen bladzijde zonder kruidig-Vlaamse specificiteit.

fictie

Lucas Zandberg. Mayling. Moeder van het Chinese volk. De Arbeiderspers, 302 p., € 19,95
***
door Marjolijn Pouw
Roman
&#8216;Het enige oosterse aan mij is mijn gezicht,&#8217; zei de Chinese presidentsvrouw Mayling Chiang Kai-Shek ooit in een interview over zichzelf. Ze was de jongste dochter van een invloedrijke Chinese zakenman met maffiabanden uit het begin van de twintigste eeuw. In de jaren dertig studeerde ze letteren en filosofie aan het Amerikaanse Wellesley College, om op haar 22ste te trouwen met de nationalistische generaal Chiang Kai-Shek, &#8216;de man die China heeft verloren&#8217;. Na de dood van de revolutionaire Sun Yat-sen had Chiang de leiding van het voormalige keizerrijk op zich genomen, maar hij slaagde er niet in om deze te behouden. Hij eindigde zijn leven als president van de Chinese Republiek op Taiwan. Mayling ging na zijn dood weer in Amerika wonen.
Ze was een aantrekkelijke, machtsbeluste vrouw die er alles voor over had om gunstig in het nieuws te komen. Ze zette nutteloze, geldverslindende projecten op, tolkte voor haar man en was bij al zijn politieke beslissingen betrokken. Zandberg voert haar ten tonele als een ambitieuze, kille, opportunistische vrouw: &#8216;De wereld kon ik beïnvloeden door te manipuleren en plannetjes te smeden, voor alles bestond een politieke oplossing&#8217;, zegt ze over haar leven. Ze vergoelijkt de corruptie, moordpartijen en de dictatuur van haar man, en baadt in weelde terwijl het volk van honger omkomt.
Als schrijver in de huid kruipen van zo&#8217;n onsympathiek personage is ongemakkelijk. Hoe raakt de lezer bij haar betrokken? Die verlangt naar een verklaring voor Maylings houding, maar deze blijft uit. Zelfkennis is niet haar sterke kant, haar gevoelens en diepere drijfveren blijven verborgen. Zelfs de beschrijving van haar grote liefde Wendell Willkie, de Republikein die in 1940 de nominatie voor de Amerikaanse presidentverkiezingen verloor, is oppervlakkig. Het past bij haar karakter, maar stoot ook af. Je ploegt je door een historische studie heen die als roman is verpakt.
Dick Matena/Theo Thijssen. Kees de jongen. Athenaeum, 493 p., € 32,50
***
door Aart van Zoest
Strip
Theo Thijssen maakte de jongen Kees tot hoofdpersoon van zijn bekende roman. Kees is twaalf jaar oud aan het eind van de negentiende eeuw. Dick Matena veranderde Thijssens klassieker in een lange strip, die hij de gelukkige naam beeldroman geeft. Uiteraard loopt Kees in de tekeningen door het Amsterdam van die tijd. Dat alleen al is een van de charmes van dit dikke boek. Je ziet dat heren een hoed dragen en vrouwen een knot, en hun benen niet laten zien. En dat een welopgevoede jongen een pet draagt en een beleefde houding aanneemt wanneer hij tegenover een volwassene staat; je leest erbij dat hij dan ook beleefd taalgedrag bezigt. Die pet werd door de conducteur van de paardentram wel eens op straat gesmeten, omdat Kees was betrapt als niet-betalende passagier. Waar is de tijd gebleven die Thijssen beschreef en Matena nu getekend heeft? Je zou er zomaar weemoedig van worden. Langdurig, want lezen en kijken duurt twee keer zo lang.
Bernlef. Help me herinneren. Querido, 237 p., € 19,95
****
door Aart van Zoest
Verhalen
Literair naturalisme: flarden uit mensenlevens (tranches de vie) zonder bombast. Geen exaltatie. Geen stilistische krullentrekkerij. Geen andere bedoeling dan te laten zien wat zich onder mensen voordoet. Dat levert Bernlef nu ook weer in zijn negentien verhalen. De onnaspeurbare en jaloezie wekkende geur van de andere vrouw; de veranderde wereld wanneer de in Afrika werkende baggeraar na vijftien jaar weer eens terug is in Nederland. Noem maar op. Telkens woelt bij Bernlef de fundamentele vraag: hoe betrouwbaar is de herinnering? &#8216;Ik vraag mij af hoe het geheugen werkt, welk selectieprincipe eraan ten grondslag ligt&#8217;, vraagt de hoofdpersoon in het meesterlijke verhaal &#8216;Tamara&#8217;s gezicht&#8217; zich af. Hij herinnert zich Tamara wel, maar haar gezicht? En geuren, hoe zit het daarmee? In het verhaal &#8216;Na mijn begrafenis&#8217; betwijfelt de hoofdpersoon, die veel van Bernlef weg heeft, in het hiernamaals zelfs het bestaan van zijn herinneringen. Negentien verhalen bijeen, geen enkele onbeduidend. Waard om te proeven, te overdenken en de gedachte toe te laten: ja, zo is het inderdaad met ons mensen gesteld.
K. Schippers. Op de foto. Querido, 184 p., € 18,95
****
door Henk van Renssen
Roman
In de romans van K. Schippers lijken alle personages een beetje op&#8230; K. Schippers. Dat wil zeggen: ze maken de hele dag van die quasinaïeve, scherpzinnige opmerkingen over de taal en over wat ze zoal om zich heen zien, precies zoals Schippers zelf doet in zijn hoedanigheid van dichter en essayist. Voor sommigen is dat interessantdoenerigheid, anderen opent het de ogen: ja, zo kun je ook naar de wereld kijken. Dat de personages zich daarbij psychologisch nauwelijks ontwikkelen, nemen ze voor lief &#8211; zo&#8217;n schrijver is K. Schippers niet. Hij kijkt niet naar binnen, maar naar buiten. Hij is de buitenspeler in de Nederlandse literatuur.In Op de foto laten twee vrienden op reis, Jan en Abbie, een foto van zichzelf maken door een toevallige voorbijganger die later een beroemd fotograaf blijkt te zijn. Deze Alain Dubout verstopt getallen in zijn landschapsfoto&#8217;s, waarbij hij de corresponderende letter in een hoek onderaan schrijft (een 3 krijgt bijvoorbeeld een c). Ook op de achtergrond van de foto van Jan en Abbie is een getal in het gras te zien: 27. Maar welke letter hoort daarbij? En hoe ziet-ie er dan uit? Door een reeks toevalligheden gaan een heleboel mensen daarover nadenken: van een complete schoolklas tot de Londense kunstwereld. Kortom: iedereen wordt een beetje K. Schippers. Inclusief de betoverde lezer.
De Brakke Hond 02/12. www.debrakkehond.be
****
door Jeroen Vullings
Tijdschrift
Het Vlaamse literaire tijdschrift De Brakke Hond biedt tweemaandelijks voer voor literatuurminnaars. Vooral de stand der zaken in dichtersland wordt empathisch bijgehouden door redacteur Chrétien Breukers, een prettige stem die lééft voor de poëzie. Maar de vaste troef van dit knetterende letterenblad heet Jeroen Brouwers. In zijn rubriek &#8216;Restletsels&#8217;, altijd leesbaar, altijd onderhoudend, publiceert hij een soortement dagboek dat uit invallen, opmerkelijke citaten, polemische uitingen, literair-historische anekdotes en aforismen bestaat. Vaak met nieuwswaarde. Zo leer ik nu dat de uiterst vakbekwame en geletterde vertaler Ard Posthuma recent een Goethe-vertaling heeft aangeboden aan de voorbeeldige uitgeverij Athenaeum, met teleurstellend gevolg. &#8216;Die weigert. Waarom. Het is poëzie en het is Duits.&#8217; Ai. Ook rekent Brouwers in deze rubriek nogal eens af met vakbroeders die zijn toorn opwekten: eerst Oek de Jong, laatst Jan Siebelink, daarna Jaap Goedegebuure. In deze aflevering houdt hij het algemeen: &#8216;Nederlandse auteurs schrijven tegenwoordig alleen nog jongens- en meisjesboeken voor volwassenen.&#8217; Namen en rugnummers graag, Jeroen.

Jeroen Vullings

*** Erdal Balci. De mooiste leugen. De Bezige Bij, 264 p., € 19,95
door Marjolijn Pouw
Roman
In Erdal Balci&#8217;s roman De mooiste leugen jagen mensen een illusie na om bedrogen uit te komen. Dat hindert niet want het loopt goed af. Het is 1683, de Turken belegeren Wenen. Een gevluchte Hollandse vioolbouwer, een uit zijn dorp verdreven boer en zijn vrouw, een hoertje en een door zijn moeder verwend rotjoch, een leugenachtig zigeunerinnetje, een blonde, blauwogige officier uit het Turkse elitekorps en een gekke zanger komen in elkaars vaarwater. Hun levens raken verknoopt en dan ontrolt zich het spel der vergissingen. De boer en het rotjoch zien de vioolbouwer aan voor hun verdwenen vader en achtervolgen hem met hun verlangen. Hij weet wel beter, maar laat ze begaan want hij heeft ze nodig om zijn verloren zoon vrij te kunnen kopen. Hij gelooft dat de jongen door Turkse soldaten voor hun leger is geroofd, maar in werkelijkheid is hij bij een brand omgekomen. De vioolbouwer steelt, liegt en bedriegt en deinst zelfs niet terug voor moord, maar dat is geoorloofd want het gebeurt uit hoop: &#8216;Hoop is de bron van alle menselijke ellende. Hoop is de grootste leugen.&#8217; Zegt hij. Hoop is opium: &#8216;Zonder hoop had zelfs de domste mens beseft dat het geen enkele zin heeft om te blijven leven.&#8217; Mensen weten dat, maar ze kunnen niet zonder en deinzen nergens voor terug om de hoop levend te houden.
Balci verpakt zijn boodschap als sprookje over de liefde van een vader voor zijn zoon. De schele Turkse zanger die na zijn dood voor de poorten van Wenen in een stofje is veranderd, bezingt die liefde zo mooi dat zijn lied zelfs nachtegalen doet verstommen. Het is de mooiste leugen ooit, maar waarom is die liefde zo leugenachtig? Waarom verbleekt daarbij al het andere? Er worden aan dit sprookje te veel onverklaarbare gedachten opgehangen.
** Wilfried de Jong. Kop in de wind. Podium, 172 p., € 17,50
door Marjolijn Pouw
Verhalen
Wilfried de Jong voert in zijn nieuwe verhalenbundel weer een fietser op. De man gebruikt dat vervoermiddel niet zozeer om van de ene plaats naar de andere te komen &#8211; daar heeft hij zijn auto voor &#8211; maar om te zien of er wat te beleven valt. Zodra hij op zijn fiets stapt, of het nou dicht bij huis is of in het buitenland, gebeurt er iets onverwachts. Zo stuit hij op een slonzige New Yorkse jazzliefhebber wiens dode moeder zijn fiets ooit in breisels heeft verpakt, een Provençaalse liefhebster van fietskuiten die in haar hutje op de hei passerende wielrenners opwacht, verlopen tweelingzussen die zijn dijen willen betasten, een lieflijke Italiaanse. Soms lijken avances uit de hand te lopen, maar onze fietser stapt op voor het zover komt. Zijn belevenissen vertelt hij met verve en een goed gevoel voor detail. Hij is een vriendelijke anekdotenjager wiens verhalen in pikanterie blijven hangen.
**** Fritz von Unruh. Offergang. Dulce &#038; Decorum, vertaling en nawoord Harry Holtheten, 114 p., € 22,50
door Aart van Zoest
Roman
Duitse militairen zijn in 1916, twee jaar na het begin van de Eerste Wereldoorlog, klaar om de Franse forten rond Verdun te gaan bestormen. Eerst wachten, dan stormlopen, zich er steeds van bewust dat ze op weg zijn om mogelijk het offer van hun leven te geven. Von Unruh, aristocraat en dus officier, was erbij en heeft zijn Opfergang vrijwel ter plekke geschreven. Een historisch verslag? Een aanklacht tegen de oorlogswaanzin? Goed beschouwd wel, maar niet expliciet. De aandacht gaat vooral uit naar wat de soldaten in de loopgraven beleven en uitspreken. Dat realisme is gevat in een literair-expressionistische uitdrukkingsvorm. Voorbeeld: &#8216;Hij sloeg zijn kraag op en luisterde hoe de sluizen der ondergang samen met de morgenstond zich donderend openden alsof de heerlijke wereld onder het aanzwellende trommelvuur tot atomen verkruimelde.&#8217; Geen boek dus voor wie het gaat om precies aangegeven oorlogsfeiten, maar veeleer voor wie wil aanvoelen wat er aan Duitse zijde destijds in de geesten heeft geleefd.
**** Reggie Baay. Gebleekte ziel. &#8216;Athenaeum, 256 p., € 19,95
door Aart van Zoest
Roman
&#8216;Gebleekte ziel&#8217; slaat op een Balinees die tegen het einde van de negentiende eeuw, ten tijde van de Nederlandse bezetting van Indonesië, naar Nederland wordt gestuurd. Doel is hem te vervreemden van landgenoten in eigen omgeving die zich van het koloniale regime willen ontdoen. Reggie Baay laat hem als ik-verteller het verhaal van zijn leven doen. Hoe is het hem vergaan, na zijn terugkeer te midden van landgenoten onder wie het verlangen leeft om zich van het mensonterende kolonialisme te bevrijden? De concrete historische feiten kloppen met wat werkelijk is gebeurd, maar de fictionalisering en de vertelwijze doen de lezer op zeer indringende wijze voelen wat er aan beschamends is gebeurd in deze uithoek van onze nationale geschiedenis. Tegen zo&#8217;n historische roman kan geen geschiedenisles op. Je kijkt als lezer bovendien met de Balinees mee naar de Hollandse werkelijkheid, wanneer hij in Nederland is. Hij merkt op dat iedereen er altijd op weg lijkt ergens naartoe. &#8216;Met dezelfde gejaagdheid als die van de wolken aan de hemel.

Nelleke Noordervliet. Vrij man. Augustus, 464 p., € 19,95
***
door Marjolijn Pouw
Roman
Menno Molenaar, een zeventiende-eeuwse, naar kennis dorstende arme jongen, vermoordt de sadistische minnaar die zijn universitaire studie betaalde en vlucht naar Amerika. Menno is een rationalist die in kringen verkeert van verlichte denkers als Spinoza en Koerbagh. Hij legt zich niet neer bij gangbare, aan de Bijbel ontleende verklaringen, maar wil de oorzaak van verschijnselen begrijpen door onderzoek. Hij lijkt daarin op de historische Koerbagh, van wie de schrijfster hem meer kenmerken meegaf. Evenals Koerbagh studeerde Molenaar rechten en medicijnen en houdt hij zich bezig met de verhouding tussen kerk en staat. Beiden zijn republikein en verwerpen het machtsmisbruik van de Oranjes en hun hervormde domineeskliek. Koerbagh neemt in zijn geschriften stelling en moet dat met de dood bekopen, maar Menno blijft buiten schot. Hij is een twijfelaar die alles wat hij bedenkt met tegenargumenten ontkracht. Hij weigert om zich bij anderen aan te sluiten en blijft in eenzaamheid zoeken. Een Amerikaanse vriend noemt hem: &#8216;een man zonder eigenschappen, of liever gezegd: hij meet zich de eigenschappen aan die de omstandigheden eisen.&#8217; Dat is een kwalificatie van onze tijd. De schrijfster verhult dat niet, ze haalt Menno letterlijk de eenentwintigste eeuw in door hem op hun ontmoetingsplaats in New York op de man af te vragen hoe het zat. Want hoe kan zij dat weten? Het is immers onmogelijk om de gedachten van je personages te bevatten? Zoiets zegt Musil in Der Mann ohne Eigenschaften ook. Musils boek zit vol grappen, Noordervliet schrijft een brede, ernstige historische roman die de overeenkomsten blootlegt tussen de zeventiende eeuw en de onze: tijden waarin oude zekerheden verdwijnen zonder nieuw houvast. Politici en bestuurders hebben geen verbinding meer met het volk en het gat wordt opgevuld door gewiekste populisten die uit zijn op roem en macht. Een indrukwekkende roman, maar zwaar en overbelast.
Jessica Durlacher. Musk. De Bezige Bij, 480 p., € 19,90
**
door Marjolijn Pouw
Verhalen
Musk is een bundel gelegenheidswerk van Jessica Durlacher dat sinds 1999 los of in tijdschriften is verschenen. Hij mist inhoudelijke samenhang, al gaan de verhalen over vrouwen die zich, meegesleept door hun dromen, door een man hebben laten bedonderen en daar gegeneerd maar met een tikje heimwee op terugkijken. De verhalen zijn soepel en vlot geschreven, maar je ziet te duidelijk dat ze zijn bedacht en dat ontneemt ze charme. De schrijfster is op haar best in de autobiografische stukken. Vooral de novelle &#8216;Arthuro d&#8217;Alberti&#8217; is mooi. Daarin beschrijft ze het lot van haar grootvader, een gemankeerde operazanger uit Baden-Baden die in doorgangskamp Westerbork alsnog het podium betreedt. Aan de hand van wat ze over hem te weten komt probeert ze haar vader te doorgronden, de schrijver Gerhard Durlacher die als veertienjarige in de Duitse moordkampen terechtkwam. Hij overleefde, zijn ouders kwamen om. Beheersing polijst Jessica Durlachers woede en verwarring.
Josh Ritter. De wonderjaren van Henry Bright. Nijgh &#038; Van Ditmar, 288 p., € 19,95
***
door Tim de Gier
Roman
Omdat voor sommige verhalen liedjes te kort zijn, heeft zanger Josh Ritter een roman geschreven. In De wonderjaren van Henry Bright keert de aardige en wat onbenullige Henry Bright terug uit de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog. Hij krijgt gezelschap van een engel; niet een gevleugelde heilige, maar een stem uit de mond van een paard, een geit of zelfs uit de grond. Op instigatie van de engel steekt hij na de geboorte van zijn zoon het huis in brand met daarin zijn zojuist overleden vrouw. Henry neemt zijn zoon mee en slaat in totale verwarring op de vlucht, achtervolgd door een bosbrand en een woedende schoonfamilie. Ritter maakt sfeervolle folkmuziek, waarin de gitaar verhalen ondersteunt over oorlog, moordenaars en avonturiers. Deze eerste roman is een soort literaire jamsessie die prima past bij zijn muzikale oeuvre. Als zanger is hij een troubadour die muzikale verlichting biedt voor het leed van de alledaagse Amerikaan. Dat wil hij ook met dit verhaal, maar het voelt tegelijk als een middagje proberen. Toch: plezier dat naar meer smaakt.

Tim de Gier

Jan-Willem Anker. Een beschaafde man. De Arbeiderspers, 352 p., € 21,95
***
door Marjolijn Pouw
Roman
De Schotse verzamelaar Elgin haalde aan het begin van de negentiende eeuw beelden en tempelfriezen van de Griekse Akropolis af om ze naar Engeland te verschepen; hij wilde de klassieke beschaving redden voor het Britse nageslacht. Toen de dichter Byron, zijn tijdgenoot, ter plekke de schade zag, werd hij zo kwaad dat hij Elgin in Childe Harold&#8217;s Pilgrimage uitschold voor tempelplunderaar en verkrachter. In zijn debuutroman neemt Jan Willem Anker Byrons uitval in vertaling op. Elgins droom is dan al als een zeepbel uit elkaar gespat, maar niemand die zich om het bedroevende resultaat bekommert: Het interesseert Europa toch geen reet / dat ons Britannia van roofzucht zweet / en baadt in buit uit een bedonderd land!, zegt Byron. De roman komt moeizaam op gang, maar wie doorleest, kan veel plezier beleven aan deze elegante, goed gestileerde zedenschildering over een verlichte idealist die denkt dat hij de eeuwige schoonheid in kratten kan proppen. Elgin toont zich een bezeten dilettant die geen oog heeft voor het Napoleontische oorlogsgeweld rondom en zonder aarzeling huwelijk, fortuin en kunstschatten aan zijn passie opoffert. Vergeefs natuurlijk, want in het grauwe Engeland worden de beelden, los van hun betoverende omgeving, aanvankelijk niet als kunstwerken herkend en door kenners gehouden voor middelmatige Romeinse kopieën. Niemand wil ze hebben, ze staan in een schuur te verkommeren.
Marie Kessels. Het lichtatelier. De Bezige Bij, 176 p., € 18,90
***
door Marjolijn Pouw
Roman
&#8216;Moge mijn vloek u achtervolgen tot aan uw dood!&#8217; zegt beeldend kunstenaar Ilse, die als winkelbediende haar brood verdient, tegen de klant die een boek met een bloedvlekje op de wikkel komt terugbrengen. Ze vervloekt hem voor een collega die zoiets nooit zou durven, en voor haar gestorven geliefde, een verfijnde, bijna autistische oudere man. Voor zijn dood heeft hij radicaal met haar gebroken, waardoor ze niet bij zijn begrafenis mocht zijn. Nu rouwt ze in stilte. Met grondeloos verdriet, vertedering en woede voert ze kunstzinnige rituelen in haar atelier uit, denkend aan hun ooit zo knisperende omgang. Kessels schrijft mooi gestileerd, bedachtzaam proza waarin ze details belicht die je gewoonlijk ontgaan. Haar fijnvertakte zinnen zitten vol beelden die soms zo persoonlijk zijn dat je haar nauwelijks kunt volgen. Je moet een passage dan herhaaldelijk overlezen voor je de betekenis begrijpt, maar het loont.
Laura Broekhuysen. Hellend vlak. Querido, 224 p., € 18,95
**1/2
door Marjolijn Pouw
Roman
Hellend vlak is geënt op het sprookje van de zeven broers die door een vloek van hun ouders in raven veranderen en door hun zusje worden verlost. De broers zijn hier nog echte jongens, al zwermen ze als raven uit over het IJslandse fjord waar hun wereldvreemde ouders zich met hun ziekelijke zusje hebben teruggetrokken. De familie is muzikaal, maar de vader verbiedt muziek: &#8216;We zijn niet naar dit godvergeten niemandsland getrokken om ons kind musicus te zien worden,&#8217; zegt hij. Waarom dan wel? Het blijft duister. In dit zich in een romantische woestenij afspelende boek is alles in poëtische beelden vervat, zoals het ei dat de machteloze vader achter gesloten deuren in zijn keldergewelf uitbroedt, of de geheime viooloefeningen van moeder en dochter. Virtuoos geschreven is het zeker, maar de schrijfster weet geen maat te houden. De vorm is ten koste gegaan van de inhoud, hij is inhoud geworden.
J.B. Matto. Nieuwe Chinese plantenkunde. Wereldbibliotheek, 236 p., € 17,90
**
door Eva Gerrits
Roman
Een Nederlander accepteert het aanbod van een tijdelijke aanstelling aan een Chinese universiteit in de miljoenenstad Chonqing; zijn Amerikaanse vriendin gaat terug naar haar moeder in Cleveland. Hun relatie staat on hold, de Amerikaanse stuurt hem haar levens- en liefdesvragen in brieven; hij probeert eeuwenoude Chinese wijsheden op zichzelf toe te passen. Beiden hebben meer vragen dan antwoorden, die soms erg particulier en niet allemaal even interessant zijn, maar wel stuk voor stuk worden gesteld in Nieuwe Chinese plantenkunde. De overpeinzingen der hoofdpersonages, hoe goed verwoord en zorgvuldig in het geheel ingebed ook, worden op den duur een beetje saai en versterken elkaar niet altijd. De reisbeschrijvingen en observaties van een buitenstaander zijn wel aardig om te lezen, maar uiteindelijk biedt dit kabbelende reisverhaal van het westerse individu dat zichzelf (natuurlijk tevergeefs) probeert te hervinden in dat rare China, niet veel verrassingen.
Kaweh Modiri. Meneer Sadek en de anderen. Thomas Rap, 190 p., € 16,90
***
door Eva Gerrits
Roman
Eind jaren tachtig vlucht het gezin van de jonge Sam uit vaderland Iran naar Amersfoort. In plaats van een stabiel leven gaat het gezin er haar ongeluk tegemoet, en puber Sam organiseert zijn eigen ontsnapping. Meneer Sadek in Meneer Sadek en de anderen is niet meer dan een bijfiguur die wijze dingen over het vluchtelingenschap verwoordt, voor hij weer verdwijnt: &#8216;Mensen die je vertellen dat je in je handjes mag knijpen dat je hier mag wonen zijn mensen die je onder de duim houden. Een goede burger is een kritische burger. Vergeet dat niet!&#8217; Verder gaat het vooral over Sam, die net niet ontspoort door een ontwricht gezinsleven. Zijn laconieke toon past goed bij zijn observaties van het middelmatige Nederland, en houdt de soms al te grote gezinsdramatiek draaglijk. Zijn eigen vlucht is de opmaat tot allerlei wendinkjes aan het eind; zonder die portie avontuur was dit debuut nog iets veelzeggender geweest.

Hans Münstermann. Hou me vast. Nieuw Amsterdam, 176 p., € 17,95
***
door Marjolijn Pouw
Roman 
Hans Münstermanns nieuwe roman begint als een aanval op het wereldje van kunst en theater: &#8216;Een lichttechnicus of een cameraman heeft een vak, maar een kunstenaar? Die roept maar wat,&#8217; sneert de cynische leraar Matussek. Als een hedendaagse Droogstoppel legt hij zijn leerlingen aan de Maastrichtse Toneelacademie liever de snaartheorie voor dan kunstopvattingen, want als je de wereld iets wilt bieden, dan heb je niet de chaos van kunst maar orde in je hoofd nodig: &#8216;Er moet een kruistocht komen tegen kunst en kunstenaars.&#8217;
Waarom? Zijn leerlingen komen er niet achter, maar sinds Matussek zijn grote liefde verjoeg, heeft hij alle bezieling uit zijn leven gebannen. Niet uit overtuiging, maar uit zwakte wijst hij dromen af en vernietigt hij opnieuw de liefde die hem weer tot leven had kunnen wekken. Münstermann zet in Hou me vast niet de kunst bij het grofvuil, maar stelt de geestelijke armoede aan de kaak van mensen die haar overbodig achten. 
Philip Hoorne. Het is fijn om van pluche te zijn. Van Gennep, 56 p., € 17,90
***
door Rob Schouten
Gedichten 
De Vlaamse dichter Philip Hoorne is een fan van de Nederlandse dichter Menno Wigman, blijkt uit een van zijn verzen in Het is fijn om van pluche te zijn. Maar het verval en de treurnis die ook Hoorne beschrijft, klinken heel wat opgewekter. Hij is een ironicus die zich graag vrolijk maakt. Over een geile kardinaal, een Siberisch boerenstel, over zijn eigen niet geringe lichaamsomvang.
Veel van wat hij schrijft, balanceert tussen meligheid en virtuositeit. Karakteristiek is dit treingedicht: &#8216;Zo. Daar zaten we dan. Hehe, hoe ongezellig./Links een wei, rechts een wei, en in het midden wij./Wij, dat waren ik en de anderen, want ik was alleen.&#8217; Het best vind ik Hoorne in zijn laconieke buien, in regels over het domme blondje als &#8216;Hand aan haar hoofd lijkt het alsof ze denkt, maar dat kan niet/want ze is leeg en blond vanbinnen.&#8217; Maar er zitten ook flauwiteiten tussen en ach, hij weet het zelf: &#8216;Veel melige snaren heb ik geraakt.&#8217;

Peter Verhelst. De allerlaatste caracara ter wereld. Prometheus, 158 p., € 17,95
**
door Marjolijn Pouw
Roman 
Een caracara is een grote Amerikaanse roofvogel met een messcherpe snavel en klauwen, waarmee hij zijn prooi genadeloos afmaakt. Verhelst suggereert in zijn nieuwe roman dat de vogel de vrouwen en kinderen heeft gedood die met een school dolfijnen en bruinvissen aanspoelden op een voornamelijk door vissers bewoond eiland. Waarom is een raadsel, zoals veel in Verhelsts magische universum duister blijft. Het verhaal is te verbinden met Ovidius&#8217; Metamorfosen, diens gedichtencyclus over het ontstaan van de wereld. Daarin komt de chaos bij de schepping aan bod, en hoe ook na de ordening de kosmos blijft veranderen zonder dat er iets verloren gaat. Mensen gaan over in dieren, bomen, sterren of een bron. Zo wordt in Verhelsts roman de allerlaatste caracara uiteindelijk door een vissersjongen doodgeschoten, maar verrijst als feniks uit zijn as. In de roman staat de Belgische arts Duval op de voorgrond, die zich op het eiland heeft teruggetrokken. Hij vindt de grote liefde in zijn halfzus Cassandra, het beeldschone meisje dat dag en nacht met in de wind wapperende haren op het strand de terugkeer van haar door de zee verzwolgen geliefde afwacht. Net als de andere vrouwen is ze een droomfiguur, je komt er niet achter wat haar bezielt, zoals je dat ook niet kunt weten van de aangespoelde dolfijnen en bruinvissen. Het gaat Verhelst ook niet om inzicht of ontwikkeling, maar om de beelden in hun kosmische samenhang en de associaties die ze oproepen. Van dat esthetiserende symbolisme moet je houden, voor mij is het te veel van het goede. 
Mirjam Blits. Auschwitz 13917. Hoe ik de Duitse concentratiekampen overleefde. Just Publishers, 295 p., € 19,95
****
door Maarten &#8216;t Hart
Autobiografie 
Enigszins oneerbiedig zou je Auschwitz 13917 kunnen omschrijven als een verslag van een overlever dat laat zien waarom Mirjam Blits, de tante van Jeroen Krabbé, het er in Auschwitz levend van afbracht, terwijl miljoenen anderen daar omkwamen. Het boek verscheen al eerder, in 1961, en baarde toen opzien. En terecht, want het bevat een onopgesmukt, ietwat rommelig verslag van gruwelijke belevenissen die verteld worden door iemand met een in wezen zonnige natuur. Iemand die ook weerbarstig en onverschrokken genoeg was om deze hel te kunnen doorstaan, al kwam daar zeker ook een dosis geluk bij kijken.
Toen Mirjam Blits in 1943 werd weggevoerd, was zij zesentwintig jaar oud. Ze was dus nog jong. Na terugkomst in Nederland heeft zij nog tot 2004 geleefd, dus ze is bijna negentig geworden. Blijkbaar kan iemand die dit alles doorstaan heeft desondanks stokoud worden. Vergeleken met vele andere boeken over de hel van de Duitse concentratiekampen, is dit een uniek document omdat hier, alle ellende ten spijt, geen sprake is van deprimerend proza. Het boek beurt je juist op omdat het laat zien dat zelfs in deze hel een sprankje hoop de mogelijkheid biedt om erdoorheen te komen. 
William Boyd. Wachten op de dageraad. Mouria, 349 p., € 24,95
**
door Kristien Hemmerechts
Roman 
&#8216;Toevalligheden &#8211; de ongelooflijkste toevalligheden &#8211; deden zich de hele tijd voor, besefte hij; zelfs de meest luie kluchtschrijver zou ervan blozen.&#8217; Ik betwijfel of William Boyd met deze zin een oordeel over zijn eigen boek Wachten op de dageraad uitspreekt. Feit is dat deze roman inderdaad uit een opeenstapeling van toevalligheden bestaat. Het is verdomd moeilijk interesse te blijven opbrengen voor wat hoofdpersonage Lysander Rief allemaal overkomt. &#8216;De verwikkelingen stapelden zich rap op,&#8217; bedenkt hij. Andermaal kan de lezer de uitspraak alleen maar onderschrijven. Aan spanning ontbreekt het niet in Lysanders leven. Boyd stuurt hem naar Wenen voor een sessie op de sofa bij een collega van Freud. Vervolgens komt Lysander in de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog terecht om uiteindelijk een spion te ontmaskeren. Gelukkig belandt hij af en toe in het bed van een mooie vrouw. Misschien schuilt in deze roman wel materiaal voor een spannende weekendfilm. 
Gilles van der Loo. Hier sneeuwt het nooit. Van Oorschot, 216 p., € 17,50
***
door Marjolijn Pouw
Verhalen 
Bijna alle verhalen van deze bundel gaan over aardige mensen die door minder aardige mensen of door het noodlot zijn verwond. Ze hebben een ouder, echtgenoot of kind verloren, zijn ziek of halfgek geworden en kunnen niet verder met hun leven. De schrijver legt hun isolement bloot met heldere beelden en ander literair vernuft, zoals in het verhaal &#8216;Beloof me dat het altijd zo zal blijven&#8217;. Daar kan de uit de oorlog teruggekeerde Elio de martelingen waaraan hij medeplichtig was niet uit zijn gedachten krijgen, hij wordt er gek van. Van der Loo benadrukt Elio&#8217;s malen door in de passages waar hij de wreedheden beschrijft, in hem te kruipen. Abrupt gaat hij daar van &#8216;hij&#8217; op &#8216;ik&#8217; over . Deze kunstgreep doet geforceerd aan, net als het aldoor terugkerende noodlot als de geluksverstoorder. Alsof mensen geen invloed op hun leven hebben. Dat maakt de verhalen voorspelbaar, je ziet de afloop aankomen.

Maarten ’t Hart

**** Otto de Kat. Bericht uit Berlijn. Van Oorschot, 216 p., € 17,50
door Marjolijn Pouw
Roman
Bericht uit Berlijn is een traditionele roman, waarin de personages na een zorgvuldige introductie tegenover elkaar geplaatst worden. Verrassend is dat niet, maar daar gaat het De Kat niet om; hij wil mensen in tweestrijd tonen. Het is oorlog en de diplomaat Oscar Verschuur is &#8216;met speciale opdracht&#8217; toegevoegd aan het Nederlandse gezantschap in Bern. Van zijn dochter Emma, die met een hoge Duitse ambtenaar is getrouwd, hoort hij dat Hitler van plan is om binnen enkele weken Rusland aan te vallen. Moet hij dat aan zijn connecties vertellen? Welk risico levert dat voor Emma op? Oscar besluit om zijn vriend Major Morton, Churchills persoonlijke adviseur, in te lichten, maar houdt in hun gesprek uiteindelijk zijn kiezen op elkaar.
De Kat laat zien hoe Oscar met die keuze worstelt. Hij is van nature een &#8216;aartsverduisteraar&#8217; en vooral in deze kwestie moet alles omzichtig benaderd worden: &#8216;Het was schaken op groot formaat.&#8217; Oscar beheerst zijn emotie en onderzoekt de risico&#8217;s. Spontaan reageren zal hij nooit, net zomin als zijn diplomatieke gesprekspartners. De Kat laat dat mooi zien in de passage waarin Oscar ontdekt dat Morton zijn bron wantrouwt, omdat &#8216;goeie Duitsers&#8217; niet bestaan. Hoe moedig ook, ze zijn allemaal besmet, net als Emma. Mortons &#8216;cynische&#8217; reactie geeft de doorslag. Oscar zwijgt: &#8216;ze geloofden hem toch niet. De operatie zou doorgaan en de Russen zouden het inmiddels heus wel weten.&#8217; Hoe bedachtzamer de mannen reageren, des te emotioneler reageren de vrouwen. Zij bedenken zich geen moment, van hen moet Oscar onverwijld in actie komen. Uit mededogen met de Russen zijn ze bereid om alles op te offeren. De Kats vakmanschap dwingt bewondering af. Zijn stijl is afgewogen en zwakke plekken heeft het boek nauwelijks. Maar adembenemend is het niet, daar zijn de figuren &#8211; ook Oscar &#8211; te onuitgewerkt voor, te bleek en te schematisch.
*** Herman Brusselmans. Watervrees tijdens een verdrinking. Prometheus, 272 p., € 17,95
door Marjolijn Pouw
Roman
De bekende Vlaamse veelschrijver Herman Brusselmans en zijn echtgenote Phoebe liggen in Brusselmans&#8217; nieuwe roman in scheiding. Ze kunnen niet met en niet zonder elkaar. Bij wijze van kind hebben ze een hond waarvoor ze samen moeten zorgen. De schrijver loopt stad en land af om een opvolgster te vinden voor zijn weggelopen vrouw. Die vindt hij natuurlijk niet, want een mooie, sokken stoppende muze die ook nog eens goed biefstuk kan bakken laat zich niet zo gemakkelijk vervangen. Brusselmans stelt zijn Herman Brusselmans voor als een neurotische, half impotente vijftiger van eenvoudige komaf, met lang haar, slechte huid en een kinderlijke behoefte aan verzorging. Een dikke bankrekening heeft deze afsplitsing ook, kandidaat verloofdes probeert hij met een Porsche Carrera als cadeautje naar zijn &#8216;loft&#8217; te lokken. Maar geen van de uitverkorenen zegt: &#8216;Potvolkoffie, Herman, ben jij zomaar eventjes de man van m&#8217;n dromen, zeg!&#8217; Even vermakelijk als vervelend; echt Brusselmans.
***** Marlen Haushofer. Hemel die nergens ophoudt. Van Gennep, vertaling Ria van Gennep, 191 p., € 17,90
door Aart van Zoest
Roman
Het meisje Meta neemt vanaf haar tweede levensjaar al buitengewoon scherp de mensen uit haar onmiddellijke omgeving waar. De moeder is snibbig. &#8216;Jij hebt spitse knieën,&#8217; zegt ze tegen haar dochter, &#8216;je krijgt nooit een man.&#8217; Maar, noteert Haushofer, Meta wil niet koken en naaien, dus heeft ze ook geen man nodig. Een aangepaste vrouw worden is wel het laatste wat Meta wil. De vader is gemoedelijker en goedhartiger, ook al hoort het bij zijn boswachtersfunctie op een Oostenrijkse berghelling dat hij zijn hond flink afranselt wanneer die zich weer eens blaffend en jagend misdragen heeft. Haushofer geeft in haar meesterlijke stijl niet alleen weer waar het meisje mee te maken krijgt, maar ook Meta&#8217;s innerlijke beleving en bijbehorend oordelen. Dat kan de schrijfster doen, omdat het boek naar haar eigen zeggen een &#8216;autobiografie van mijn jeugd&#8217; is. Haushofer weet te bereiken dat iedere lezer, man of vrouw, veel van Meta&#8217;s gevoelsreacties uit eigen ervaring zal herkennen, ook al is de context nog zo verschillend.
*** Gilles van der Loo. Hier sneeuwt het nooit. Van Oorschot, 216 p., € 17,50
door Marjolijn Pouw
Verhalen
Bijna alle verhalen van deze bundel gaan over aardige mensen die door minder aardige mensen of het noodlot zijn verwond. Ze hebben een ouder, echtgenoot of kind verloren, zijn ziek of halfgek geworden en kunnen niet verder met hun leven. De schrijver legt hun isolement bloot met heldere beelden en ander literair vernuft, zoals in het verhaal &#8216;Beloof me dat het altijd zo zal blijven&#8217;. Daar kan de uit de oorlog teruggekeerde Elio de martelingen waaraan hij medeplichtig was niet uit zijn gedachten krijgen en wordt er gek van. Van der Loo benadrukt Elio&#8217;s malen door in de passages waar hij de wreedheden beschrijft in hem te kruipen; abrupt gaat hij daar van &#8216;hij&#8217; op &#8216;ik&#8217; over. Deze kunstgreep doet geforceerd aan, net als het aldoor terugkerende noodlot als de geluksverstoorder. Alsof mensen geen invloed op hun leven hebben. Dat maakt de verhalen voorspelbaar, je ziet de afloop aankomen.
**** Jirí Weil. Leven met de ster. Van Gennep, vertaling Kees Mercks, 261 p., € 18,90
AAAAO
door Aart van Zoest
roman Josef Roubicek is een Tsjechische Jood. Een onheldhaftige schlemiel, die op een zolderkamertje woont in Praag. Hij communiceert droomsgewijs met twee dierbaren, zijn afwezige beminde en de kat met wie hij samenwoont. Zij zullen hem ontvallen tijdens de verhaalperiode, de Duitse bezetting. De woorden Duits, nazi, vervolging en Jood komen in het boek niet voor, evenmin als expliciete verwijzing naar de oorlogscontext. Understatement is het parool van de auteur; dat past naadloos bij het gedetailleerd beschreven dagelijks lowprofile-leven van zijn hoofdpersoon. Zijn levensdoel is: overleven. Daarvoor moet je mazzel hebben, niet &#8216;op transport worden gesteld&#8217;. Kou, honger, angst, vernedering, alles aanvaardt Josef. Wanneer de jodenster verplicht wordt gesteld, naait hij die op. Waarom is hij daartoe bereid? Op grond van aangeleerde gehoorzaamheid? Door een vertrouwen dat goed gedrag tot een goede afloop leiden zal? Iemand zegt: &#8216;De mensen denken aldoor dat er nog hoop is, ook als ze aan hun zelfgedolven graf staan.&#8217; Josef denkt: als er geen hoop was, zouden we misschien meer van ons afbijten. Weil grijpt ons bij de ziel.

***** Wieslaw Mysliwski. Steen op Steen. Querido, vertaling Karol Lesman, 526 p., € 24,95
door Aart van Zoest
Roman 
Ruige boerenzoon Szymek Pietruszka vertelt in een monoloog van ruim vijfhonderd bladzijden het epos van zijn leven. Hoe hij uit zijn dorp is weggetrokken, nu is teruggekeerd om een graf te bouwen, en wat hij ondertussen heeft meegemaakt. Dat is nogal wat, zoals de inval van de Duitsers in zijn Poolse vaderland, die er op onmenselijke wijze huishielden &#8211; Szymek bevocht ze als partizaan en overleefde ternauwernood. Hij vertelt smakelijk over zijn baantjes van na de oorlog: hij was kapper, ambtenaar, politieman. We leren hem kennen als een ruwe bolster, die een fikse knokpartij niet schuwt, van wodka houdt (wanneer ze hem cognac laten proeven, gruwt hij) en zich onparlementair trefzeker uitdrukt. Zijn daden, zijn denken, zijn oordelen en zijn toewijding tonen zijn blanke pit. Hij beoordeelt zijn leefwereld, de veranderingen daarin, met gezond verstand en humor. Aan het slot zou je hem willen bedanken dat hij je een reis door Polen heeft laten maken. Poolser en menselijker kan een boek nauwelijks zijn.
* Rebekka W.R. Bremmer. Eb. Querido, 256 p., € 18,95
door Marjolijn Pouw
Roman 
Eb, Rebekka W.R. Bremmers romandebuut, is een in de negentiende eeuw geplaatste streekroman vol lieve, godvruchtige mensen. Ze wonen op een van onze (wadden?)eilanden. De mannen zijn vissers, hun vrouwen vissersvrouwen. En de zee? Die &#8216;veert&#8217; gedurig naar het strand: &#8216;Altijd komt de zee weer bij het strand terug, al gaat ze ook altijd weer van hem vandaan.&#8217; Je moet er maar opkomen. Onder al die lieve mensen zijn er twee die er niet helemaal bij passen: visserskind Geeske omdat ze met een vastelander trouwde, visser Johannes omdat hij niet van het eiland komt en voor hij naar zee trok zijn brood als molenaar verdiende. Om hun liefde gaat het; blijven ze elkaar trouw? De schrijfster slaagt erin om de verstoring van de idylle &#8211; die de spanning er juist in had moeten houden &#8211; de kleverigheid te geven van keukenstroop. Is er dan in geen eeuwen iets veranderd in onze streekromans? 
* ½ Michiel Stroink. Of ik gek ben. Meulenhoff, 236 p., € 15,-
door Eva Gerrits
Roman 
Na een wild feest belandt kunstenaar en narcist Benjamin in een tbs-kliniek, veroordeeld voor verkrachting en mishandeling van een vrouw. Hij kan zich er niets van herinneren, maar om vrij te komen bekent hij schuld, volgt therapie en wordt zowaar een beter mens. Als hij zijn oude vrienden weer ontmoet, blijkt hoe de vork in de steel zit. Wie de film The Game met Michael Douglas heeft gezien, herkent de loer die hier wordt gedraaid, de rattige directeur van de tbs-kliniek lijkt zo weggelopen uit The Shawshank Redemption. Het toffe toontje en het soort grappen waarmee debutant Michiel Stroink, die een paar jaar lesgaf aan tbs-patiënten, het leven in een tbs-kliniek beschrijft, maken het af: &#8216;Als een soort Matthijs van Nieuwkerk maait onze psychiater door onze levens met de tact van een Rotterdamse havenarbeider zonder richtingsgevoel op Domino D-Day.&#8217; Voor liefhebbers van makkelijk leesvoer en succesformules. 
*** Jeroen van Rooij. Het licht. De Bezige Bij, 254 p., € 19,95
door Eva Gerrits
Roman 
Een zelfverklaard journalist stuit op het verhaal van een groep dorpsjongeren: zes eenzame outsiders, die elkaar vonden en verloren. Bij elkaar voelden ze zich erkend, gedragen door de anderen. Danceparty&#8217;s en drugs werden hun toevluchtsoord in hun verlangen naar groots en meeslepend leven, onder invloed werden ze &#8216;zichzelf&#8217;. Maar een roes trekt weer weg, &#8216;het licht&#8217; bleef hun ontglippen en de leegte werd ondraaglijk. In zijn tweede roman Het licht, geïnspireerd door de zelfmoordgolf onder jongeren die de Welshe suicide town Bridgend vier jaar geleden teisterde, beschrijft Jeroen van Rooij de kwetsbaarheid en diepe behoefte aan vriendschap van jongeren, en het verlangen naar iets echts om gebrek aan identiteit en eigenwaarde te compenseren. Pijnlijk herkenbaar en eigentijds. En afschrikwekkend &#8211; wie in zijn tijd drugs eng vond door verhalen als Het verrotte leven van Floortje Bloem en Christiane F., kan nu voor zijn kinderen Het licht kopen. 
*** Wytske Versteeg. De wezenlozen. Prometheus, 200 p., € 17,95
door Eva Gerrits
Roman 
Grieks-tragische elementen in een modern familiedrama: door een syndroom verliest de kleine Gone haar taalvermogen en verandert in een &#8216;wild kind&#8217;. Ze vervreemdt van het gezin en wordt afgeleverd bij haar oom, een obese realityster in zijn eigen show. De &#8216;pure&#8217; Gone trekt ongekend veel kijkers nadat zij weigert te eten en voor de camera&#8217;s de hongerdood tegemoet gaat. De wezenlozen, het romandebuut van Wytske Versteeg, is extreem, onafgebroken drama, ingeklonken tot een strakke tweehonderd pagina&#8217;s. Met haar beschouwende, haast achteloze toon houdt Versteeg het leed toch op afstand, waardoor de lezer kan blijven ademen &#8211; een knap evenwicht. Soms verdwijnt de emotionele zeggingskracht door overbodige zijpaadjes en te weinig focus, maar daar tegenover staan originele vondsten: &#8216;Jouw lichaam heeft geen literaire kwaliteiten&#8217; (steile vader tegen uitbottende dochter die hij niet in een vrouw wil zien veranderen), en de puntgave scène van een wezenloos balletmeisje dat transformeert tot een razende, dansende derwisj. 
**** Pieter Boskma. Mensenhand. Prometheus, 136 p., € 19,95
door Rob Schouten
Poëzie 
Brahms moest na zijn Akademische Festspielouverture voor het geestelijk evenwicht een Tragische ouverture schrijven, bij Boskma is het andersom: na het indrukwekkende requiem voor zijn vrouw Doodsbloei het lentelied Mensenhand, waarin hij een nieuwe vrouw, Hera, tot leven wekt. Een gedicht à la Gorters Mei: alles ontwaakt, voor de tweede keer trouwens. Wat Hera bedenkt, ís er ook direct, van &#8216;Ik moet naar het privaat&#8217;, tot het geniale &#8216;E=MC2&#8217;. Zo bedenkt ze de ober Boske en kijk, daar staat-ie, ze worden voor altijd gelukkig &#8216;en zij zag dat het goed was&#8217;. God zelf zit er overigens stoned als een aap bij te genieten. Het is als vanouds typische Boskmalyriek, meeslepend, soms ook op de automatische piloot, hooggestemd en alledaags; zo is het op een strandterrasje &#8216;een en al charme en aangename travel-blues&#8217;, of in een romantisch stadje ligt iedereen &#8216;te pitten&#8217;. Boskma heeft van zijn street-wise gejubel een volstrekt onverwisselbare mix gemaakt die in Mensenhand tot grote bloei komt.