MAGA-miljoenen ontwrichten Europa

MAGA in Europa

Verhaal van de Week

'Een slimme rekenmachine'

Aritificial Intelligence

De zomer van de klimaatcrisis

Hannah Prins

Heinens denkfout

Hans against the machine

Publieke omroep

Onderzoek

Laurens Dassen

Essay 

Is het tijd voor een avondklok voor mannen?

Debat op dinsdag

Uit het strafkamp in Belarus: Martin

Kort verhaal

Dit moet je deze maand zien, lezen of bezoeken

Cultuurtips

Londen

Wie tijdens deze zinderende zomer een zwembad in Londen bezocht, zal misschien hebben gemerkt dat het er opvallend rustig was. Sinds de coronapandemie werken de openbare zwembaden in de stad met reserveringssystemen die vooral gunstig zijn voor mensen die dagen van tevoren kunnen plannen, vooraf kunnen betalen en ’s middags tijd kunnen vrijmaken om met hun kinderen naar het zwembad te gaan. Voor veel Londenaren is dat niet haalbaar. Maar de Londense burgemeester Sadiq Khan heeft zich voorgenomen van Londen een stad te maken waar iedereen makkelijk kan zwemmen.
Khan lanceerde in juli het Clean Rivers and Waterways Plan, dat ertoe moet leiden dat tegen 2036 op tien strategische locaties meer mensen toegang krijgen tot schoon en veilig zwemwater. De betrokken partners hebben toegezegd hiervoor tot 2030 ongeveer 1,8 miljard pond (2,4 miljard dollar) te investeren. Of het plan slaagt, hangt er echter van af of de 48 afzonderlijke projecten worden beschouwd en aangestuurd als één samenhangend geheel met één gezamenlijk doel, in plaats van als 48 losse projecten met ieder een eigen verantwoordelijke. Precies daarin ligt het verschil tussen een programma en een missie.
<div class="info-box">
Mariana Mazzucato is hoogleraar aan University College London en oprichter en directeur van het UCL Institute for Innovation and Public Purpose. Ze schreef talrijke boeken, waaronder The Big Con: How the Consulting Industry Weakens Our Businesses, Infantilizes Our Governments and Warps Our Economies (Penguin Press, 2023) en The Common Good Economy: A New Compass (Allen Lane, 2026).
</div>
Steden over de hele wereld zien zwemwater en andere ‘blauwe ruimtes’ steeds vaker als een essentieel onderdeel van hun infrastructuur om zich aan te passen aan klimaatverandering. Nadat Kopenhagen in de jaren negentig zijn riolering en waterzuiveringsinstallaties had gemoderniseerd, opende de stad in 2002 bij Islands Brygge haar eerste havenbad. Daarmee ontstond een model dat later navolging kreeg in onder meer Oslo en New York.
Parijs heeft 1,4 miljard euro geïnvesteerd in het schoonmaken van de Seine. Inmiddels zijn daar voor het publiek toegankelijke zwemlocaties met strandwachten geopend; voor het eerst sinds 1923 kan er weer legaal in de rivier worden gezwommen. Deze steden delen dezelfde hoge ambities en hebben nu de kans om gezamenlijk een aanpak te ontwikkelen.
Dat zou zowel sociale als economische voordelen opleveren. Uit het Active Lives-onderzoek van Sport England blijkt dat 82 procent van de kinderen uit welgestelde gezinnen zelfstandig 25 meter kan zwemmen, tegenover slechts 39 procent van de kinderen uit gezinnen met een lager inkomen. Ook geografisch zijn de verschillen groot: in de meest achtergestelde gebieden kan 47 procent van de schoolgaande kinderen die afstand zwemmen, tegenover 69 procent in de minst achtergestelde gebieden.
<blockquote>Het herstel van een rivier levert ook economische bedrijvigheid en werkgelegenheid op</blockquote>
Volgens de Black Swimming Association zwemt 96 procent van de zwarte volwassenen in Engeland niet regelmatig, tegenover 90 procent van de witte Britse volwassenen. De kinderen die door hoge kosten en ontoegankelijke reserveringssystemen moeilijk gebruik kunnen maken van zwemvoorzieningen, hebben vooral twee dingen gemeen: een laag gezinsinkomen en een postcode in een achtergestelde buurt.
Maar toegang tot zwemwater is niet alleen een maatschappelijke kwestie. Het herstel van een rivier levert ook economische bedrijvigheid en werkgelegenheid op. Er zijn mensen nodig om wetlands te ontwerpen, duurzame afwateringssystemen aan te leggen, installaties voor waterzuivering en -hergebruik te bouwen en te beheren, de waterkwaliteit te controleren, de oevers te onderhouden, toezicht te houden bij zwemlocaties en kinderen te leren zwemmen. Overheidsinvesteringen van deze omvang vragen om een goed georganiseerde reeks aanbestedingen. De manier waarop de overheid die aanbestedingen vormgeeft, bepaalt mede hoe de betreffende markten zich ontwikkelen.
Het is essentieel om het plan als een gezamenlijke missie te organiseren. Het doel om Londenaar in 2035 binnen vijftien minuten van huis toegang te geven tot veilig zwemwater, is concreet en meetbaar en kent een duidelijke deadline. Om dat doel te bereiken, moeten de ministeries van Volksgezondheid, Milieu, Onderwijs en Vervoer nauw samenwerken met lokale overheden en toezichthouders op de watersector.
Om zo’n missie te laten slagen, zijn vijf elementen nodig.
Het eerste is goed bestuur, met name een interministeriële raad die daadwerkelijk bevoegd is om de volgorde van besluiten te bepalen en budgetten op elkaar af te stemmen. Het moet dus niet slechts een overlegorgaan zijn waar informatie wordt uitgewisseld en beslissingen vervolgens naar een hoger niveau worden doorgeschoven. Uiteindelijk moet iemand verantwoordelijk zijn voor het behalen van het beoogde resultaat. Melbourne begon bijvoorbeeld met het in kaart brengen van de werkzaamheden waarover het stadsbestuur daadwerkelijk zeggenschap had. Vervolgens bouwde de stad een coalitie van partners op om ook voor de overige onderdelen de benodigde toezeggingen en steun te verkrijgen.
<blockquote>In New York heeft burgemeester Zohran Mamdani hetzelfde principe toegepast op de voedselvoorziening</blockquote>
Het tweede element is aanbesteding. De koopkracht van de overheid is nog altijd een van de meest onderbenutte instrumenten om markten te beïnvloeden en vorm te geven. Samen met de gemeenteraad van Camden heeft mijn team aan University College London aangetoond dat resultaatgericht inkopen een groot verschil kan maken. Daarbij worden contracten niet alleen beoordeeld op de kostenbesparingen die ze opleveren, maar vooral op de maatschappelijke waarde die ermee wordt gecreëerd.
Zo’n aanpak kan de manier veranderen waarop overheden allerlei diensten uitbesteden, van huisvesting tot recreatievoorzieningen. In New York heeft burgemeester Zohran Mamdani hetzelfde principe toegepast op de voedselvoorziening: door de koopkracht van de overheid in te zetten, stimuleerde hij aanbod op plekken waar de markt daar zelf niet in voorzag.
Het derde element is financiering. Groen-blauwe obligaties die op nationaal niveau worden uitgegeven, kunnen voorkomen dat gemeenten met elkaar moeten concurreren om kleine, kortlopende subsidies. Ambtenaren kunnen zich dan richten op de uitvoering van projecten in plaats van voortdurend tijd te moeten besteden aan subsidieaanvragen en ander papierwerk. Er bestaan al voorbeelden van zo’n aanpak. In 2019 haalde de Europese Bank voor Wederopbouw en Ontwikkeling 700 miljoen dollar op met ’s werelds eerste obligatie die gericht is op klimaatbestendigheid. Ook het Britse programma voor groene staatsobligaties heeft een aanzienlijk deel van de investeringen van het Environment Agency in de bescherming tegen overstromingen gefinancierd.
Het vierde element is het stellen van strenge voorwaarden. Wanneer waterbedrijven en aannemers overheidsgeld, concessies of lozingsvergunningen ontvangen, moeten daar duidelijke verplichtingen tegenover staan. Die kunnen bijvoorbeeld betrekking hebben op het terugdringen van de vervuiling, het hergebruik van water, het aanbieden van leerwerkplekken en het herinvesteren van opbrengsten. Uit de onafhankelijke evaluatie van de watersector onder leiding van Jon Cunliffe bleek dat jarenlange onderinvesteringen en hoge uitkeringen aan aandeelhouders belangrijke oorzaken zijn van de problemen in de sector. Overheidssteun mag daarom nooit vrijblijvend zijn, maar moet altijd aan duidelijke voorwaarden worden gekoppeld.
Het vijfde en laatste element is co-creatie. Die wordt vaak gereduceerd tot inspraak achteraf, wanneer de belangrijkste onderdelen van een plan al vaststaan. Maar als bewoners vanaf het begin daadwerkelijk bij het proces worden betrokken, kan dat zowel bepalen wat er wordt gebouwd als wie vervolgens verantwoordelijk is voor het beheer en onderhoud. Mexico-Stad laat zien hoe dat kan. Daar werden samen met bewoners grote openbare centra met zwembaden en sportvoorzieningen ontwikkeld in wijken die lange tijd waren verwaarloosd.
De Global Commission on the Economics of Water, waarvan ik medevoorzitter was, schatte dat gebrekkig en niet-duurzaam waterbeheer hoge-inkomenslanden tegen 2050 tot acht procent van hun bbp kan kosten. In lage-inkomenslanden kan dat verlies zelfs oplopen tot vijftien procent. Omdat water zich niets aantrekt van stroomgebieden, landsgrenzen of economische sectoren, pleitten wij ervoor het niet te behandelen als een lokaal verhandelbaar product, maar als een gemeenschappelijk goed. Dat vraagt om een samenhangende aanpak waarin onder meer landbouw, energie, industrie en de klimaatbestendigheid van steden met elkaar worden verbonden.
In dit opzicht lopen steden voor op nationale overheden. Rotterdam en Utrecht ondertekenden in 2024 samen met het Amsterdamse waterbedrijf het Swimmable Cities Charter. Ook het Nederlandse ministerie van Waterstaat ondersteunt een landelijke dialoog over wat ambtenaren ‘zwembaarheid’ noemen: de mogelijkheid om veilig in stedelijk water te zwemmen.
<blockquote>Het doel moet ambitieus genoeg zijn om samenwerking tussen verschillende overheidsdiensten noodzakelijk te maken</blockquote>
Parijs beschouwt zwemmen in de stad inmiddels als een publieke voorziening. Tegelijkertijd is een wereldwijd netwerk ontstaan van 255 organisaties in 121 steden en 39 landen. Dit netwerk ondersteunt meer dan 55 gemeenten en waterbedrijven op vijf continenten. Vorige maand kwamen burgemeesters in Bazel bijeen om te leren hoe die stad de Rijn geschikt heeft gemaakt om in te zwemmen. Zo worden praktische kennis en ervaringen rechtstreeks van stad tot stad uitgewisseld, in plaats van via nationale regeringen.
Missies beginnen niet als een begrotingspost, maar met een doel. Dat doel moet ambitieus genoeg zijn om samenwerking tussen verschillende overheidsdiensten noodzakelijk te maken, en tegelijkertijd concreet genoeg om burgers te laten beoordelen of het daadwerkelijk is bereikt. Een goede toetssteen is de vraag of een kind tegen het einde van dit decennium veilig in de rivier bij haar in de buurt kan zwemmen.
Als Londen daarin slaagt, betekent dit dat de stad haar stroomgebieden heeft hersteld, de bedrijven en vakkennis heeft ontwikkeld om het water schoon te houden, en een antwoord heeft gevonden op de vraag van wie de rivieren, zwembaden en vijvers van de stad eigenlijk zijn. Klimaatbestendigheid blijft meestal onzichtbaar totdat het misgaat. Maar hier gaat het om een vorm van klimaatbestendigheid die mensen met eigen ogen kunnen zien, zelf kunnen gebruiken en gezamenlijk kunnen beschermen.

Mariana Mazzucato

Met de belofte van schoon zwemwater herstelt de burgemeester een heel stroomgebied