Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips

Nog steeds is het moeilijk te geloven en te begrijpen dat iemand die het zo goed voor elkaar had als Dominique Strauss-Kahn niet zijn verstand gebruikte maar doorzette nadat het kamermeisje &#8216;nee&#8217; had gezegd &#8211; als het inderdaad zo gebeurd is. Maar op zo&#8217;n cruciaal moment niet over consequenties nadenken is nu precies wat mannen als DSK kenmerkt, legt seksuoloog Gertjan van Zessen uit. &#8216;Ze proberen tot hoe ver ze kunnen gaan, vaak flirten ze op een wat agressieve manier, ze zoeken de grens op en gaan er soms overheen.&#8217;
De honderden mannen die hij de afgelopen jaren in zijn spreekkamer zag, kwamen daar terecht omdat hun bestaan van liegen en bedriegen was uitgekomen. Vaak hielden ze er al jarenlang verborgen levens op na. Dagelijks urenlang porno kijken, dwangmatig prostitueebezoek, voortdurend met andere vrouwen naar bed gaan. In 1996 promoveerde Van Zessen op het onderwerp promiscuïteit en twee jaar geleden verscheen zijn boek Seksverslaving, waarin hij niet alleen uitlegt wat mannen bezielt die er meerdere relaties op nahouden, maar ook hoe het hun gezin treft als het geheim uitkomt.
We zitten in zijn ordelijke spreekkamer in Lunteren. De laatste jaren is het opvallend druk, vertelt Van Zessen, soms melden zich meerdere patiënten op een dag. Meestal is het de vrouw die hem benadert. &#8216;Via e-mail zoekt ze contact. Haar man, zegt ze, beseft nu zijn geheime leven is uitgekomen dat hij moet worden behandeld.&#8217; Omdat de behandeling niet in alle gevallen wordt vergoed, ziet Van Zessen in zijn praktijk veel mannen met goede, vaak leidinggevende banen.
&#8216;Stupide,&#8217; is zijn reactie op de affaire-DSK.
Waarom?
&#8216;Kennelijk dacht hij dat hij ermee weg kon komen.&#8217;
Denken mannen in zo&#8217;n situatie daar concreet over na? Of doen ze het in een impuls?
&#8216;Dat laatste. What was he thinking? Waarschijnlijk niets.&#8217;
Maar dan is het toch niet stupide van hem?
&#8216;Iemand in zijn positie met zo&#8217;n seksueel beheersingsprobleem had daar wat aan kunnen doen. Zijn opdringerig seksueel gedrag is niet van de ene op de andere dag ontstaan. Dit is het eind van een langdurig proces waarbij iemand stelselmatig heeft afgeleerd om over de gevolgen van zijn gedrag na te denken.&#8217;
Ook Van Zessens patiënten hebben zich jarenlang laten meeslepen door hun eigen obsessie. Ze laten zich pas behandelen als hun gedrag op straat ligt, als hun vrouw erachter is gekomen, zegt de seksuoloog. &#8216;Als ze hier samen zitten, zegt zijn vrouw: &#8220;Hoe kan het in godsnaam dat je voortdurend naar de hoeren bent gegaan, dat je je relatie met mij en met je kinderen, je goede baan, je toekomst op het spel hebt gezet.&#8221; Zijn antwoord is eigenlijk altijd hetzelfde: omdat hij daar niet over heeft nagedacht.&#8217;
Seksueel rustelozen gaan steeds maar door met het najagen van seksuele ervaringen en denken niet aan de schade die dat kan aanrichten. Deze groep wordt ook wel seksverslaafd genoemd, hun gedrag vertoont overeenkomsten met andere verslavingen. Hoewel dat niet helemaal opgaat: ze worden niet gedreven door een grote behoefte aan seks, maar eerder door gevoelens van eenzaamheid, minderwaardigheid, een niet op te vullen leegte.
Van Zessen koppelt obsessief seksueel gedrag aan een gebrekkig zelfgevoel. &#8216;Inzicht in je eigen gedrag neemt toe naarmate je tevredener bent met jezelf. Strauss-Kahn heeft het ver geschopt, maar hij kent ook leegte, ook hij heeft zijn destructieve kanten. Mannen in machtige posities kennen zeker angst, net als jij en ik.&#8217;
Maar deze mannen zoeken toch juist het avontuur?
&#8216;Het is niet het soort mannen dat gaat bungeejumpen, vaak gaan ze uit verveling op pad. De meeste seksverslaafden zijn in de rest van hun leven juist uitermate gecontroleerd. Vermoedelijk had DSK de ervaring dat veel vrouwen een eind met hem meegingen, omdat macht erotiseert. Ik heb mannen geïnterviewd die vanuit een statistisch model vrouwen benaderden. Ze hielden bij wanneer en hoe vaak ze een vrouw het bed in kregen. Als het lukte, was dat een stimulans om door te gaan, een bevestiging van henzelf. Als je eenmaal een succesvolle stijl ontwikkelt in het benaderen van vrouwen en niemand houdt je tegen, kun je een eind komen.&#8217;
Van Zessen heeft de indruk dat het aantal seksverslaafden toeneemt. Zeker de dwangmatige pornokijker is in opmars, niet zelden zijn mannen daar tien uur per dag mee bezig. Het is makkelijk bereikbaar en goedkoop, de dagen dat je voor een seksfilm op je brommer naar de videotheek moest, zijn lang voorbij. In zijn praktijk ziet hij ook jonge mannen van achttien, negentien jaar die hulp zoeken omdat ze een groot deel van hun tijd op pornosites zitten. &#8216;Ik werk graag met ze, ik vind het fantastisch dat ze zich realiseren dat ze iets aan hun obsessie moeten doen, dat ze de stap zetten om hulp te zoeken.&#8217;
Van Zessen komt er telkens op terug dat seksverslaving voor veel mannen meer een gewoonte is dan een spannende jacht op mooie vrouwen. Vooral de pornokijker leidt in contactuele zin een nogal armoedig bestaan: &#8216;Zo gauw zijn vrouw naar yoga is, gaat hij naar zolder en doet hij de computer aan, niet omdat hij opgewonden is maar omdat dit zijn patroon is.&#8217;
Geldt dat ook voor mannen die proberen vrouwen het bed in te krijgen?
&#8216;Zij grijpen de mogelijkheden die zich aandienen, ze hebben hun oog niet op een speciale vrouw laten vallen, maar ze spreken degene aan die toevallig in de buurt is. Kijk naar Tiger Woods en nu naar Arnold Schwarzenegger, het laatste nieuws is dat hij er dertien maîtresses op na zou hebben gehouden. Als je een machtig man bent, groei je naar een positie waarbinnen je weinig correctie krijgt, niet wordt tegengesproken. In het geval van DSK kun je zeggen: wat gemeen van die man dat hij die arme vrouw heeft overrompeld. Maar waarschijnlijk zijn er eerder ook vrouwen geweest die het fantastisch vonden dat hij ze die aandacht gaf.&#8217;
En als je nou denkt dat deze mannen intens van escapades genieten, nee, zegt Van Zessen: &#8216;Meestal zijn deze mannen ambivalent over seks, ze doen het vooral vanwege de fix, het lekkere gevoel dat ze er even aan overhouden; en het doet hun zelfbeeld goed.&#8217;
Alle energie die gaat zitten in het niet uit laten komen van hun geheime leven zorgt voor een deel van de spanning. Toch zijn mannen vaak opgelucht als het uitkomt. Sommige huwelijken overleven de klap, in andere gevallen zegt de vrouw meteen dat hij zijn koffers kan pakken. &#8216;Zulke ontboezemingen tasten haar gevoel van eigenwaarde aan. Haar man die haar een paar maanden eerder bij hun twaalfeneenhalfjarig huwelijk nog had toegefluisterd hoeveel hij van haar hield. Zij vraagt zich alleen maar af welke leugens hij haar nog meer heeft verteld.&#8217;
Drieëntachtig procent van de mannen kijkt wel eens naar porno en maar een klein percentage krijgt daar op den duur problemen mee. Het is net als met vreemdgaan, de meeste mannen fantaseren erover maar durven het niet in praktijk te brengen. &#8216;De interessante vraag is: waarom slagen de meeste mensen erin zichzelf te corrigeren als seks een verslaving dreigt te worden, en mijn patiënten niet?&#8217; Van Zessen hamert op de hunkering naar aandacht, naar bevestiging. &#8216;Het is leuk om naar de hoeren te gaan of om af en toe vreemd te gaan, maar als je het doet vanuit een gevoel van leegte kan het verkeerd gaan. Liefdevolle en intieme seks is bevredigender en beter voor je gevoel van eigenwaarde dan stiekeme seks. Mijn patiënten willen het liefst met hun eigen vrouw vrijen maar kunnen dat vaak niet. Het is killing als dat uitkomt.&#8217;
Schamen ze zich als ze op pad gaan?
&#8216;Nauwelijks, juist omdat ze zulke gevoelens hebben weggedrukt. In hun achterhoofd speelt wel dat ze het eigenlijk niet zouden moeten doen, dat ze vaker met hun vrouw uiteten zouden moeten gaan, maar veel dieper gaat het niet. De morele dimensie is interessant: waarom heeft voormalig wethouder Rob Oudkerk dat niet beseft toen hij naar de heroïnehoertjes aan de Theemsweg ging? Waarom trok hij niet thuis aan zijn piemel in plaats van de meest kwetsbare meisjes te pakken? Het is een mooi voorbeeld van jezelf stelselmatig afleren naar de consequenties te kijken. Dat zie ik hier zo vaak.&#8217;
De therapie van Van Zessen lijkt op het eerste gezicht nogal eenvoudig: &#8216;Ik dwing ze opdrachten te vervullen die hen een gevoel van eigenwaarde geven. Ik vraag ze te stoppen voor iemand die over wil steken. Of bloemen voor zichzelf te kopen; daarna moeten ze zichzelf complimenteren. Het is een klein gebaar en het is haalbaar. Ik wil dat deze mannen aandachtig gaan leven, kleine geluksmomenten creëren waar ze bewust bij stilstaan. Biologisch zijn we namelijk nogal achteloos. Bij de eerste dag in Frankrijk oogt het anders, ruikt het anders, je huid voelt zacht en soepel in de warmte als je naar de bakker loopt. Na vier dagen sjok je alweer door de schaduw op weg naar diezelfde bakker. We werken op routine.&#8217;
Na een aantal sessies, waar in de meeste gevallen een paar weken tussen zitten, zien de mannen vaak een gedragsverandering. Ze zijn zich bewuster van zichzelf, ze praten en vrijen weer met hun vrouw. Na zes maanden en na een jaar komen ze op herhaling bij Van Zessen om te bespreken hoe het gaat, of er sprake is van terugval.
Het vervullen van opdrachten lijkt simpel maar toch werkt het, zegt Van Zessen. Al hebben sommige mannen de neiging te grote dingen te doen &#8211; ze gaan naar een driesterrenrestaurant. &#8216;Ik benadruk dat het iets kleins moet zijn. Vaak zijn deze mannen uitstellers, als jij tien uur per dag achter porno zit, heb je je administratie niet op orde. Ik vraag ze bijvoorbeeld om een map te ordenen.&#8217;
Zou u DSK ook kleine opdrachtjes geven.
&#8216;Aan patiënten in een hoge positie vraag ik precies hetzelfde, ik stel ze voor eens een keukenkastje uit te ruimen in plaats van een bedrijf te verkopen. Ze moeten weggooien wat weg kan, de planken goed schoonmaken zodat het er weer lekker ruikt en alles netjes terugzetten. Daarna moeten ze zich afvragen of het geluksgevoel dat ze op dat moment ervaren groter is dan wanneer ze een grote deal hebben gesloten. Het kastje wint altijd.&#8217;

Margalith Kleijwegt

‘Ook DSK kent  leegte’

De zaak-Demjanjuk
Deze week wordt de uitspraak verwacht in het proces-Demjanjuk. De Oekraïner wordt ervan beschuldigd dat hij kampbeul was in het vernietigingskamp Sobibor. De eis was zes jaar en de kans is groot dat hij wordt veroordeeld. Dan volgt er een nieuw hoofdstuk: het hoger beroep.
Nederlandse zonen en dochters van vermoorde slachtoffers speelden een belangrijke rol in het proces. Zij waren medeaanklagers en mochten in de rechtbank vertellen hoe de moord op hun ouders hen getekend had. Hun getuigenissen zorgden een jaar geleden voor bloedstollende uren in de rechtbank in München. Bejaarde mannen en vrouwen vertelden waardig en indringend hoe ze door het verlies van hun familie beschadigd aan hun leven waren begonnen. Ze voelden als klein kind al een leegte die niet op te vullen bleek. De man tot wie ze zich richtten en die symbool stond voor alles dat hun was aangedaan, sprak als beul niet direct tot de verbeelding. In het beklaagdenbankje zat geen jonge nietsontziende schoft, maar een oude uitgebluste man die tijdens de zittingsdagen bewegingloos op een bed lag met een pet op zijn hoofd en een zonnebril voor zijn ogen. Natuurlijk was het een doelbewuste strategie van de verdediging om de man er zo krakkemikkig mogelijk bij te laten liggen. Na verloop van tijd was je je er als toeschouwer niet eens meer van bewust dat de man over wie het ging ook lijfelijk aanwezig was.
Carnavaleske trekken
Het was bevredigender geweest als Demjanjuk zich actiever had opgesteld tijdens het proces. Wanneer hij het woord had gevoerd, zich had verweerd, zich tot de anderen in de rechtszaal had gericht. Maar hij zei niets, helemaal niets, al die maanden hield hij zijn mond. Hij liet zijn advocaat Busch een verklaring voorlezen waarvan de toon buitengewoon bitter was. Hij was geen dader, hoe kwam de rechtbank erbij? Hij was juist eigenlijk al zijn hele leven slachtoffer. Eerst onderging hij als jonge jongen de terreur van Stalin, later werd hij dwarsgezeten door de Russische geheime dienst, toen werd hij ten onrechte in Israël veroordeeld en nu zat hij onschuldig gevangen in Duitsland.
Tijdens de zittingsdagen, die regelmatig op het laatste moment niet doorgingen omdat de verdachte zich niet lekker voelde, had hij de beschikking over een eigen verpleegster die naast hem zat en een arts. Dokter Stein begon elke zitting met een communiqué over de gezondheidstoestand van zijn patiënt. Daarna spreidde hij de krant op tafel uit om die rustig te gaan lezen.
Buiten de indrukwekkende bijdragen van de hoofdzakelijk Nederlandse medeaanklagers kreeg het proces soms carnavaleske trekken. Demjanjuk die lag te snurken, zijn advocaat die slaande ruzie kreeg met rechter Alt.
De buitenwereld geloofde het na een tijdje wel; hier stond geen Eichmann terecht, geen koele berekenende Schreibtischmörder, geen allesomvattend symbool voor het onvoorstelbare kwaad, maar een stokoude man &#8211; Demjanjuk is nu 91 &#8211; die al jaren in de gevangenis had doorgebracht, er vijf jaar in de dodencel op had zitten en naar alle waarschijnlijkheid in de gevangenis zou sterven. Het leek erop dat de Duitse justitie zich bij gebrek aan beter op hem had gestort. Was er in het begin nog grote aandacht voor het proces, na verloop van tijd zat er bijna niemand meer op de publieke tribune en werd de zitting soms zelfs verplaatst naar een achterafzaaltje.
Getraineerd
Manuel Bloch hield vol. Hij was als Nederlandse advocaat voor de medeaanklagers bij bijna alle procesdagen in München aanwezig en ondanks zijn irritatie over de soms slepende voortgang had hij het proces niet willen missen. Met zijn vijfenveertig jaar was hij de jongste in de Nederlandse ploeg. Hij ontfermde zich in München over de aanwezige medeaanklagers, zorgde ervoor dat ze begrepen wat zich in de rechtbank afspeelde en deed dat zichtbaar toegewijd. In totaal reisde hij zeventien keer naar München en iedere keer was het afwachten of het proces getraineerd zou worden.
Bloch twijfelt geen moment aan de schuld van Demjanjuk, en dat hield hem op de been. Hij noemt het bewijs tegen de Oekraïner &#8216;overweldigend&#8217;. Op 14 april hield hij zijn requisitoir, waarin hij de nadruk legde op het kindertransport in juni 1943 waarbij 1099 jongens en meisjes tussen nul en zestien jaar werden vermoord. Dat was in de tijd dat Demjanjuk in Sobibor zou hebben gezeten. Iedereen die in Sobibor uit de trein stapte, werd onmiddellijk met geweld naar de gaskamers gedreven. Er waren kampbewakers die de wreedheden te gruwelijk vonden en vluchtten. Manuel Bloch tijdens zijn requisitoir: &#8216;De historische waarheid is dat Demjanjuk ervoor koos te blijven.&#8217;
Ook Bloch vindt het frustrerend dat deze verdachte zijn kaken gedurende het hele proces stijf op elkaar hield; dat zwijgen zou je als een soort schuldbekentenis kunnen beschouwen.
Datzelfde zei Paul Hellmann, voormalig redacteur van NRC Handelsblad, wiens vader werd vermoord in Sobibor. In april mocht hij de rechtbank nog één keer toespreken. Hij betreurde het dat Demjanjuk al die tijd had gezwegen, dat hij deed &#8216;alsof hij een buitenstaander was, een toevallige toeschouwer&#8217;. Het enige dat Hellmann van hem verlangde, waren de woorden &#8216;het spijt me&#8217;. &#8216;Hij had de moed niet om dat te doen, daarom ben ik van mening dat aangeklaagde schuldig is.&#8217;
Onverzettelijk
Mary Richheimer-Leijden van Amstel spreekt niet over die schoft of die klootzak, ze heeft het consequent over meneer Demjanjuk. Toch is de man voor haar in het afgelopen jaar de verpersoonlijking van het kwaad geworden. Hij heeft mogelijk eigenhandig haar vader en moeder de gaskamer in gedreven op 9 juli 1943, de datum van hun dood. In haar smaakvol ingerichte flat staat tussen de tientallen foto&#8217;s van haar eigen gezin één foto van haar moeder en haar zusje aan het strand. Van haar vader bezit ze helemaal niets, niet eens een klein kiekje, Mary Richheimer heeft geen idee hoe hij eruit heeft gezien.
Zenuwachtig maar onverzettelijk nam ze het woord aan het begin van het proces. Ze is met haar zeventig jaar nog steeds een opmerkelijk mooie vrouw met grote blauwe ogen die kracht uitstralen. Ze vertelde de rechter en de internationale pers dat ze er stond voor haar ouders. Dat mensen als Demjanjuk hadden geprobeerd haar uit te roeien, klein te krijgen, maar dat dat niet was gelukt. Integendeel, ze had een goed en rijk leven weten op te bouwen. Haar optreden maakte diepe indruk, net als dat van de andere medeaanklagers, die allemaal een eerbetoon aan hun vermoorde familie brachten.
De confrontatie met Demjanjuk hakte er minder diep in dan ze had verwacht, zegt Mary Richheimer. &#8216;Er lag een hoop vlees, ik had er geen gevoelens bij. Voor mij heeft die man geen enkele waarde.&#8217;
Voor de doden
De medeaanklagers hebben de afgelopen anderhalf jaar veel steun aan elkaar gehad. Jetje Manheim van de Stichting Sobibor besteedde veel tijd en aandacht aan iedereen die zich in het proces had gevoegd. De groep is mede dankzij haar inzet hecht geworden. Toen Rob Wurms, een van de medeaanklagers, een paar weken geleden overleed aan een hartaanval, was iedereen totaal van slag. Dat zo&#8217;n lieve man nu niet zijn eigen requisitoir kon voorlezen, vonden de anderen verschrikkelijk.
Was het proces-Demjanjuk in de rechtszaal af en toe een potsierlijke vertoning, voor de nabestaanden was het een belangrijke en soms louterende ervaring om niet alleen hardop te kunnen zeggen wat voor beestachtigs je ouders en andere familie is aangedaan, maar dat ook zonder schaamte met anderen te kunnen delen.
Allemaal hebben ze het gevoel dat ze door hun aanwezigheid in München van betekenis zijn geweest voor de doden. En dat &#8211; niet onbelangrijk &#8211; het kamp Sobibor eindelijk onder de aandacht is gebracht, want bijna niemand wist van het bestaan. De Duitsers besloten het kamp meteen na de grote opstand in oktober &#8217;43 te vernietigen om zo geen sporen na te laten.
&#8216;Ik stond er niet alleen voor mijn familie,&#8217; zegt Mary Richheimer. &#8216;Ik deed het voor alle Joden die daar zijn omgebracht. De nachten voor mijn requisitoir heb ik geen oog dichtgedaan en toen ik het woord nam, voelde ik hoe mijn lichaam trilde, maar dat zag niemand. Ik hield vol, besefte dat dit het laatste was wat ik voor mijn ouders kon doen. Mijn man en kinderen waren apetrots op me, ik was opgelucht toen ik klaar was. Zo veel mensen kwamen naar me toe om te zeggen dat ze onder de indruk waren, jonge journalisten uit Duitsland.&#8217; Ze haalt haar schouders op, alsof ze nog steeds verbaasd is over al die aandacht: &#8216;Weet je, ik realiseer me nog steeds heel goed dat ik er eigenlijk niet had mogen zijn.&#8217;
De zaak-Demjanjuk
De zaak die Duitsland tegen John Demjanjuk aanspande, begon in november 2009 nadat hij door de Verenigde Staten was uitgeleverd. De aanklacht was moord op duizenden Joodse slachtoffers van het concentratiekamp Sobibor, waar hij bewaker zou zijn geweest. Het belangrijkste bewijs hiervoor is zijn Trawniki-kaart, een document waaruit bleek dat hij een opleiding als kampbewaarder had gevolgd. In de jaren tachtig werd Demjanjuk ervan beschuldigd Iwan de Verschrikkelijke te zijn, de beul van Treblinka. Dat proces werd destijds in Jeruzalem gevoerd. Na een veroordeling in 1988 werd hij hiervoor in hoger beroep vrijgesproken. Demjanjuk keerde terug naar de Verenigde Staten, die hem inmiddels liever kwijt dan rijk waren. In 2004 concludeerde een federaal hof van beroep in Ohio op basis van nieuwe feiten dat Demjanjuk wel degelijk kampbewaker was geweest in Sobibor, een klein plaatsje vlak bij de grens met de Oekraïne. Sobibor was een vernietigingsmachine, je had geen kans om te overleven. Zodra de trein aankwam, werden de Joden de gaskamers in gedreven. Er werden 170.000 mensen vermoord, van wie ruim 33.000 Nederlandse Joden, onder wie mijn grootvader Hartog Rosenfeld.

Het uitgebluste kwaad

<div class="wpg-element paragraph">
Was het proces-Demjanjuk af en toe een potsierlijke vertoning, voor de nabestaanden was het een belangrijke en soms louterende ervaring.
John Demjanjuk is donderdag veroordeeld tot vijf jaar cel. De Oekraïner wordt ervan beschuldigd dat hij kampbeul was in het vernietigingskamp Sobibor. De eis was zes jaar. Nu volgt er een nieuw hoofdstuk: het hoger beroep.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Nederlandse zonen en dochters van vermoorde slachtoffers speelden een belangrijke rol in het proces. Zij waren medeaanklagers en mochten in de rechtbank vertellen hoe de moord op hun ouders hen getekend had. Hun getuigenissen zorgden een jaar geleden voor bloedstollende uren in de rechtbank in München. Bejaarde mannen en vrouwen vertelden waardig en indringend hoe ze door het verlies van hun familie beschadigd aan hun leven waren begonnen. Ze voelden als klein kind al een leegte die niet op te vullen bleek. De man tot wie ze zich richtten en die symbool stond voor alles dat hun was aangedaan, sprak als beul niet direct tot de verbeelding. In het beklaagdenbankje zat geen jonge nietsontziende schoft, maar een oude uitgebluste man die tijdens de zittingsdagen bewegingloos op een bed lag met een pet op zijn hoofd en een zonnebril voor zijn ogen. Natuurlijk was het een doelbewuste strategie van de verdediging om de man er zo krakkemikkig mogelijk bij te laten liggen. Na verloop van tijd was je je er als toeschouwer niet eens meer van bewust dat de man over wie het ging ook lijfelijk aanwezig was. 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Carnavaleske trekken Het was bevredigender geweest als Demjanjuk zich actiever had opgesteld tijdens het proces. Wanneer hij het woord had gevoerd, zich had verweerd, zich tot de anderen in de rechtszaal had gericht. Maar hij zei niets, helemaal niets, al die maanden hield hij zijn mond. Hij liet zijn advocaat Busch een verklaring voorlezen waarvan de toon buitengewoon bitter was. Hij was geen dader, hoe kwam de rechtbank erbij? Hij was juist eigenlijk al zijn hele leven slachtoffer. Eerst onderging hij als jonge jongen de terreur van Stalin, later werd hij dwarsgezeten door de Russische geheime dienst, toen werd hij ten onrechte in Israël veroordeeld en nu zat hij onschuldig gevangen in Duitsland.
Tijdens de zittingsdagen, die regelmatig op het laatste moment niet doorgingen omdat de verdachte zich niet lekker voelde, had hij de beschikking over een eigen verpleegster die naast hem zat en een arts. Dokter Stein begon elke zitting met een communiqué over de gezondheidstoestand van zijn patiënt. Daarna spreidde hij de krant op tafel uit om die rustig te gaan lezen.
Buiten de indrukwekkende bijdragen van de hoofdzakelijk Nederlandse medeaanklagers kreeg het proces soms carnavaleske trekken. Demjanjuk die lag te snurken, zijn advocaat die slaande ruzie kreeg met rechter Alt.
De buitenwereld geloofde het na een tijdje wel; hier stond geen Eichmann terecht, geen koele berekenende Schreibtischmörder, geen allesomvattend symbool voor het onvoorstelbare kwaad, maar een stokoude man – Demjanjuk is nu 91 – die al jaren in de gevangenis had doorgebracht, er vijf jaar in de dodencel op had zitten en naar alle waarschijnlijkheid in de gevangenis zou sterven. Het leek erop dat de Duitse justitie zich bij gebrek aan beter op hem had gestort. Was er in het begin nog grote aandacht voor het proces, na verloop van tijd zat er bijna niemand meer op de publieke tribune en werd de zitting soms zelfs verplaatst naar een achterafzaaltje.
Getraineerd Manuel Bloch hield vol. Hij was als Nederlandse advocaat voor de medeaanklagers bij bijna alle procesdagen in München aanwezig en ondanks zijn irritatie over de soms slepende voortgang had hij het proces niet willen missen. Met zijn vijfenveertig jaar was hij de jongste in de Nederlandse ploeg. Hij ontfermde zich in München over de aanwezige medeaanklagers, zorgde ervoor dat ze begrepen wat zich in de rechtbank afspeelde en deed dat zichtbaar toegewijd. In totaal reisde hij zeventien keer naar München en iedere keer was het afwachten of het proces getraineerd zou worden. 
Bloch twijfelt geen moment aan de schuld van Demjanjuk, en dat hield hem op de been. Hij noemt het bewijs tegen de Oekraïner ‘overweldigend’. Op 14 april hield hij zijn requisitoir, waarin hij de nadruk legde op het kindertransport in juni 1943 waarbij 1099 jongens en meisjes tussen nul en zestien jaar werden vermoord. Dat was in de tijd dat Demjanjuk in Sobibor zou hebben gezeten. Iedereen die in Sobibor uit de trein stapte, werd onmiddellijk met geweld naar de gaskamers gedreven. Er waren kampbewakers die de wreedheden te gruwelijk vonden en vluchtten. Manuel Bloch tijdens zijn requisitoir: ‘De historische waarheid is dat Demjanjuk ervoor koos te blijven.’
Ook Bloch vindt het frustrerend dat deze verdachte zijn kaken gedurende het hele proces stijf op elkaar hield; dat zwijgen zou je als een soort schuldbekentenis kunnen beschouwen.
Datzelfde zei Paul Hellmann, voormalig redacteur van NRC Handelsblad, wiens vader werd vermoord in Sobibor. In april mocht hij de rechtbank nog één keer toespreken. Hij betreurde het dat Demjanjuk al die tijd had gezwegen, dat hij deed ‘alsof hij een buitenstaander was, een toevallige toeschouwer’. Het enige dat Hellmann van hem verlangde, waren de woorden ‘het spijt me’. ‘Hij had de moed niet om dat te doen, daarom ben ik van mening dat aangeklaagde schuldig is.’
Onverzettelijk Mary Richheimer-Leijden van Amstel spreekt niet over die schoft of die klootzak, ze heeft het consequent over meneer Demjanjuk. Toch is de man voor haar in het afgelopen jaar de verpersoonlijking van het kwaad geworden. Hij heeft mogelijk eigenhandig haar vader en moeder de gaskamer in gedreven op 9 juli 1943, de datum van hun dood. In haar smaakvol ingerichte flat staat tussen de tientallen foto’s van haar eigen gezin één foto van haar moeder en haar zusje aan het strand. Van haar vader bezit ze helemaal niets, niet eens een klein kiekje, Mary Richheimer heeft geen idee hoe hij eruit heeft gezien.
Zenuwachtig maar onverzettelijk nam ze het woord aan het begin van het proces. Ze is met haar zeventig jaar nog steeds een opmerkelijk mooie vrouw met grote blauwe ogen die kracht uitstralen. Ze vertelde de rechter en de internationale pers dat ze er stond voor haar ouders. Dat mensen als Demjanjuk hadden geprobeerd haar uit te roeien, klein te krijgen, maar dat dat niet was gelukt. Integendeel, ze had een goed en rijk leven weten op te bouwen. Haar optreden maakte diepe indruk, net als dat van de andere medeaanklagers, die allemaal een eerbetoon aan hun vermoorde familie brachten.
De confrontatie met Demjanjuk hakte er minder diep in dan ze had verwacht, zegt Mary Richheimer. ‘Er lag een hoop vlees, ik had er geen gevoelens bij. Voor mij heeft die man geen enkele waarde.’
Voor de doden De medeaanklagers hebben de afgelopen anderhalf jaar veel steun aan elkaar gehad. Jetje Manheim van de Stichting Sobibor besteedde veel tijd en aandacht aan iedereen die zich in het proces had gevoegd. De groep is mede dankzij haar inzet hecht geworden. Toen Rob Wurms, een van de medeaanklagers, een paar weken geleden overleed aan een hartaanval, was iedereen totaal van slag. Dat zo’n lieve man nu niet zijn eigen requisitoir kon voorlezen, vonden de anderen verschrikkelijk. Was het proces-Demjanjuk in de rechtszaal af en toe een potsierlijke vertoning, voor de nabestaanden was het een belangrijke en soms louterende ervaring om niet alleen hardop te kunnen zeggen wat voor beestachtigs je ouders en andere familie is aangedaan, maar dat ook zonder schaamte met anderen te kunnen delen.
Allemaal hebben ze het gevoel dat ze door hun aanwezigheid in München van betekenis zijn geweest voor de doden. En dat – niet onbelangrijk – het kamp Sobibor eindelijk onder de aandacht is gebracht, want bijna niemand wist van het bestaan. De Duitsers besloten het kamp meteen na de grote opstand in oktober ’43 te vernietigen om zo geen sporen na te laten.
‘Ik stond er niet alleen voor mijn familie,’ zegt Mary Richheimer. ‘Ik deed het voor alle Joden die daar zijn omgebracht. De nachten voor mijn requisitoir heb ik geen oog dichtgedaan en toen ik het woord nam, voelde ik hoe mijn lichaam trilde, maar dat zag niemand. Ik hield vol, besefte dat dit het laatste was wat ik voor mijn ouders kon doen. Mijn man en kinderen waren apetrots op me, ik was opgelucht toen ik klaar was. Zo veel mensen kwamen naar me toe om te zeggen dat ze onder de indruk waren, jonge journalisten uit Duitsland.’ Ze haalt haar schouders op, alsof ze nog steeds verbaasd is over al die aandacht: ‘Weet je, ik realiseer me nog steeds heel goed dat ik er eigenlijk niet had mogen zijn.’
</div>

<div class="wpg-element paragraph">
Mary Richheimer kan opgelucht ademhalen, oorlogsmisdadiger John Demjanjuk is door de Duitse rechtbank tot vijf jaar cel veroordeeld. Later op de dag is Demjanjuk vrijelaten wegens zijn leeftijd (91).
Hij is schuldig bevonden aan medeplichtigheid van moord op duizenden joden in het vernietigingskamp Sobibor. Mary Richeimer was drie jaar oud toen haar vader en moeder in dat Poolse kamp werden omgebracht.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Jaren sprak ze niet over de oorlog, maar toen bleek dat ze zich in dit proces kon voegen als Nebenkläger aarzelde ze geen moment: &#8216;Het was het enige dat ik voor mijn vader en moeder kon doen.&#8217; Samen met haar man reisde ze begin deze week voor de derde keer in dit proces naar München, dit keer om het vonnis te horen. De ervaringen van de afgelopen anderhalf jaar hebben haar sterker gemaakt, nu Demjanjuk is veroordeeld, kan ze de afschuwelijke periode die de rest van haar leven bepaald heeft, laten rusten.
Lees het hele verhaal van Margalith Kleijwegt uit Vrij Nederland deze week: <a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Archief/Justitie/Artikel-Justitie/Het-uitgebluste-kwaad.htm" class="normal" title="Het uitgebluste kwaad">De zaak-Demjanjuk, het uitgebluste kwaad.</a> Zie ook het <a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Meer-dossiers/Het-proces-John-Demjanjuk.htm" class="normal" title="Het proces John Demjanjuk">Dossier Demjanjuk</a>, elders op deze website.
</div>

John Demjanjuk veroordeeld tot vijf jaar cel en vrijgelaten

<div class="wpg-element paragraph">
Deze week is het slotpleidooi van advocaat Ulrich Busch voor zijn cliënt John Demjanjuk. De man die in München terechtstaat omdat hij kampbeul in het vernietingskamp Sobibor zou zijn geweest, een klein stadje in Polen waar in de oorlog meer dan 33.000 Nederlandse joden zijn vermoord. Het belangrijkse document in dit proces dat anderhalf jaar geleden begon is de Trawniki-kaart, een identiteitskaart waarop stond dat hij dienst deed als bewaker in de kampen. Volgens de aanklagers hét bewijs dat Demjanjuk schuldig is, advocaat Busch houdt vol dat het om een vervalsing gaat, hij vindt dat de eenennegentigjarige Oekraïner Demjanjuk slachtoffer is. Als kleine jongen van de Russische geheime dienst en later van Israël waar hij terechtsstond als Iwan de Verschrikkelijke, de beul van Treblinka. Hij werd in 1993 in hoger beroep vrijgesproken. Toen al zoemde in de rechtbank rond dat Demjanjuk in Sobibor was geweest.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
In de afgelopen anderhalf jaar hebben eenentwintig Nederlandse, inmiddels bejaarde nabestaanden, zonen en dochters van vermoorde ouders in Sobibor, zich in het proces gevoegd. Zij mochten vertellen in de rechtbank hoe de onvoorstelbare moordmachine in Polen (bij aankomst werd je meteen vergast) hun leven had getekend. Ze hebben de rol van pleitbezorger voor hun ouders op indrukwekkende en waardige wijze vertolkt. Voor sommigen maakt het niet eens meer uit of Demjanjuk nu wel of niet wordt veroordeeld. Alleen hadden ze allemaal graag gewild dat hij zijn mond tenminste één keer had opengedaan. Maar dat deed hij niet, hij lag op een bed en zweeg.
Volgende week als de uitspraak volgt, gaan de Nebenkläger opnieuw met z&#8217;n allen naar München, ze willen erbij zijn als het vonnis wordt geveld. Dat zijn ze aan hun ouders verplicht.
Komende week in Vrij Nederland een artikel van Margalith Kleijwegt over Demjanjuk, zie ook het <a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Meer-dossiers/Het-proces-John-Demjanjuk.htm" class="normal" title="Het proces John Demjanjuk">Dossier Demjanjuk</a>. 
</div>

Slotpleidooi van advocaat Demjanjuk

‘Ik ben oneindig nieuwsgierig’

‘Ik vind dat er te lang wordt doorbehandeld’

&#8216;Bij jongeren die hun toevlucht nemen tot geweld, bestaat een intens verlangen om de controle over hun eigen leven terug te krijgen. Jarenlang hebben ze zich afgevraagd wie ze nodig had, waar ze thuis hoorden, maar op die voor hen zo belangrijke vragen, kregen ze geen antwoord. Dan kan om je heen schieten een heerlijk gevoel van macht en zelfvertrouwen geven, want jij bent degene die beslist over leven en dood. En dan neem je het minder heroïsche moment &#8211; sterven tussen de kassa&#8217;s van Albert Heijn &#8211; op de koop toe.&#8217; Professor Wilhelm Heitmeyer, een van Europa&#8217;s meest toonaangevende sociologen, gespecialiseerd in &#8216;sociale desintegratie&#8217;, is niet verbaasd over wat zich in Alphen aan den Rijn heeft afgespeeld. We mogen eerder blij zijn dat het niet eerder is gebeurd. Ook landen als Finland en Canada, waar wapens moeilijk te krijgen zijn, werden door gruwelijke schietpartijen opgeschrikt. Het aantal bloedbaden op scholen blijft toenemen vertelt hij. Van elf keer in de jaren tachtig tot drieëndertig keer in de jaren negentig. Sinds 2000 waren er negenendertig van zulke schietpartijen.
In het Duitse plaatsje Winnenden gebeurde twee jaar geleden iets vergelijkbaars als in Alphen aan den Rijn toen de zeventienjarige Tim Kretschmer vijftien mensen doodschoot. Hij woonde nog bij zijn ouders, was lid van een schietvereniging en zijn wapens lagen thuis. Tim Kretschmer was geïsoleerd geraakt, had geen vrienden meer, zat veel binnen en was behandeld voor depressie.
Heitmeyer verzet zich tegen de bijna natuurlijke neiging om dit soort daders als patiënt te zien. &#8216;Er wordt meteen geroepen dat het om een psychisch gestoord iemand gaat en dat is te makkelijk. Op die manier kan iedereen opgelucht ademhalen en blijft het ver uit onze buurt want het zijn toch maar gekken. Wij hebben er niets mee te maken en zo wordt alles weer snel normaal.&#8217;
Volgens Heitmeyer, die al deze incidenten met een indrukwekkende groep wetenschappers bestudeert, is er sprake van controleverlies op alle fronten. De daders hebben geen greep meer op hun leven, ze voelen zich volslagen nutteloos, hun omgeving weet zich geen raad met ze maar herkent niet wat er aan de hand is en grijpt dus niet tijdig in.
We vergeten hoe belangrijk het is om bevestiging te krijgen in een wereld waarin veel van jongeren wordt gevraagd. Je moet het maar allemaal kunnen bijbenen. &#8216;Ze moeten het goed doen op school, het als het even kan verder schoppen dan hun ouders. Vragen als wie heeft me nodig, wie luistert naar me, waar hoor ik thuis, zijn zo belangrijk in deze individualistische wereld. Jongeren vereenzamen, ze raken te vaak geïsoleerd. Ook deze jongeman in Nederland zocht bevestiging, wilde gezien worden.&#8217; En nog een keer: &#8216;Niemand kan leven zonder de waardering van anderen.&#8217;
Ouders en scholen zouden beter moeten opletten, al zit de sleutel vooral bij leeftijdsgenoten. &#8216;Door hen moet je je aanvaard weten.&#8217;
Het aanscherpen van de wapenwet helpt volgens Heitmeyer niet. Sterker nog, Heitmeyer doet de discussie erover af als volslagen flauwekul. &#8216;Jongens die overgaan tot zulke drastische daden, komen wel aan hun machinegeweren en pistolen, desnoods kopen ze ze illegaal.&#8217; Volgens Heitmeyer heeft de nieuwe wapenwet in Duitsland ook niets geholpen, het zijn bezweringsformules die de aandacht afleiden van het werkelijke, moeilijk aan te pakken probleem. &#8216;Het gaat om de state of mind van jongeren, daar zou de discussie over moeten gaan. Waarom jonge mensen de aansluiting verliezen, ze zich zo getart voelen dat ze op deze verschrikkelijke manier laten zien dat ze er wel degelijk toe doen.&#8217;

‘Daders willen gezien worden’

<div class="wpg-element paragraph">
In een interview met Vrij Nederland deze week zegt oud-minister Ab Klink dat zijn partij, het CDA, omwille van het gedoogakkoord met Geert Wilders zichzelf ‘volstrekt ongeloofwaardig’ dreigt te maken. 
Klink: ‘Jan Peter (Balkenende, red.) en ik waren er jaren geleden al van doordrongen dat het van levensbelang is de verzorgingsstaat te hervormen. Om de gevolgen van de vergrijzing op te vangen, zul je iets moeten doen aan de pensioengerechtigde leeftijd, het ontslagrecht, de WW. Toen ik nog aan de onderhandelingen meedeed, zei ik binnenskamers: als die hervormingen niet doorgaan, geven we de hele agenda op die het CDA de afgelopen tien jaar heeft ontwikkeld. Ik hield het niet voor mogelijk, maar toen ik eruit was gestapt is inderdaad gezegd: om Geert Wilders ter wille te zijn, komen we niet aan het ontslagrecht en de WW. Doordat het in het gedoogakkoord staat, kunnen VVD en CDA daar nu ook niet meer voor pleiten. We hebben drie jaar geruzied met de PvdA over de versoepeling van het ontslagrecht en dat punt nu gewoon aan Wilders weggegeven. De hervorming van de verzorgingsstaat zit op slot. Dan denk ik: het CDA moet ontzettend oppassen dat het continueren van de macht niet ten koste van alles gaat. Het gevaar is dat je volstrekt ongeloofwaardig wordt.’
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Klink werd, tot zijn eigen verbazing, het boegbeeld van het nationaal verzet tegen Geert Wilders, na de brief waarin hij zijn medewerking aan de kabinetsformatie opzegde. In Vrij Nederland spreekt Klink over zijn beweegredenen om zijn medewerking aan de gedoogcoalitie met de PVV stop te zetten en zijn oproep aan het CDA-congres om hetzelfde te doen (‘Don’t do it’).
Als directeur van het Wetenschappelijk Instituut verdiepte Ab Klink zich uitvoerig in de islam. Eind jaren negentig raakte hij doordrongen van &#8216;de impact die de islam op ons land zou krijgen&#8217;. 
</div>
<div class="wpg-element paragraph-quote">
<blockquote>
&#8211; &#8216;Mij is het altijd gegaan om inburgering. Wilders wilde het tegenovergestelde.&#8217;
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Ab Klink vindt dat het CDA de afgelopen jaren het debat over de multiculturele samenleving niet goed heeft gevoerd. ‘De ambitie om echt te onderzoeken hoe we ons tot de islam verhouden, was afwezig. Het leefde niet. De drive ontbrak,’ zegt Klink deze week in het weekblad Vrij Nederland.
Het CDA hield zich muisstil omdat er volgens Klink drie stromingen in de partij waren. Maxime Verhagen waarschuwde als fractievoorzitter voor het ontstaan van shariawijken. Anderen wilden per definitie respectvol tegenover de islam staan. Klink zat daar zelf tussen in: het moet volgens hem mogelijk zijn de democratische rechtsstaat en de islam met elkaar te verbinden. Klink: ‘Wat ik zeg, illustreert de patstelling waarin we terecht waren gekomen. En daarom gingen we het debat niet aan.’
Vorig jaar verloor het CDA de verkiezingen dramatisch van partijen die nog veel harder op de noodzaak van integratie hamerden, zoals de PVV en de VVD. Toen het besluit viel de gedoogsteun van Wilders te accepteren, bood Klink zich aan als medeonderhandelaar van Maxime Verhagen. Halverwege gooide hij echter de handdoek in de ring. 
Ab Klink: &#8216;Mij is het altijd gegaan om inburgering, het wegwerken van taalachterstand, het op gang brengen van een discussie over hoe de islam zich verhoudt tot de rechtsstaat. Maar wel vanuit het idee: we zijn in de toekomst op elkaar aangewezen. Geert Wilders wil het tegenovergestelde, hij wil van de islam af, hij wil Nederland de-islamiseren. Dat is zo onbetamelijk dat het zelfs nooit in mijn hoofd is opgekomen.&#8217;
Het volledige interview staat deze week in Vrij Nederland
</div>

Max van Weezel

Ab Klink: ‘CDA dreigt volstrekt ongeloofwaardig te worden’

Reportage

&nbsp;
<div class="lead">
&#8216;Mohamed, hier komen, je hebt les!&#8217; Een kleine jongen, kort haar, ondeugende blik in zijn ogen, steekt zijn hoofd om de hoek van de gang waardoor hij recht in de ogen van Henk Jongkind kijkt. Tevergeefs probeerde hij aan de aandacht van deze leraar Nederlands te ontsnappen. Henk Jongkind is een van de meest ervaren leraren op het van oorsprong christelijke Calvijn met Junior College in Amsterdam-West. Vroeger doceerde hij in ditzelfde gebouw over de invloed van Aristoteles op het werk van Vondel. Maar de Nederlandse kinderen die toen havo of vwo deden, verdwenen langzamerhand. Hun plaats werd ingenomen door leerlingen met wortels in landen als Marokko, Turkije, Suriname of de Dominicaanse Republiek. Door hun taalachterstand waren de bestaande opleidingen te moeilijk, waardoor de school eerst het vwo en later de havo moest afstoten. Het Calvijn werd een vmbo, met niet altijd de makkelijkste leerlingen. Door die transformatie kregen leraren in een periode van vijftien jaar een volstrekt andere groep leerlingen in hun klas. Niemand die daarop was voorbereid. De scholen, de politiek, de leraren, ze reageerden alsof deze demografische aardverschuiving een natuurverschijnsel was waar ze geen invloed op konden uitoefenen.
</div>
Henk Jongkind koos er bewust voor om op het Calvijn les te blijven geven. Als eerste kind uit een arbeidersfamilie dat naar het gymnasium ging, voelde hij verwantschap met deze leerlingen. Via goed onderwijs zouden alle Mohameds en Fatima&#8217;s snel emanciperen, verwachtte hij.
Nu is Jongkind de zestig gepasseerd, komend jaar gaat hij met vervroegd pensioen. De laatste jaren werd van de leraren verwacht dat ze op een andere manier les gingen geven &#8211; beter aansluitend bij de leerlingen. Daar had Jongkind weinig moeite mee, maar als hij zag hoe tergend langzaam en moeizaam het veranderingsproces binnen de school verliep, werd hij wel eens somber. Waarom wilden docenten &#8211; van nature weinig veranderingsgezind &#8211; alles bij het oude houden? En waar bleef die nieuwe school die was beloofd?
Toch is Jongkind voorzichtig optimistisch. &#8216;Ik zie krokusjes,&#8217; zei hij vorige week in de lerarenkamer voordat zijn eerste les begon. De jonge collega&#8217;s zijn fit en veerkrachtig, vertelde hij. Als zij de anderen kunnen meekrijgen, wordt het voorgoed lente in het Calvijn.
<h5>Jaloers op uitzonderingspositie</h5>
De afgelopen vijf jaar is er hard gewerkt om het Calvijn College uit het slop te halen. Vrij Nederland berichtte eerder over de royale hulp daarbij van onder meer ING en ABN-AMRO en over de pogingen van de gemeente om meer invloed op het onderwijs te krijgen. Officieel gaat wethouder Lodewijk Asscher alleen over het gebouw, maar volgens hem is de gemeente ook medeverantwoordelijk voor de leerlingen, &#8216;jongeren uit deze stad&#8217;. De gemeente investeerde de afgelopen jaren bijna een miljoen euro in het Calvijn.
Interim-directeur Eric ten Hulsen schrok bij zijn aantreden in 2008 vooral van de starheid van de leraren: &#8216;Ze blijven te lang op een school, zodat het gevaar van cynisme dreigt.&#8217; Jolanda Hogewind, ervaren in het onderwijs, begon na het vertrek van Ten Hulsen op 1 oktober 2009 vol optimisme aan haar baan als directeur. Ze had echter niet gerekend op de grote druk vanuit het machtige Amarantis-apparaat, dat een scholengroep bestuurt met dertigduizend leerlingen, waaronder het Calvijn College valt.
Hogewind besteedde veel van haar tijd aan vergaderingen met andere schooldirecteuren, van wie sommigen jaloers waren op de uitzonderingspositie van het Calvijn. En binnen de school bleek zelfs de basis &#8211; het absentiesysteem, de jaarkalender, de zorgstructuur &#8211; nog niet up-to-date. Inmiddels heeft Hogewind zich gerealiseerd hoe noodzakelijk haar fysieke aanwezigheid op school is. Geheel volgens de gedachte van Lodewijk Asscher dat schoolbestuur en gemeente moeten samenwerken, wordt ze bijgestaan door Marlies Otte, een buitengewoon stevige onderwijsadviseur, gedetacheerd door de gemeente.
<h5>Stoom uit de oren</h5>
Van het lerarencorps dat ik aantrof toen ik het Calvijn in 2003 voor het eerst bezocht, is nog een handjevol over. Nu Hogewind Mohamed el Jaouhari (32) en Sofyan Mbarki (26) &#8211; beiden van Marokkaanse komaf &#8211; in haar managementteam heeft opgenomen, is de top geheel vernieuwd.
Hun aanstelling is het meest revolutionaire verschil met een aantal jaar geleden, toen er nauwelijks docenten waren met een niet-Nederlandse achtergrond, laat staan dat ze deel uitmaakten van de directie. Het lijkt een meesterzet om deze gedreven mannen &#8211; perfecte rolmodellen die nauw contact hebben met de leerlingen &#8211; de toekomst te laten bepalen.
El Jaouhari, leraar Engels, werd unaniem voorgedragen door de leraren. Dankzij zijn bescheiden opstelling, zijn betrokkenheid en charismatische uitstraling kan hij iedereen overtuigen. Hij heeft een scherpe herinnering aan de bijeenkomst bijna vijf jaar geleden, waarbij het schoolbestuur, Job Cohen (toen nog burgemeester), Ahmed Marcouch (toen nog stadsdeelvoorzitter) en vele anderen in de aula bij elkaar zaten om te praten over de verloedering van de school. De discussie onder leiding van Felix Rottenberg was confronterend en leidde tot keiharde afspraken, waaronder de belofte van een nieuw gebouw. Rottenberg riep de commissie Nix in het leven, het schoolbestuur en de gemeente moesten onder zijn leiding tot concrete afspraken komen.
Bij alle aanwezigen kwam de stoom uit de oren, zo verhit ging het eraan toe. Toen bijna iedereen vertrokken was, stond een groepje jonge leraren na te praten. Onbekommerd, fris, vol energie. Een van hen was El Jaouhari. &#8216;Ik vond het een geweldige middag, ik dacht: nu gaat het gebeuren. Achter mijn rug hoorde ik cynische opmerkingen van collega&#8217;s die voorspelden dat er niets zou veranderen, er werd hun al jaren van alles beloofd.&#8217; El Jaouhari wachtte niet af en besloot zich overal mee te gaan bemoeien. Hij was een van de organisatoren van het eerste schoolfeest in jaren en hij straalde die feestmiddag vooral rust uit. Hij hoefde nauwelijks in te grijpen in de aula vol enthousiast hossende jongens en meisjes. Het feest moest wel om zes uur &#8216;s middags afgelopen zijn &#8211; zo konden de meisjes erbij zijn en was er weinig aanleiding om te gaan rellen. El Jaouhari is geboren en getogen in een groot gezin in Amsterdam-West, hij weet hoe argwanend ouders kunnen zijn in een wereld zonder houvast waardoor ze hun kinderen laten ontglippen. Door er op gepaste afstand wel voor de leerlingen te zijn, wilde hij ze in beweging krijgen.
Voor Sofyan Mbarki geldt hetzelfde als voor El Jaouhari. Hij studeerde management en recht, gaf les op een havo in Amsterdam-West en legde bijvoorbeeld voetbalveldjes aan: &#8216;Ik moet altijd een paar dingen tegelijk doen.&#8217; Net als El Jaouhari gelooft hij niet in zachte heelmeesters. &#8216;Dat de leerlingen het thuis moeilijk hebben, kan hun toekomstige werkgever ook niets schelen. Het mag geen excuus zijn om te laat te komen of je huiswerk niet te maken.&#8217;
Het is niet de materiële armoede van leerlingen die Mbarki zorgen baart; vaak dragen ze dure merkkleding en krijgen ze van thuis al het geld dat ze willen. Het is vooral de lusteloosheid van deze generatie die hem dwars zit. Rondhangen en verwachten dat anderen je je toekomst op een presenteerblaadje aanreiken. De welvaart is een grotere dreiging dan het gebrek aan geld, vindt hij. &#8216;Als leerlingen zich lamlendig gedragen, ga ik de confrontatie met ze aan, ze moeten zelf hun problemen leren oplossen. Dat kunnen ze nu onvoldoende.&#8217;
Mbarki en El Jaouhari gaan per definitie niet uit van zieligheid. Leerlingen zijn op school om te leren, elkaar te corrigeren, ze zijn zelf verantwoordelijk voor hun toekomst en dat uitgangspunt moet hun worden bijgebracht. Structuur, discipline en zelf verantwoordelijkheid nemen, daar geloven El Jaouhari en Mbarki in.
<h5>Egyptische toestanden</h5>
In de vierde klas waar Felix Rottenberg en ik op verzoek van El Jaouhari en Mbarki vandaag gastlessen geven in politiek en journalistiek, is van die discipline nog weinig te merken.
Klopt, zegt El Jaouhari later: &#8216;We zijn begonnen om de lagere klassen die structuur bij te brengen.&#8217;
Sommige leerlingen hebben hun jas nog aan, anderen luisteren naar muziek of zitten te sms&#8217;en. Ik geef het lesgeven al na vijf minuten op. Ik probeer iets te vertellen over de verhalen die ik over hun school maakte, het boek Onzichtbare ouders dat ik over het Calvijn schreef, maar ik zit duidelijk niet op het goede spoor, heb niet de juiste toon. Ik krijg geen antwoord op de meest eenvoudige vragen. Tegen zoveel weerstand, verveling en bot gedrag kan ik niet op en achteraf is dat natuurlijk precies wat ze wilden bereiken. Ik voel me opgelaten en misplaatst en maak een elegant bruggetje naar de dag van vandaag, 2 maart, de verkiezingen voor de Provinciale Staten. Felix neemt het gelukkig van me over. Hij wil weten of iemand de naam van de premier kent.
Stilte.
&#8216;Wat vind je van deze school?&#8217;
&#8216;Niet goed,&#8217; zegt een jongen.
Felix, ijsberend, geconcentreerd, rechterhand in zijn zak: &#8216;Hoezo, waarom?&#8217;
In koor: &#8216;De leraren leggen niet goed uit, ze zijn niet aardig.&#8217;
Of er een uitzondering is, vraagt Felix. Die blijkt er te zijn, meester Hugo de Fauwe, hij geeft Engels.
&#8216;Hij legt goed uit en dan snappen we het.&#8217;
Na deze ontboezeming zakt de stemming weer, de weerstand blijft. &#8216;Ik word niet door jullie gestimuleerd,&#8217; constateert Felix die iedere strohalm aangrijpt om tot een gesprek te komen. Om tien over half tien gaat de deur open, de zoveelste leerling die te laat is, ze gaat bij gebrek aan een stoel bij een medeleerling op schoot zitten.
&#8216;Wat is dit?&#8217; vraagt Felix. Hij wijst haar waar nog een lege stoel staat en vraagt haar erop plaats te nemen. Ondertussen komt iemand van de administratie binnen die wil weten of er leerlingen absent zijn. Felix vraagt of hij dat samen met de leraar buiten op de gang wil afhandelen. Daar blijft het rumoerig, leerlingen rennen over de gang. Felix spreekt later over &#8216;Egyptische toestanden&#8217;.
Vijf minuten later nog een laatkomer &#8211; het is inmiddels een halfuur na aanvang van de les.
Nu pikt Felix het niet meer: &#8216;U bent te laat, gaat u de gang maar op.&#8217;
Een deel van de klas toont nu ontzag voor Felix en gaat in op zijn vragen. Ze willen korter les, zeggen ze. Want school is stom. Aan eind van het uur vertellen een paar leerlingen wat ze willen worden: onderwijsassistent, apothekersassistente, en een meisje wil een beautysalon beginnen in Amsterdam-Zuid.
<h5>Brave leerlingen</h5>
In de tweede klas waar we vervolgens naartoe worden gebracht, vermoeden de leerlingen dat Balkenende nog steeds premier is. Televisie kijken ze weinig; De Wereld Draait Door, waar Felix vaak te gast is, kent bijna niemand. Degenen die het wel hebben gezien, vinden het saai: &#8216;Ze praten te veel en te snel.&#8217; Parate kennis ontbreekt ook hier, maar verder verschillen ze in alles van de vierde.
Er heerst orde, alle jassen zijn uit, er is geen mobiele telefoon te zien. Ze luisteren geïnteresseerd naar Felix&#8217; verhaal over de verkiezingen en als Felix vraagt wat &#8216;gedogen&#8217; betekent, antwoordt een leerling na lang nadenken: &#8216;Iets toelaten wat eigenlijk niet mag.&#8217;
Van de leerlingen zijn alle ouders in het buitenland geboren. De PVV zien ze als een bedreiging: &#8216;Dat is de partij die moslims en allochtonen uit het land wil zetten.&#8217;
Felix: &#8216;En wie zit er in het kabinet?&#8217;
&#8216;De PVV en de PvdA.&#8217;
Deze leerlingen willen over tien jaar motoragent, piloot, timmerman en kinderarts zijn.
In de eerste klas tenslotte heerst een constructieve sfeer: brave leerlingen die hun huiswerk maken en die allemaal verder willen leren.
Felix is moe, en met deze leerlingen durf ik de leiding wel weer van hem over te nemen. Ze luisteren niet alleen aandachtig, ze vertellen ook precies wat hun dwars zit. Ze willen trots zijn op hun school, zeggen ze, maar dat is niet makkelijk als medeleerlingen zich misdragen. &#8216;De school is vies, iedereen laat eten vallen en kijk maar, hier op de muur staat het woord hoer geschreven. Alleen in een verzorgde klas kun je toch goed leren?&#8217; Een ander: &#8216;Daar zijn we allemaal verantwoordelijk voor. We kunnen de leraren toch moeilijk de schuld geven? Of de schoonmakers?&#8217;
Een meisje windt zich op over het soms intolerante klimaat: &#8216;Als ik met een jongen sta te praten, word ik meteen voor hoer uitgemaakt, dat is toch niet normaal.&#8217; Bitter: &#8216;Zoiets zou op een havo of een vwo nooit gebeuren.&#8217;
<h5>Excellente leraren</h5>
Het verschil tussen de klassen zit hem er volgens El Jaouhari en Mbarki in dat de vierdeklassers alleen maar denken: &#8216;Doe je kunstje, entertain me maar.&#8217;
Mbarki: &#8216;Hun doel was om er zo ongeïnteresseerd mogelijk bij te zitten.&#8217;
El Jaouhari: &#8216;Onverschillig en passief.&#8217;
Mbarki: &#8216;Ze willen geen contact, ze willen niet leren, maar als het toch lukt om contact te krijgen, eten ze uit je hand.&#8217;
De eerste klas wordt streng begeleid door El Jaouhari, hij was een tijdje hun mentor. &#8216;Je ziet bij hen hoe goed discipline en structuur kunnen werken. De afspraken zijn niet alleen helder, we houden ze er ook aan.&#8217;
Op tijd komen, jassen uitdoen, mobiele telefoons opbergen, aan die eenvoudige regels moeten de leerlingen worden gehouden. Het is aan de leraar om de regels te handhaven, maar alleen de goeie brengen dat kennelijk op. Om dat verder te stimuleren, wil het Calvijn leraren die &#8216;excellent&#8217; zijn, die extra goed presteren, in de toekomst extra belonen. Dat adviseerde de Onderwijsraad onlangs in de hoop zo de kwaliteit van het onderwijs te verbeteren.
<h5>Zwarte gewaden</h5>
De afgelopen jaren waren er regelmatig botsingen tussen de gemeente en het schoolbestuur. Lodewijk Asscher stond soms lijnrecht tegenover Bert Molenkamp, voorzitter van het college van bestuur van Amarantis. Een machtsstrijd, een gevecht om territorium waarbij niemand de winnaar zou moeten zijn, omdat beide mannen een hoger doel dienen: het verzorgen van goed onderwijs. De botsingen hebben uiteindelijk geleid tot een iets soepeler verstandhouding. Molenkamp zegt nu hardop dat de school zonder de steun van de gemeente en het ingrijpen van de commissie Nix niet meer had bestaan. Het Calvijn is misschien niet het icoon van West geworden waar Felix Rottenberg en ik op hadden gehoopt, maar het is wel een goede school die bruist, met een directeur die het zwaar heeft maar die niet opgeeft.
De Brede School waardoor de leerlingen langer op school zitten, huiswerkbegeleiding krijgen, op excursie gaan, is zijn derde jaar ingegaan en draait beter dan ooit tevoren.
Natuurlijk gaan er ook dingen mis. Een klas werd een keer wegens wangedrag het Amsterdams Historisch Museum uitgezet tijdens een educatief uitje en vorig schooljaar waren er op school wel eens vechtpartijtjes en werd er een keer brand gesticht waarop de school moest worden ontruimd. Wat het enthousiasme van Mbarki en El Jaouhari soms tempert, is de houding van de leraren. &#8216;Sommigen zijn zo negatief,&#8217; zegt Mbarki. &#8216;In die negativiteit gaat veel energie zitten en dat is zonde, we moeten toch samen de problemen oplossen.&#8217;
Het aantal aanmeldingen voor school stijgt weer na een korte dip. &#8216;Ik ben een koopman en een dominee,&#8217; zegt Hogewind lachend als ze vertelt dat ze in gesprek is met het bestuur van het Islamitisch College dat zijn deuren van minister van Bijsterveld moest sluiten. Zij zou de overgebleven leerlingen graag huisvesten, ook degenen die hebben aangegeven om religieuze redenen thuisonderwijs te willen volgen. &#8216;Wij vieren op deze school al Suikerfeest en het eten in onze kantine is halal. Dan is er nog de kwestie van apart gymnastiek voor jongens en meisjes, dat zouden we moeten bekijken.&#8217;
El Jaouhari en Mbarki vinden het een goed idee om de leerlingen van het ICA op het Calvijn verder te helpen. Hogewind vindt het zelfs haar plicht als schooldirecteur. &#8216;Die kinderen moeten toch les krijgen? Andere scholen zijn niet zo happig, ze hebben geen zin in &#8220;al die zwarte gewaden&#8221;.&#8217;
De discussie over zwarte en witte scholen speelt niet op het voor negenennegentig procent zwarte Calvijn. Natuurlijk was het beter geweest als het Calvijn een gemengde populatie zou hebben, zegt Hogewind. Maar net als minister Van Bijsterveld gaat ze om praktische redenen uit van de gegeven situatie: &#8216;Ik wil gewoon een goeie school voor deze leerlingen. Inmiddels loopt de leerlijn door van vmbo naar mbo, dit wordt een prachtig beroepscollege.&#8217;
En dat nieuwe gebouw dat jaren geleden was beloofd, komt dat er nog? Doordat er zoveel partijen bij betrokken waren (de woningcorporatie, de gemeente, het stadsdeel, het schoolbestuur) liepen de plannen voortdurend vertraging op. Maar nu ligt het geld eindelijk op tafel: de gemeente stelt tien miljoen beschikbaar. Nu kan Amarantis aan de gang.
Met dank aan Felix Rottenberg.

Lente in het Calvijn: Vijf jaar schoolhervorming

Gevangen in een islamitisch huwelijk
In de zitkamer van haar Rotterdamse flat schenkt Shirin thee in. In de kast tegen de muur staan foto&#8217;s van haarzelf en haar familie. Ze was een baby van zes maanden toen ze naar Nederland kwam, waar haar vader na omzwervingen via Griekenland en Duitsland terecht was gekomen. Hij was oorspronkelijk afkomstig uit een familie van grootgrondbezitters in Afghanistan en vluchtte later naar Quetta in Pakistan; inmiddels is die stad berucht vanwege de vele bomaanslagen. Ze behoorden daar als Hazara&#8217;s tot een etnische minderheid, sjiieten die uit Afghanistan waren gevlucht. De Hazara werden hier vooral bekend dankzij de bestseller De vliegeraar van schrijver Khaled Hosseini, die zelf een Pashtun is en de Hazara&#8217;s nogal denigrerend beschrijft. Amir, de beste vriend van de hoofdpersoon, was een Hazara, net als Sima Samar, zegt Shirin trots, de mensenrechtenactiviste die binnenkort de Geuzenpenning krijgt.
De wereld verbeteren
Tot haar huwelijk leefde Shirin Musa met haar ouders en vijf zussen en broers een afgeschermd en gelukkig leven in Rotterdam-Noord. Ze had een lieve vader die het beste met zijn kinderen voorhad en een warme, traditionele moeder die verbaasd was over de intellectuele capaciteiten van haar dochters. Ze vond het minder belangrijk dan haar man dat haar dochters verder zouden leren, ze werden &#8211; zo redeneerde ze &#8211; straks toch eigendom van de schoonfamilie.
Shirin heeft niet het idee dat ze bijzonder religieus werd opgevoed, al leefden ze thuis wel volgens de islamitische regels. Haar vader noemt ze &#8216;een humanist&#8217;. Je bent op de wereld om anderen te helpen, vond hij, en daar gedroeg hij zich ook naar. Het gezin leefde wel tamelijk geïsoleerd, zo veel Pakistaanse gezinnen waren er niet in de buurt en al helemaal geen Hazara. Omdat het thuis gezellig genoeg was, leek het ook niet nodig om betrekkingen met Nederlanders aan te knopen. Bovendien waren haar ouders in de beginjaren vast van plan om naar Pakistan terug te gaan. &#8216;Dus kregen we Engelse les, mijn zus zat zelfs op een Engelse school.&#8217; Haar moeder had ook geen wasmachine. Want waar moesten ze die laten als ze teruggingen?
Shirins vier zussen en twee broers maakten allemaal hun vwo af, haar oudere zus studeerde medicijnen en werkt inmiddels al jaren als arts.
Shirin was slim en eigenwijs en barstte van de energie. Ze was het eerste meisje met hoofddoek dat bestuurslid was bij LAKS, de belangenorganisatie voor scholieren &#8211; ze coördineerde onder meer de eindexamenklachtenlijn. Al van jongs af aan was ze geïnteresseerd in politiek; ze werd op haar veertiende lid van het CDA. Omdat de partij-ideologie haar aanstond, zei ze destijds in Trouw. Hun normen en waarden en de aandacht voor het gezin spraken haar aan. Inmiddels is ze lid van D66.
Ze was een vroom meisje dat uit eigen beweging op haar negende besloot een hoofddoek te gaan dragen en haar ouders smeekte of ze alsjeblieft naar een religieuze meisjesschool mocht in Qom, een heilige stad in Iran. Van die wens zag ze af toen ze een paar jaar later met het hele gezin naar Pakistan reisde, een rit van tien dagen met z&#8217;n negenen in een busje. Op die school bleken de meisjes en vrouwen alleen klaargestoomd te worden om huisvrouw te worden en werden geen gewone vakken gegeven als geschiedenis of biologie. Tot Shirins schrik was er alleen een religieuze bibliotheek, gewone boeken waren er niet te krijgen. Shirin Musa bleef dus toch maar liever in Rotterdam en ging na de middelbare school rechten studeren aan de Erasmus Universiteit. In een brief die ze me schreef, stond: &#8216;Voor mijn huwelijk was ik een vrolijke en veelbelovende jonge vrouw. Ik werd geselecteerd voor een Fullbright beurs, ik mocht aan een Amerikaanse Universiteit studeren. Mijn droom was om de wereld te verbeteren.&#8217;
Een goede moslim
Op een beloftevolle lentedag in 2001 ontmoette ze Walid in café Floor aan het Rotterdamse Schouwburgplein. &#8216;Hij was een boeiende, welbespraakte man. Ik vond hem charismatisch en ik verveelde me geen moment bij hem.&#8217;
Haar zus had een huwelijkspartner uit Pakistan laten overkomen, maar dat wilde Shirin niet. &#8216;Ik wilde iemand die wist hoe het hier toeging, die ik niet hoefde uit te leggen hoe het openbaar vervoer werkt. Walid en ik konden goed met elkaar praten, verder gebeurde er niets, ik was tenslotte een vroom meisje.&#8217;
Na drie weken vroeg Walid haar ten huwelijk. Ze realiseerde zich dat het snel was, maar ze vond hem erg leuk. Hij drukte haar op het hart dat hij hier niet illegaal was, maar dat hij met een beurs van Nuffic (een internationale organisatie voor het hoger onderwijs) elektrotechniek studeerde aan de TU Delft. Ze vond dat ze het getroffen had met deze leuke man, er was wat haar betreft geen enkele belemmering. Om hem hier te kunnen laten blijven, moest ze wel haar studie opgeven: zolang hij nog geen permanente verblijfsvergunning had, moest ze aan de IND kunnen laten zien dat ze genoeg geld verdiende om hem te kunnen onderhouden.
Haar vader reageerde minder enthousiast. Intuïtief vertrouwde hij het zaakje niet. Het ging hem allemaal veel te snel. Hij wilde dat Walid officieel de hand van zijn dochter kwam vragen, en wel in aanwezigheid van zijn moeder. Als bewijs van zijn serieuze bedoelingen liet Walid zijn moeder vanuit Pakistan overvliegen, maar beide families werden het niet eens over de voorwaarden waarbinnen het huwelijk moest worden gesloten, wie wat zou betalen, of het feest in Nederland of in Pakistan zou plaatsvinden. Walids familie was anders, zei haar vader, ze waren Punjabi, ze onderdrukten hun vrouwen en soms bliezen ze ze op, of gooiden zoutzuur in hun gezicht. Shirin wierp tegen dat Walid een goede moslim was die niet rookte en niet dronk: &#8216;Ik vroeg hem met rationele argumenten te komen.&#8217; Maar haar vader was niet gerust op een goede toekomst voor zijn dochter en besloot de verloving te verbreken.
Bedenkingen
Walid drong er bij Shirin op aan om toch te trouwen: &#8216;We can go to a mullah and Stadhuis, be the master of your own destiny,&#8217; hield hij Shirin voor.
&#8216;Ik was echt verliefd op hem en wilde de rest van mijn leven met deze man delen,&#8217; vertelt ze. Heel soms kwam de gedachte bij haar op dat het Walid niet om haar te doen was, dat hij vooral bleef aandringen op een burgerlijk huwelijk om in Nederland te kunnen blijven. Maar die gedachte drukte ze onmiddellijk weer weg.
In mei 2002 lukte het Walid om Shirin mee te nemen naar het stadhuis, waar ze voor de Nederlandse wet trouwden.
Haar ouders bleven hun bedenkingen hebben, maar toen ze begrepen dat Shirin wel huwelijkse voorwaarden had opgesteld, waren ze enigszins opgelucht. Shirin woonde trouwens nog steeds bij haar ouders thuis, Walid zat op kamers in Delft. In de weekenden kwam hij haar en haar ouders bezoeken. Dan zaten ze met z&#8217;n allen in de woonkamer: het getrouwde stel was nooit alleen. Shirin zag dit burgerlijk huwelijk als een verloving, als een bevestiging dat zij en Walid bij elkaar hoorden. Ze wilde pas na het voor haar zo belangrijke islamitisch huwelijk gaan samenwonen, maar omdat Walid daar geen enkele haast mee maakte, duurde het tot begin 2005 voor het zover was. De islamitische bruiloft vond thuis bij haar ouders plaats, de imam zegende het bruidspaar en &#8216;s avonds was er een feest. In de herfst werd hun verbintenis in Islamabad gevierd. Op de foto&#8217;s is een ongelukkige Shirin te zien. Walid lacht naar de camera, zijn vrouw lijkt hij niet te zien.
Schande en schaamte
Shirin herinnert zich haar gehuwde jaren als een hel. Walid negeerde en kleineerde haar, maar liet wel steeds een nieuw familielid overkomen waar Shirin dan financieel voor moest zorgen. Zijn zus kwam in België studeren en was in haar vrije uurtjes op zoek naar een huwelijkspartner, net als zijn broer die het gelukt was om net over de grens in Duitsland te studeren. Langzaam maar zeker drong tot haar door dat haar man niet van haar hield. En inderdaad, hij had zijn verblijfsvergunning nog niet op zak of hij verliet de echtelijke woning. Een week later viel de brief van zijn advocaat op de mat.
Shirin begreep dat er niets anders op zat dan te scheiden. Ze meldde zich in 2008 bij het kantoor van Van Driem advocaten in Amsterdam. Mr. Danusia Bialkowski trad voor haar op en de rechter bepaalde dat Walid haar niet alleen alimentatie moest betalen, maar dat hij ook de mahr, de islamitische bruidsschat van 41.786 euro, alsnog op haar bankrekening moest storten. Dat had hij bij de voltrekking van hun huwelijk horen te doen, het bedrag stond in de huwelijkse voorwaarden, maar Walid had duizend excuses waarom het hem toen niet lukte.
Omdat Shirin een gelovig moslima was, vond ze het heel belangrijk om ook volgens islamitisch recht te scheiden. Pas dan zou ze door de omgeving niet meer als een getrouwde vrouw beschouwd worden en kon ze de schande en schaamte van een mislukt huwelijk van zich afwerpen. &#8216;Ik kon niet hertrouwen terwijl hij vier vrouwen mocht hebben en zich overal vrij kon bewegen. Ik verdiende een tweede kans in de liefde, ik heb ook recht op mijn vrijheid.&#8217;
Daar dacht Walid anders over. Ondanks herhaalde verzoeken van Bialkowski aan zijn advocaat weigerde hij een religieuze scheiding. Deed hij dat om Shirin te treiteren? Omdat hij wist dat ze op die manier nooit opnieuw zou kunnen trouwen? Voor Shirin Musa was het een raadsel. Maar dat Walid na een ellendig huwelijk ook nu nog zo&#8217;n macht over haar had, vond ze onverdraaglijk en onrechtvaardig.
Shirin vroeg advies aan vier verschillende imams die haar naar sharia-rechtbanken verwezen in Libanon, Londen, Iran en Irak. De imams zeiden allemaal dat ze haar wens om islamitisch te scheiden moest opgeven, zo maakte ze haar ouders alleen maar ongelukkig. Ze zocht zelfs haar toevlucht bij de Groot-ayatolla Sistani uit Irak, de hoogste sjiitische geestelijke, maar ook hij schreef dat een papiertje van de rechter waarop stond dat ze gescheiden was voor de islam niet genoeg was.
Biologische klok
Toen zette haar advocaat een unieke stap. Dit was nooit eerder gebeurd: Bialkowski besloot opnieuw naar de rechtbank te gaan en op grond van het Nederlands recht te eisen dat Walid veroordeeld zou worden om van Shirin te scheiden. &#8216;Voor mij was het in menselijk en juridisch opzicht een interessante zaak. Hoe kon je de gevangenschap van Shirin in het religieuze huwelijk met Walid vertalen naar rechten en plichten die haar op grond van de Nederlandse wet toekomen?&#8217;
Bialkowski spande op 23 november 2010 een kort geding aan met als eis dat Walid van zijn vrouw zou scheiden volgens de regels van de islam. Dat was haar recht, stelde Bialkowski. Haar argument voor het spoedeisende karakter van het kort geding was Shirin Musa&#8217;s biologische klok: ze had recht op een gezinsleven en was tweeëndertig jaar.
Walid was in de rechtszaal aanwezig. Keurig gekleed zat hij aan de andere kant van de zaal, herinnert Shirin zich: &#8216;Hij noemde de rechter steeds &#8220;Your Honourable Judge&#8221;, hij gebruikte van die zinnetjes die je in televisieseries hoort.&#8217; Tot verbazing van de aanwezigen voerde Walid ter verdediging aan dat hij en Shirin nooit een religieus huwelijk hadden gesloten. &#8216;I am a Pakistani,&#8217; zei hij. &#8216;And I would never tell a lie.&#8217;
Advocate Bialkowski was ook hogelijk verrast: &#8216;Ik wilde bewijs leveren dat zo&#8217;n huwelijk wel degelijk had plaatsgevonden, er waren tenslotte foto&#8217;s en documenten, maar dat hoefde niet van de rechter.&#8217;
Shirin vond de zitting erg confronterend: &#8216;Ik hoorde mijn advocaat namens mij zeggen dat ik niet opgehangen of gestenigd wilde worden als ik in Pakistan zou komen, waar ik zonder islamitische scheiding door hem kon worden opgeëist. Ik was mijn leven niet veilig.&#8217;
De rechter volgde de lijn van de advocaat. Op 8 december 2010 bepaalde deze dat de weigering van Walid onrechtmatig was, en dat hij op straffe van een dwangsom van vijftigduizend euro moest meewerken aan de ontbinding van het religieuze huwelijk.
Inmiddels heeft Shirin haar rechtenstudie weer hervat. Soms komt ze Walid tegen op het station in Rotterdam. Dan lopen ze langs elkaar heen alsof ze onbekenden zijn.
&#8216;Toen Danusia mij belde om de uitslag van het kort geding te vertellen, was ik zo gelukkig,&#8217; zegt Shirin. Ze weet het nog precies: &#8216;Ik deed boodschappen, de lucht was mooier blauw dan ooit en de tranen rolden over mijn wangen. Ik was eindelijk bevrijd.&#8217;
Femmes For Freedom
Omdat veel vrouwen in eenzelfde situatie zitten als Shirin Musa &#8211; ook in joods-orthodoxe en hindoeïstische kringen &#8211; richtte Shirin de denktank Musa Femmes For Freedom op (zie ook de Facebook-pagina van die naam). Met Cees Flinterman, hoogleraar mensenrechten en sinds kort lid van het mensenrechtencomité van de Verenigde Naties, waar hij deze zaak in wil brengen; Suzan Rutten, die de betekenis van het islamitisch familierecht in West-Europa onderzoekt; juriste Pauline Kruiniger, gespecialiseerd in islamitisch scheiden; en advocate Danusia Bialkowski, die regelmatig vrouwen als Shirin bijstaat. &#8216;Vaak brengen ze het niet op om ook nog eens islamitisch te scheiden,&#8217; zegt Bialkowski. &#8216;Dat Shirin heeft doorgezet, is uniek, ik zou willen dat meer vrouwen dat opbrachten. Ze moeten weten dat er een keuze is.&#8217;
&#8216;De uitkomst van het kort geding in deze zaak is een belangrijke overwinning voor al die vrouwen die in hun islamitische huwelijk gevangen zitten,&#8217; zegt PvdA-Kamerlid Khadija Arib. &#8216;Tot nu toe lukte het niet om mannen tot een echtscheiding te dwingen, die hebben er geen enkel belang bij om eraan mee te werken. Ik hoop dat deze uitspraak een aanmoediging is voor veel meer vrouwen om de gang naar de rechter te maken en zo hun vrijheid terug te krijgen.&#8217;
Halim El Madkouri, religiespecialist bij FORUM, het instituut voor multiculturele vraagstukken, benadrukt dat de sociologische benadering in dit soort zaken misschien effectiever is dan de juridische. &#8216;Zeker meisjes die hier zijn opgegroeid en goed zijn opgeleid, hebben geen idee hoe vrouwonvriendelijk imams kunnen zijn. Ze zijn naïef. Als ze zo graag islamitisch trouwen, wat volgens de islam overigens helemaal niet hoeft, raad ik ze aan om samen met hun man naar de imam te gaan en hem te vragen wat verzen op te zeggen. Dan hebben ze toch een soort ceremonie, maar ze moeten onder geen beding papieren tekenen. Die kunnen altijd tegen de vrouw worden gebruikt, ook in het land van herkomst.&#8217;
Om redenen van privacy is Walid een gefingeerde naam

Een verraderlijk jawoord

<div class="wpg-element paragraph">
Vrouwen die naast een burgerlijk huwelijk ook een islamitisch huwelijk sluiten, blijken na een scheiding klem te zitten als de man een religieuze scheiding weigert: ophanging of steniging dreigt in islamitische landen. Shirin Musa vocht tegen dit onrecht op grond van Nederlands recht. Met succes.
Shirin Musa trouwde met Walid omdat ze van hem hield. Hij was charmant, intelligent en welbespraakt. Ze wilde haar leven met hem delen, kinderen krijgen, een toekomst opbouwen. Maar hun huwelijk was niet gelukkig, steeds vaker bekroop haar het gevoel dat haar man Walid (niet zijn echte naam) met haar was getrouwd in de hoop zo een verblijfsvergunning te krijgen. Hij was als student vanuit Pakistan naar Nederland gekomen en had dus niet automatisch recht op verblijf, Shirin moest aantonen dat ze voldoende geld verdiende om hem hier te kunnen laten blijven.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Toen Walid in 2008 zijn verblijfsvergunning op zak had, verliet hij de echtelijke woning. Hij wilde scheiden van Shirin. Omdat Shirin gelovig moslima was, vond ze het heel belangrijk om ook volgens islamitisch recht te scheiden, pas dan kon ze de schande en schaamte van een mislukt huwelijk van zich afwerpen. Afgelopen december besloot de Nederlandse rechter dat Walid mee moest werken aan de ontbinding van het religieuze huwelijk. Op straffe van een dwangsom van maximaal 50.000 euro.
</div>
<div class="figure--right">
<figure id="post-71495 media-71495" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2011/03/dcf055ae-529b-432c-b118-23bff49d1e08_VN09margalith11_2331.jpg" alt="Op de huwelijksfoto&#039;s is een ongelukkige Shirin te zien" /><figcaption>Op de huwelijksfoto&#8217;s is een ongelukkige Shirin te zien</figcaption></figure>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Omdat Shirin ervan overtuigd is dat veel vrouwen in eenzelfde situatie zitten – ook in joods-orthodoxe en hindoekringen komt het voor &#8211; besloot Shirin Musa Femmes For Freedom op te richten. Een stichting die de belangen van vrouwen als zijzelf wil behartigen. In de denktank die ze inmiddels heeft georganiseerd zitten gespecialiseerde juristen die ieder vanuit hun eigen specialisatie een bijdrage willen leveren. Prof. Cees Flinterman noemt Shirin Musa ‘een moedige vrouw’. Hij vindt dat de staat erop moet toezien dat imams en rabbijnen vrouwen beschermen als er moet worden gescheiden. 
Shirin hoopt dat ze wat zal bereiken nu ze in de openbaarheid treedt. Binnenkort komt ze met een website. Nu is er de Facebook-pagina: <A HREF="https://www.facebook.com/home.php#!/pages/Femmes-For-Freedom/160898683960092">Femmes For Freedom</a>.
</div>

<div class="wpg-element paragraph">
Stanley Hillis was altijd in voor een kopje koffie en een praatje. Toen ik in 1986 een reportage in de Scheveningse gevangenis maakte, was hij degeen die me in deze niet alledaagse omgeving op mijn gemak stelde. Sommige gevangenen waren angstaanjagend zoals de ontvoerder van Toos van der Valk, Gianni S.. ‘Trek je maar niets van die anderen aan,’ zei Stanley die toen voor roofovervallen zijn straf uitzat. ‘Ze doen je niets, zeker niet met mij in de buurt.’
In de weken dat ik rondliep op de B1-vleugel, toen een afdeling voor de allerstrengst gestraften, gaf Hillis me het gevoel dat hij me beschermde. Ik sprak met gedetineerden, ging met ze mee naar hun werk (zakjes plakken), was met ze op de luchtplaats als ze naar buiten mochten en at spaghetti, biefstuk en tomatensla met ze, klaargemaakt door Charlie da Silva, later beroemd geworden vanwege zijn televisie-optreden over de relatie tussen Mabel van Oranje en Klaas Bruisma bij Peter R. de Vries. Charlie zat samen met Stanley in de gedetineerdencommissie en samen voerden ze overleg met de directie. 
</div>
<div class="wpg-element paragraph-quote">
<blockquote>
&#8216;Vroeger was ik verschrikkelijk verlegen, als iemand me iets vroeg, kreeg ik meteen een rooie kop&#8217; 
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Een paar keer sprak ik met Hillis af en bezocht ik hem ’s avonds in zijn cel. In zijn hoofd was hij altijd met vluchten bezig vertelde hij. Die gedachten bracht hij ook in de praktijk, want het was hem een jaar eerder gelukt om uit de Bijlmer bajes te ontsnappen en in Scheveningen had hij een stuk uit het metalen frame van zijn stoel gehaald, daarmee kon hij bikken en hakken. Als hij niet aan het klussen was, stopte hij de buis terug in zijn stoel en maakte hem vast met plakband.
‘Het denken over ontsnappen is een drang van binnenuit. Ik ben in de bajes veel harder geworden. Vroeger was ik verschrikkelijk verlegen, als iemand me iets vroeg, kreeg ik meteen een rooie kop. Zelfs toen ik in het Vreemdelingenlegioen zat, moest ik vaak blozen.’ Daarnaast was Hillis nogal huiselijk ingesteld: ‘Ik probeer het hier een beetje leefbaar te houden, we hebben een ijskast gekocht en een wasmachine, nu ben ik bezig met een keukenblokje.’
Als Stanley een wasje ging doen, draafde hij langs de andere cellen op de gang en vroeg of er nog iemand wat voor de was had. Hij vond het zonde om het ding maar halfvol te laten draaien. Ik heb de grote misdadiger alleen maar meegemaakt als een aardig en prettig mens die het systeem graag te snel af wilde zijn. ‘Ik meet alles van tevoren uit, ik maak maquettes, met garen en haakjes oefen ik dan. Ontsnappen is zo’n heerlijk gevoel, over de muur en hup, en dan met een glas whisky genieten in het besef dat ik ze mooi te pakken had.’
</div>

Zakjes plakken met Stanley Hillis

Profiel Kirsten Heisig
Kirsten Heisig ontmoette ik voor het eerst in het voorjaar van 2007. Ze was bij een bijeenkomst in Berlijn van de Konrad-Adenauer-Stiftung, de denktank van het CDU. Aanleiding was het boek Onzichtbare ouders, waarin ik het isolement en de onmacht van veel allochtone ouders beschreef. De Adenauer-Stiftung wilde de Nederlandse situatie met die in Duitsland vergelijken. Onderzoekers, schooldirecteuren en artsen uit heel Duitsland waren bijeen. Tussen alle aanwezigen viel de Berlijnse kinderrechter Kirsten Heisig op, niet alleen door haar verschijning &#8211; lang, slank, modieus gekleed &#8211; maar ook door haar bijna wanhopige felheid. Ze vertelde hoe machteloos ze zich voelde als er weer eens een jongen voor haar stond die iemand in elkaar had gerost en daar geen enkele spijt van had. De meesten van die jongens hadden een Turkse, Libanese of andere buitenlandse achtergrond. Het grote verschil met de opvoeding van Duitse kinderen was dat ze geen ondersteuning kregen en dat geweld meer geaccepteerd leek te zijn. Het verbaasde haar dat veel jongeren niet bereid waren te getuigen in strafzaken. Ook als ze zelf slachtoffer waren, bleven ze kennelijk loyaal aan de groep. Het was Heisig opgevallen dat veel van deze jongeren een hekel aan Duitsland hadden, ze spraken over &#8216;die schijtchristenen&#8217; en over &#8216;varkensvreters&#8217;. Dat er in Duitsland niet hardop over deze verontrustende ontwikkeling mocht worden gesproken, maakte het probleem alleen nog maar nijpender, vond Heisig. Ze zag het als een bewijs voor haar stelling dat politici hun kop in het zand staken terwijl ze juist samen met politie, justitie en het onderwijs naar een oplossing zouden moeten zoeken.
De andere aanwezigen kwamen uit rustiger delen van Duitsland en deelden Heisigs ervaring niet, of ze hielden zich liever vast aan de positieve voorbeelden die ze zagen. Heisig had één interview gegeven waarin ze openlijk sprak over het grote aandeel van buitenlanders in de criminaliteit. Dat zei toen nog niemand in Duitsland, en daarmee was Heisig meteen een controversiële figuur. Ze was niet alleen diep geraakt door de levensgrote problemen die ze tegenkwam, maar vond het haar plicht om iedereen wakker te schudden. En wel zo snel mogelijk.
Filmster
Na afloop van de bijeenkomst pakte Heisig haar spullen om zich naar de rechtbank te haasten. We spraken af om contact te houden, en dat hebben we gedaan. Ze was in 2008 ook bij de boekpresentatie van Schaut endlich hin!, de Duitse vertaling van Onzichtbare ouders, waarbij ze in gesprek raakte met Heinz Buschkowsky, de SPD-burgemeester van Neukölln, een van de meest problematische wijken van Berlijn. De jaren erna trokken Buschkowsky en Heisig veel samen op. Ze voelden zich aan elkaar verwant, allebei waren ze pionier, ze maakten zich grote zorgen en waren gedreven om het tij te keren. Buschkowsky had vier jaar eerder al geroepen dat het multiculturele Duitsland volkomen was mislukt en alleen omdat hij van de SPD was, werd hij niet meteen weggehoond.
Dat ze als kinderrechter niet alleen op besloten conferenties maar ook in kranten politiek gevoelige taal uitsloeg, werd Heisig op zijn zachtst gezegd niet in dank afgenomen. Haar collega&#8217;s hadden het moeilijk met deze dissidente uit het gesloten bastion dat de rechterlijke macht toch is. En toen ze ook door televisiezenders en talkshows werd ontdekt, werd er veel over haar geroddeld. Ze zou op persoonlijke roem uit zijn, als rechter had ze te veel een missie, ze zou niet meer objectief kunnen functioneren. &#8216;Daar heb je de filmster weer,&#8217; werd er achter haar rug om gefluisterd. Steeds vaker zat ze alleen tijdens de lunch in de kantine van de rechtbank, collega&#8217;s begonnen haar te mijden. Ze vonden dat ze het probleem van jeugdcriminaliteit overdreef en dat ze te veel het culturele aspect benadrukte.
Heldin
Kirsten Heisig was niet goed te plaatsen, ze werd afwisselend de &#8216;genadeloze rechter&#8217; en de &#8216;moedige rechter&#8217; genoemd. Zelf betitelde ze zich als sociaal-democrate die bezorgd was over de parallelle samenleving die ze in bepaalde wijken had zien ontstaan, waar misdaad overging van vader op zoon en waar islamitische regels vaak wet waren. Binnen Arabische families werd er over de wandaden van de zonen gezwegen, merkte ze als ze er op bezoek ging. Politici die zeiden dat het allemaal wel meeviel, attaqueerde ze openlijk. Wegkijken was wat haar betreft geen optie.
Zij was de eerste rechter die achter haar tafel vandaan kwam om de wijken in te gaan, ze had lak aan hiërarchie. Ze bezocht de politie, ging naar migrantenverenigingen, had overleg met maatschappelijk werkers op scholen. Extreem-rechts omarmde haar als een heldin, maar daar moest ze niets van hebben.
Haar grote vriend Heinz Buschkowsky was overtuigd van haar goede bedoelingen. &#8216;Overdag was ze rechter en &#8216;s avonds maatschappelijk werker.&#8217;
Ondertussen werkte ze ook nog aan haar boek Das Ende der Geduld. Naarmate de datum van publicatie dichterbij kwam, werd steeds vaker de vraag gesteld of ze daarna nog wel als rechter zou kunnen functioneren. Was ze niet te veel een publiek persoon geworden? Dat er sneller moest worden ingegrepen, daar waren de meesten van haar collega&#8217;s het inmiddels met haar eens. Maar dat ze haar analyse van Neukölln voor heel Duitsland wilde laten opgaan, ging wel heel ver.
Heisig zette zich af tegen de politicus Roland Koch (CDU), die de deelstaatverkiezingen in 2008 probeerde te winnen met een oproep tot veel strengere straffen. In langdurig opsluiten zag Heisig niets. Het ging haar erom dat jonge daders bij kop en kont moesten worden gepakt, meteen voor de rechter moesten worden gesleept en binnen een paar weken te horen zouden krijgen wat de opgelegde straf was. &#8216;Kinderen doen soms de vreselijkste dingen als ze pas negen jaar oud zijn. Wat moet je als rechter met jongens die op hun twaalfde iemand mishandelen en een paar jaar later voor een steekpartij bij de rechtbank verschijnen?&#8217;
School moest betrokken zijn en blijven, benadrukte ze, en ze zag voor de kinderrechter ook een rol. Die moest in haar visie zo&#8217;n kind blijven volgen in de jaren na het delict. Alleen als een kind merkte dat school, politie en justitie nauw samenwerkten en er dus geen ontsnapping mogelijk was, bestond er een kans om hun criminele loopbaan op tijd om te buigen.
Maniakaal
Kirsten Heisig werd in Krefeld geboren en kwam op haar achtste bij haar grootmoeder in Berlijn wonen. Daar, vertelde Heisig aan het vrouwenblad Emma, had ze haar eerste ervaring met een islamitische klasgenoot die haar leerde hoe het wél kan: de Turkse Aydin. &#8216;We zaten allebei in een nieuwe omgeving, alleen sprak hij nauwelijks Duits. De lerares zette ons naast elkaar in de hoop dat we elkaar zouden steunen. Na school deden we samen huiswerk en kon ik hem met zijn Duits helpen. Zijn ouders waren aardig en open, Aydin leerde snel de taal en hij kwam in de klas goed mee.&#8217;
Zoals het met Aydin was gegaan, bleef voor haar de norm.
Heisig was niet te houden, haar werktempo was bijna maniakaal. Samen met haar trouwe kameraad Buschkowsky en kinderrechter Stephan Kuperion bedacht ze het Neuköllner model, dat juni vorig jaar in heel Berlijn werd doorgevoerd. Kleine, laagdrempelige rechtbanken waar de jongeren snel berecht zouden worden. Heisig klonk enthousiast toen ze twee jaar geleden haar eerste kantoortje had geopend en ik haar aan de telefoon had. &#8216;Dit voelt als pionieren!&#8217; Ze zat er samen met een officier van justitie en een griffier, dat was het. &#8216;Geweldig!&#8217;
Deze manier van werken zou een omwenteling kunnen betekenen, vermoedde Heisig. Het succesverhaal &#8211; jongeren verschenen sneller voor de rechtbank, er was meer contact &#8211; verspreidde zich als een olievlek, de buitenwereld was enthousiast. Heisig was dag en nacht in touw, ze ging naar scholen, belegde avonden met ouders, stond de pers te woord. Wie zo geëngageerd is als Heisig moet enigszins bezeten zijn, zei Buschkowsky, die zelf niet voor haar onderdeed.
Haar twee dochters van dertien en vijftien moet ze in die tijd nauwelijks hebben gezien. Kirsten Heisig leefde gescheiden van haar man, die als officier van justitie werkte. Ze was vaak gespannen en ze kon steeds slechter tegen kritiek, volgens haar collega&#8217;s. Ze at bijna niet, werd magerder en magerder en sliep weinig.
Alarmerend sms&#8217;je
Op woensdag 28 juli 2010 verscheen de altijd stipte Heisig niet op haar werk, en toen ze de volgende dag als vermist werd opgegeven, zette de politie een zoektocht in. Haar zilverkleurige Mazda werd al na een dag gevonden, hij stond keurig in een woonwijk geparkeerd. Op de passagiersstoel lagen haar persoonlijk spullen. Een handtas, haar sleutelbos, haar portemonnee, agenda en bovenop haar rechterspas.
Duitse kranten en televisiestations brachten het nieuws van haar verdwijning groot, er werd voor haar leven gevreesd. Tachtig agenten, speurhonden, helikopters, alles werd ingezet om haar te vinden. Pas die zaterdagmiddag ontdekte een politieagent het dode lichaam van Kirsten Heisig. Ze had zich aan een boom in het bos bij de wijk Heiligensee opgehangen, vijfhonderd meter van waar ze haar auto had neergezet.
Gisela von der Aue, wethouder voor politie en justitie in Berlijn, zei een paar uur na de gruwelijke vondst op de televisie hoezeer ze de dood van deze bijzondere rechter betreurde. Ze verklaarde meteen dat de politie van zelfmoord uitging, tot verontwaardiging van de bloggers die op internet al dagen speculeerden over de verdwijning van Heisig. Er werd gesuggereerd dat ze ontvoerd zou zijn of dat ze het slachtoffer was geworden van wraak van een van de Arabische clans die ze de afgelopen jaren het leven zuur had gemaakt.
De discussie over de doodsoorzaak liep zo hoog op dat justitie afgelopen november naar buiten kwam met een officieel communiqué, waarin nogmaals werd bevestigd dat Heisig zich van het leven had beroofd. Nieuw was dat er een overdosis aan antidepressiva in haar lichaam was gevonden. Er was geen afscheidsbrief, wel had ze haar dochters op de ochtend van haar verdwijning een alarmerend sms&#8217;je gestuurd: &#8216;Ich habe alles falsch gemacht&#8217;.
Achteraf blijkt dat bijna niemand wist dat Heisig al een tijdje alleen woonde. &#8216;Ik heb haar ook nooit moedeloos gezien, of gemerkt dat ze depressief was,&#8217; zei Buschkowsky tegen Die Zeit. &#8216;Zo zie je maar dat je nooit echt weet wat er in iemand omgaat.&#8217;
Vriend Stephan Kuperion, die haar hielp bij het ontwikkelen van het Neuköllner model, was wel bezorgd toen hij merkte dat Heisig niet meer kon relativeren of ontspannen. &#8216;Ze zag de problemen alleen maar groter worden.&#8217;
Bestseller
Die maandag, voor ze in haar auto naar het bos reed, had Heisig eerst de gecorrigeerde drukproeven van haar boek Das Ende der Geduld op de bus gedaan. Door de media werd ernaar uitgekeken en door het publiek kennelijk ook, want ze was het hele jaar al volgeboekt om lezingen te geven. Ondanks de kritiek op haar scherpe uitspraken over de correlatie tussen buitenlanders en criminaliteit kreeg ze in linkse kring meer het voordeel van de twijfel dan Thilo Sarrazin, die niet veel later met zijn boek Deutschland schafft sich ab kwam, waarin hij ook over de mislukte integratie schreef. Sarrazin zette zich vooral af tegen de islam, die er volgens hem voor zorgde dat Duitsland dommer werd. Er waren te veel moslims met te weinig opleiding.
Kirsten Heisig werd serieuzer genomen omdat haar ongerustheid voortkwam uit betrokkenheid en was gebaseerd op haar ervaringen in de praktijk. Ze was niet alleen een criticus, maar zette zich met hart en ziel in voor &#8216;een beter Duitsland&#8217;, zoals ze zelf zei. Toen Das Ende der Geduld een maand na haar dood verscheen, bleek het een bestseller: er werden tot nu toe meer dan 350.000 exemplaren van verkocht. Door haar zelfgekozen dood leken haar opvattingen over integratie en criminaliteit een groter gewicht te krijgen. Er werden herdenkingsdiensten gehouden, politici discussieerden over haar ideeën. Ze werd nog net niet heilig verklaard.
René Stadtkewitz, die wel de Duitse Geert Wilders wordt genoemd vanwege de anti-islam-agenda van zijn partij Die Freiheit, zei in januari in Der Spiegel dat Heisig het boegbeeld van zijn partij had moeten worden. Heinz Buschkowsky, haar vrienden en familie reageerden ontzet en haastten zich om te zeggen dat ze zich nooit zou hebben ingelaten met een man als Stadtkewitz. Maar zeker weten doen ze dat natuurlijk niet.
De ARD zendt volgende maand een documentaire over haar uit, hier en daar verschijnt nog een artikel. Maar verder zal ze worden vergeten, vermoedt Heinz Buschkowsky, die de strijd voorzet zonder zijn energieke en inspirerende vriendin. De politiek is volgens hem nog steeds niet alert genoeg als het om jeugdcriminaliteit gaat. Hij mist Kirsten Heisig zeer, zei hij tegen Die Zeit. &#8216;Ik ken niemand die haar werk kan overnemen.&#8217;

De dood van een kinderrechter

Diagnose: fout

Loek Winter, eigenaar IJselmeerziekenhuizen
Toen Loek Winter (51) twee jaar geleden de noodlijdende IJsselmeerziekenhuizen in Lelystad en Emmeloord kocht, werd hij vooral gewantrouwd. Een ondernemer in de zorg, zou zo iemand niet alleen op geld uit zijn? Lag zijn prioriteit wel bij het beter maken van patiënten? Toegegeven, hij had ervaring. Winter opende in 1995 het eerste diagnostische centrum, de Jan van Goyen-kliniek in Amsterdam, waar je bijna à la minute kon worden onderzocht. Ook dit bekeken collega&#8217;s en verzekeraars indertijd met argusogen. Winter zette door en liet zien dat snellere, goedkopere en klantvriendelijke zorg wél kon. Inmiddels zijn er tien van deze centra overal in het land. In de lijst van de honderd beste ziekenhuizen in het Algemeen Dagblad schoten de IJsselmeerziekenhuizen dit jaar zevenentwintig plaatsen omhoog. En nu weet Winter zich ook nog omarmd door de wetenschappelijke wereld: hij mag sinds 1 januari de titel Professor of Health Care Entrepreneurship dragen. Als bijzonder hoogleraar aan Nyenrode Business Universiteit gaat hij studenten opleiden tot ondernemers in de zorg. Reguliere zorg is volgens hem te duur en inefficiënt, vooral door de overvloed aan managers. Toen Winter aantrad in Emmeloord en Lelystad, werden er vijftien managers en specialisten ontslagen. &#8216;Niet functioneren wil zeggen: drie kwartier te laat komen terwijl de patiënt al een tijd op de ok ligt, of naar drank ruiken of niet aardig zijn tegen patiënten en hun klachten niet serieus nemen.&#8217;
De ambitieuze Winter werkte voor zijn carrièreswitch vijftien jaar als radioloog bij verschillende ziekenhuizen en wist dus uit eerste hand hoe improductief het er soms toegaat. Het klantgerichte had hij van huis uit meegekregen: zijn vader, huisarts in Limburg, en zijn moeder, die de apotheek aan huis runde, stonden dag en nacht voor hun patiënten klaar.
Winter gelooft heilig in de toekomst van kleinschalige zorgcentra. Zodra de schaal te groot wordt, gaat het volgens hem mis. Dan neemt de betrokkenheid van artsen en verpleegkundigen af en zie je binnen de kortste keren het ziekteverzuim omhoog schieten.
Dat hij het allemaal voor het geld zou doen, betwisten zijn vrienden, alhoewel hij zijn oude Opel Corsa wel heeft ingeruild voor een Jaguar met chauffeur. Zijn auto dient als zijn kantoor, hij rijdt meer dan tachtigduizend kilometer per jaar.
23 Dwarsdenkers
Met verhitte koppen stonden de redacteuren van Vrij Nederland de afgelopen weken tegenover elkaar. De bedoeling was een rijk gezelschap dwarsdenkers te presenteren die tegen de stroom in durven te roeien met riskante plannen. Vorig jaar maakte het Amerikaanse blad The Atlantic een special rondom negentien brave thinkers, die &#8216;vechten voor een ommekeer&#8217;. Wie in Nederland kan aanspraak maken op die titel? De kandidaten die door medewerkers werden aangedragen, leidden meteen tot heftige polemiek. &#8216;Ik zou het een onvergeeflijke fout vinden om principeloze sensatiezucht met moed te verwarren,&#8217; reageerde een collega op de suggestie van een ander. Zijn briesende verontwaardiging was volgens de aandrager precies de reden waarom die persoon een gedroomde kandidaat was. De dwarsdenkers hoeven immers niet in ons eigen ideologische straatje te passen of intellectuele hoogvliegers te zijn. Als het maar mensen zijn die de gebaande paden verlaten, lef tonen en zich inzetten voor verandering, of die ons nu bevalt of tegen de borst stuit. In deze special stellen we 23 dwarsdenkers voor. Van de CEO die zijn miljardenbedrijf radicaal vergroent tot de muzikant die op het hoogtepunt van zijn roem het roer omgooit. Van de advocaat die activist is geworden tot de wetenschapper die zijn ivoren toren heeft verlaten om malaria te bestrijden. Heeft u ook kandidaten? Mail ze naar redactie@vn.nl.
Onder redactie van Maurits Martijn en Tomas Vanheste

‘Ook DSK kent leegte’

Het uitgebluste kwaad

Het uitgebluste kwaad

John Demjanjuk veroordeeld tot vijf jaar cel en vrijgelaten

Slotpleidooi van advocaat Demjanjuk

‘Ik ben oneindig nieuwsgierig’

‘Ik vind dat er te lang wordt doorbehandeld’

‘Daders willen gezien worden’

Ab Klink: ‘CDA dreigt volstrekt ongeloofwaardig te worden’

Lente in het Calvijn: Vijf jaar schoolhervorming

Een verraderlijk jawoord

Een verraderlijk jawoord

Zakjes plakken met Stanley Hillis

De dood van een kinderrechter

Diagnose: fout

De zorgondernemer; DWARSDENKERS