Jettens nachtmerrie

De stemmen van Vrij Nederland

Columns van Amber Wiznitzer en Teun van de Keuken

Toneel
Zojuist verschenen: Het Werkteater Compleet 1970-1985. Vijftien jaar toneelgeschiedenis, samengevat in achthonderd minuten, met zorg vastgelegd op vier dvd’s. Een doos voor het leven. Het theatercollectief, begonnen met twaalf acteurs en later uitgebreid tot een coöperatieve vereniging met zestien leden, roept associaties op met de Actie Tomaat, spelers die zich openbaarden als makers van bijzondere voorstellingen. Vernieuwend en eigentijds.
In ‘het atelier’ aan het Amsterdamse Kattengat werd, improviserend, zij het goed gedocumenteerd en met kennis van de wereld buiten, ‘gewerkt’ aan maatschappelijk relevant theater. Het Werkteater speelde voor doelgroepen op locatie, in ziekenhuizen, gevangenissen en op scholen, maar ook in de theaters. In de zomermaanden trokken ze door het land met een grote circustent. Tot ver over de grenzen liepen critici en publiek met hen weg.
Op een groepsportret achterop het bijgesloten herinneringsboekje, zo te zien gemaakt in de beginjaren, kijken Cas Enklaar, Hans Man in ’t Veld, Peter Faber, Yolande Bertsch, Gerard Thoolen, Helmert Woudenberg, Joop Admiraal, Herman Vinck, Rense Royaards, Shireen Strooker, Daria Mohr, Marja Kok, Olga Zuiderhoek en Frank Groothof naar de fotograaf. Ieder van hen anders, zoals elk lid van het collectief zijn en haar eigenheid inbracht. Het is ook een foto die weemoedig maakt. Gerard Thoolen en Joop Admiraal zijn gestorven.
Het oorspronkelijke Werkteater bestaat allang niet meer, maar gelukkig is een aantal van hun voorstellingen indertijd verfilmd of voor televisie bewerkt. Avondrood (1976), Toestanden (1976), Hallo medemens (1979), Camping (1978), Opname (1979), Bosch en Lucht (1981), Een zwoele zomeravond (1982) en de onvergetelijke Joop Admiraal met U bent mijn moeder (1983). Het is een en al verbazing, ontroering, bewondering, treur en vrolijkheid die de inhoud van deze doos teweegbrengt. Wat een bijzonder gezelschap, wat een heftig, gedreven en ook nu nog overrompelend overtuigend werk! De vervolmaking zit in de twee bijgevoegde documentaires. In Kattengat 10, van Hans Hylkema, zie je de makers aan het werk, in 1975. In Het Werkteater 1970-1985, van Niek Koppen, blikken ze (in 1997) terug.
Het Werkteater Compleet 1970-1985
Vara/Het Werkteater, € 39,95

Ingrid Harms

Overrompelend Werkteater

<div class="wpg-element paragraph">
26-05-2007 Ingrid Harms
Zojuist verschenen: Het Werkteater Compleet 1970-1985. Vijftien jaar toneelgeschiedenis, samengevat in achthonderd minuten, met zorg vastgelegd op vier dvd’s. Een doos voor het leven. Het theatercollectief, begonnen met twaalf acteurs en later uitgebreid tot een coöperatieve vereniging met zestien leden, roept associaties op met de Actie Tomaat, spelers die zich openbaarden als makers van bijzondere voorstellingen. Vernieuwend en eigentijds. 
In ‘het atelier’ aan het Amsterdamse Kattengat werd, improviserend, zij het goed gedocumenteerd en met kennis van de wereld buiten, ‘gewerkt’ aan maatschappelijk relevant theater. Het Werkteater speelde voor doelgroepen op locatie, in ziekenhuizen, gevangenissen en op scholen, maar ook in de theaters. In de zomermaanden trokken ze door het land met een grote circustent. Tot ver over de grenzen liepen critici en publiek met hen weg.
Op een groepsportret achterop het bijgesloten herinneringsboekje, zo te zien gemaakt in de beginjaren, kijken Cas Enklaar, Hans Man in ’t Veld, Peter Faber, Yolande Bertsch, Gerard Thoolen, Helmert Woudenberg, Joop Admiraal, Herman Vinck, Rense Royaards, Shireen Strooker, Daria Mohr, Marja Kok, Olga Zuiderhoek en Frank Groothof naar de fotograaf. Ieder van hen anders, zoals elk lid van het collectief zijn en haar eigenheid inbracht. Het is ook een foto die weemoedig maakt. Gerard Thoolen en Joop Admiraal zijn gestorven. Het oorspronkelijke Werkteater bestaat allang niet meer, maar gelukkig is een aantal van hun voorstellingen indertijd verfilmd of voor televisie bewerkt. Avondrood (1976), Toestanden (1976), Hallo medemens (1979), Camping (1978), Opname (1979), Bosch en Lucht (1981), Een zwoele zomeravond (1982) en de onvergetelijke Joop Admiraal met U bent mijn moeder (1983). Het is een en al verbazing, ontroering, bewondering, treur en vrolijkheid die de inhoud van deze doos teweegbrengt. Wat een bijzonder gezelschap, wat een heftig, gedreven en ook nu nog overrompelend overtuigend werk! De vervolmaking zit in de twee bijgevoegde documentaires. In Kattengat 10, van Hans Hylkema, zie je de makers aan het werk, in 1975. In Het Werkteater 1970-1985, van Niek Koppen, blikken ze (in 1997) terug.
Het Werkteater Compleet 1970-1985 Vara/Het Werkteater, € 39,95
</div>

Beschouwing: Overrompelend Werkteater

‘Mensen kijken televisie uit narcisme’

UPC aan de telefoon. De kabelaar wil een mediabox komen brengen. Een halfjaar gratis digitaal de horizon verbreden en daarna voor slechts 2,16 euro’s per maand breed bijblijven. Bevalt het niet, geen probleem. Geeft u het kastje gewoon terug. Themakanalen, films, muziek, docu­mentaires, nieuwszenders galore. Weg ergernis over het miezerige aanbod van het basispakket. Dag en nacht genieten.
De box arriveert en jawel: het nieuwe kijken kan beginnen. Veel scherper beeld en inderdaad, duizelingwekkend veel ongekende werelden. Broeierige Big Brother-achtige taferelen uit geen idee welke landen, Doctors’ Diaries met griezelige operaties (alvleeskliertransplantatie, ooit gezien?). Angstaanjagende natuurfilms met bolbliksems, cyclonen en razende zeeën. Modekanalen, biografieën van sterren met naar verlopen levens. Rare sporten, extreme sporten, baseballwedstrijden tot ze je neus uitkomen, slappe films, oude films, horror, humor, cartoons en teleshoppers. Liefst vier BBC’s, inclusief jongerenzender 3 en kwaliteitsnet 4. Boris Godoenov op Mezzo, zo maar op een achternamiddag.
Toch grijp ik graag naar het Nederlandse aanbod. Holland Doc, waarop je net gemiste uitzendingen kunt bekijken als het je uitkomt – de onvolprezen Afrika-reeks van de VPRO, bijvoorbeeld, of verrassingen uit een ver verleden. Geschiedenis TV met eindeloos durende jarenzestigreportages uit de Haagse hoerenbuurt of documen­taires over de opkomst van het Nederlandse lied in de popmuziek, uit de tijd dat Bram Vermeulen nog zong. Op Cultura maakte ik via Hans Gomperts (wie kent hem nog?) kennis met mevrouw I. Beuving-Koning, de echte Ina Damman. Ze was, vertelde ze, als dertienjarige niet zo gediend van Vestdijks avances. Politiek 24: ook zo’n feest. Als Den Haag niet vergadert legendarische Markant-afleveringen met politieke kopstukken van weleer (Marcus Bakker thuis!). En dan, niet te vergeten, de regionale zenders, van TV Noord tot Limburg L1. Met regiosoaps en het Rotterdamse weer van (favoriete voor­speller) meneer Aldus. Kortom: op mijn scherm draait de wereld nu eindeloos door.
Eén minpuntje toch: Omroep Zeeland is door de gulle gever vergeten. Voor iedereen, maar vooral voor geëmigreerde Zeeuwen een gemis van belang.

Breed bijblijven

Media
Op 2 april begon VPRO’s Tegenlicht een nieuwe, zesdelige serie: Plaats des oordeels – Het Nieuwe Midden-Oosten. Een themareeks waarin de meeste omroepgidsen, vooral gespecialiseerd in shownieuws en aanverwante trivia, kennelijk weinig trek hadden. Ook de mediaredacties van de dagbladen hadden andere prioriteiten.
Documentairemaakster Marije Meerman en researcher William de Bruijn, bezorgers van de openingsfilm De Israël Lobby – een portret van een groot taboe: de macht van de Israël-lobby in de Verenigde Staten – waren een beetje verbaasd over de minimale media-aandacht. De dag na de uitzending sloegen zij nieuwsgierig de televisiekritieken op. Geen woord! De dames en heren bleken collectief in de ban van ‘De Neus’ en ‘Het proces van de eeuw’ geraakt. Hun heldere en nuchtere documentaire, resultaat van maanden moeizaam werk, was de lucht in gegaan en vervlogen, zo leek het.
Het was niet eenvoudig geweest gezaghebbende Amerikanen voor de camera te krijgen die medewerking wilden verlenen aan een film over de politiek-maatschappelijke invloed van de Israël-lobby. Maar uiteindelijk was het hun gelukt. Ze krégen John Mearsheimer (University of Chicago); hij is een van de schrijvers van het omstreden artikel over de invloed van de Israël-lobby op de Amerikaanse buitenlandse politiek, met name de inval in Irak, in The London Review of Books, maart 2006. Ze interviewden fervente pleitbezorgers van de warme band tussen Amerika en Israël en filmden op het jaarcongres van de belangrijkste lobby-organisatie AIPAC (American Israel Public Affairs Committee) in Washington. Waar, ook door Amerikaanse politici, de Israëlische zaak werd verdedigd en actie tegen Iran werd bepleit. Lawrence Wilkerson, stafchef van Colin Powell, legde geëmotioneerd uit hoe hij samen met Powell de VN-presentatie over WMD had voorbereid, maar de door hen zelf opgevoerde bewijzen niet voldoende vond om ten oorlog te trekken tegen Irak.
Marije Meerman: ‘Wij vroegen ons af: zijn journalisten hier in Nederland ook bang hun vingers aan deze problematiek te branden? Het debat in de Tweede Kamer over wel of geen onderzoek naar onze deelname aan de oorlog in Irak riep bij ons in ieder geval meteen de vraag op welke delegaties in dat kader wellicht Nederland hebben bezocht.’
Vernietigingskampen
Omdat de makers vonden dat hun film verdere verspreiding verdiende dan die ene herhaling een paar dagen later, zetten ze eerst een paar fragmenten op YouTube en vervolgens de hele uitzending. De film is ook te bekijken op de Tegenlicht-site.
Twee dagen later, vertelt William de Bruijn, verscheen op YouTube een gehermonteerde versie. ‘Die staat er nog steeds op, met een andere titel. Niet langer The Israel Lobby, maar The Israel Lobby: Danger to the World.’ De inleiding van deze roofversie begint met een toespraak van voormalig Maleisisch minister-president Mahathir Mohamad: ‘The Europeans killed six million Jews out of twelve. But today the Jews rule this world by proxy. They get others to fight and die for them. They invented socialism, communism, human rights and democracy. They have gained control over the most powerful countries. This tiny community has become a world power.’ Het betoog is onder meer geïllustreerd met de bekende foto’s uit vernietigingskampen van de nazi’s. De context is veranderd, de Nederlandse commentaarstem weggehaald. Met de complimenten van Oivee Videos.
Stormfront, website van de internationale neo-nazi’s, attendeerde zijn aanhang op het belang van de Tegenlicht/Backlight-uitzending. Voorman van de Nederlandse Volks Unie Constant Kusters en zijn medestrijders, van ‘Amstelredam’ tot Noord-Californië, waren vol lof over het werk van de VPRO-programmamakers. Bevriende ‘white pride world wide’-sites linkten de boodschap voort. En dr. Frederick Toben, een notoire holocaust-ontkenner uit Australië, mailde de VPRO om een dvd.
Kwaad geschied
Via het wereldwijde web krijgt de gehermonteerde versie van De Israël Lobby nog steeds veel bekijks, maar de makers zijn er allesbehalve gelukkig mee. De Bruijn: ‘De film is gekaapt. Wijzelf zijn zo zorgvuldig dat we elke seconde bewegend beeld en elke foto keurig afregelen, maar als snode krachten er met ons materiaal vandoor gaan, is er niemand die daadwerkelijk protesteert, laat staan handelt. Juridische adviseurs van de VPRO raadden ons aan een Engelstalig statement op de eigen site te zetten en mails te sturen naar de YouTubes van deze wereld dat wij, als copyrighthouder, ons distantiëren van deze video’s. Dat hebben we gedaan. Meteen werd een nieuwe versie van de hermontage gepost met de welluidende titel: Americans, the stringpullers don’t want you to see this documentary. Deze is, hoe wrang ook, meteen de best bekeken entry. Google zegt binnenkort te komen met een filtersys­teem, Claim Your Content. Maar het kwaad is al geschied.’
Meerman: ‘In hoeverre ga ik iets niet zeggen omdat extreem rechts ermee aan de haal gaat? Het is de taak van serieuze media hierover te berichten.’
Afleveringen uit de ‘Tegenlicht’-serie ‘Plaats des Oordeels’ zijn nog te zien op maandag 30 april (aflevering 5: ‘In strijd met het ideaal’, documentaire over gewetensbezwaarde Israëlische soldaten en burgers) en maandag 7 mei (aflevering 6: ‘Eindspel’, een onheilspellende toekomstvisie op de Plaats des Oordeels), 20.55 uur, Nederland 2.
‘De Israël Lobby’ is te zien op de Tegenlicht-site: www.vpro.nl/programma/tegenlicht/

Extreem rechts kaapt film

‘Niet iedereen is zo begiftigd om radio te maken’; Een kwalitatieve kijkerstest

Tv/film
Frans Bromet, wie kent hem niet: de filmmaker die lijzig zuigend vragen stelt aan buren met uit de hand gelopen ruzies, aan kinderen van middelbare leeftijd die het laatste huis van hun ouders leeghalen, aan optimistische verbouwers van het eigen huis, aan boodschappers over de inhoud van hun winkelwagentje en, deze weken, aan spullenaanbieders op marktplaats.nl. De documentaireafdeling van de NCRV draait er bijna op. Fijn voor Frans, want zijn bedrijf, Bromet &#038; Dochters, gevestigd in het voormalige dorpshuis van Ilpendam, moet veel meters maken wil de schoorsteen lekker trekken. Zo af en toe hoe-en-waaromt hij ook wel een televisiecommercial bij elkaar. Hij moet wel! Want niet alle Bromet-plannen worden in Hilversum op waarde geschat. Het is een weerkerende klacht in interviews met de documentairemaker. Zo is hij nog altijd woedend op de VPRO-leiding, die Een nieuw gezicht, zijn film over mensen bij wie een cosmetische operatie was mislukt, beneden de maat vond. Afgewezen!
Volgende week is de productie dan toch te zien. Als openingsfilm van het Festival van de afgewezen film, van 19 tot en met 22 in Amsterdam. Een initiatief van Bromet &#038; Dochters zelf. Een geweldig idee: vier dagen achter elkaar ongewenste films bekijken, in aanwezigheid van de pruilende makers, verluchtigd met snedige jury’s en een slotdebat met omroepbazen en subsidiegevers op de zondagmiddag!
Het programma bevat – uiteraard ­– meer Bromet-werk, maar biedt ook, voor zover wij het konden bekijken (www.deafgewezenfilm.nl) tal van veelbelovende missers en debatprikkelende films van anderen. Er doen gerenommeerde producenten mee, zoals Pieter van Huystee, die voor de NPS binnenkort een documentaire óver Bromet mag produceren. Het duo Muntz en Van de Wint is natuurlijk van de partij, en er is een internationaal onderscheiden documentaire over de rode bosmier waar niemand in Hilversum iets in zag. Het lijken ons heerlijke avonden. Waar zie je nog een reisverslag van zeventig minuten over een dag- en een nachtvlinder van Sint Petersburg naar Casablanca? Op welke zender kun je een uur lang relaxed meemijmeren met een Amsterdamse bloemist die toeristenoptrekjes ging bouwen in Costa Rica? Pura vida, het goede leven, weet je wel? Wij voorspellen dit klaagfestival een grootse toekomst.
TV/FILM

Afgewezen

Advocaat genocidezaak Bosnië
‘Ik ben zeker teleurgesteld. Je gaat in zo’n zaak absoluut voor het maximum. De hoop was dat er uit zou komen: Servië is medeplichtig aan genocide. Dat is niet gebeurd. De massamoord in Srebrenica was genocide, daar zijn de rechters in meegegaan. Maar het Bosnisch-Servische leger dat volgens het Hof verantwoordelijk is, werd wel aangestuurd door officieren die in Belgrado op de payroll stonden. Generaal Krstic, inmiddels tot vijfenveertig jaar veroordeeld vanwege Srebrenica, zit vast in Engeland. Hij opereerde in het Bosnisch-Servische en tegelijkertijd ook in het Joegoslavische leger. Zijn pensioen wordt betaald door Belgrado, evenals de flat van zijn vrouw. Het meest schrijnende vind ik dat deze man eind 2005 nog een promotie kreeg van de Servische autoriteiten. We hebben zijn personeelsdossier overgedragen aan het Hof. Dat dossier hadden we; het was buitgemaakt in Bosnië. Dus de rechters wisten het. Maar dat is je lot als je gaat procederen.
Het Internationaal Gerechtshof zegt: we reserveren het begrip genocide voor het allerergste. Daar kan ik me rechtspolitiek wel in vinden. Maar wat er allemaal aan bewijs ligt, is zó ernstig. De raadslieden van Servië zeiden na afloop: dames en heren, er is niets in deze uitspraak waar wij ons vrolijk over kunnen maken. Dat siert ze. België had meteen een goede verklaring: gegeven het feit dat Servië gewoon doorgaat met het schenden van het genocideverdrag, moeten we niet met ze praten. Nederland hangt het niet aan de uitspraak op, maar zegt hetzelfde. Maar Solana zegt: het gaat de goede kant op met Servië. Dat je gaat praten met een land dat, volgens Carla del Ponte, Mladic huisvest… onverteerbaar. Natuurlijk weten ze in Belgrado alles. Mladic heeft tot en met de hoogste kringen bescherming genoten en doet dat vermoedelijk nog steeds.
We waren van het begin af aan – om juridische redenenen – beperkt tot het genocideverdrag. Desondanks zijn alle feiten die we hebben aangedragen uiterst zorgvuldig bekeken. Er ligt nu een catalogus van bloedbaden, schiet- en moordpartijen. Verschrikkelijk. Geen genocide, maar wel aangemerkt als oorlogsmisdaden en misdrijven tegen de mensheid. Ik vind dat Bosnië daar verder mee kan. De ondersteuning die Belgrado van begin tot eind aan de Bosnische Serviërs gaf, was – ook volgens het Hof – zó groot: zonder dat waren ze niet zo ver gekomen. Dat is ook een element waarmee Bosnië verder zou moeten kunnen; het mag niet zo zijn dat Belgrado in zijn handen wrijft. Europa zou hiertegen in het geweer moeten komen. Belgrado heeft genocide niet voorkomen. Op dat punt zijn ze veroordeeld op grond van het genocideverdrag. En zolang ze legerleider Mladic niet uitleveren, blijven ze het genocideverdrag schenden. Het Servië van vandaag is veroordeeld. Montenegro heeft zich weliswaar afgesplitst, maar het Hof heeft nadrukkelijk ook deze staat hierbij betrokken. Montenegro mag Mladic dus ook niet herbergen en dat geldt trouwens ook voor elke andere staat. Met de feitelijke situatie van doorlopende schending van het genocideverdrag en de medeverantwoordelijkheid van Servië voor in Bosnië gepleegde misdaden tegen de mensheid moet snel iets gebeuren.
Per 1 mei wordt Servië voorzitter van de Raad van Europa. Dat is een weerzinwekkende gedachte. Het hart van de mensenrechten in Europa wordt vertegenwoordigd door Servië! Dat is toch om misselijk van te worden? Het is voor het eerst dat een staat schuldig is bevonden aan schending van het genocideverdrag. Het Hof heeft geoordeeld dat in Europa ook na 1940-1945 genocide is gepleegd. Je kunt als Europa dan toch niet zomaar overgaan tot de orde van de dag? Mijn teleurstelling over Europa is hier groter dan die over de uitspraak.
De zaak van Bosnië tegen Servië is in 1993 begonnen door een Amerikaanse hoogleraar. Ik kende hem van IALANA, Internationale Juristen tegen Kernwapens. Hij belde me, het was midden in de oorlog, mensen waren radeloos, in ieder geval mensen met een geweten. Hij kwam hier, kon terecht op mijn kantoor, ik droeg zijn tas. Op 1 april 1993, bij de mondelinge behandeling, heb ik Muhamed Sacirbey leren kennen, de gemachtigde namens Bosnië. Met hem kon ik meteen goed overweg. Altijd als hij hier was, nam hij me mee naar besprekingen. Sacirbey en Izetbegovic, de voormalige president van Bosnië, kregen ruzie met de Amerikaan. In het najaar vroeg “Mo” me of ik me meer voor hun zaak zou willen inzetten. Geld was er niet. Dat kwam later wel. Hij had iemand nodig die op korte termijn de zaak wilde gaan trekken en een nieuw team van juristen kon samenstellen. Zo ben ik Deputy Agent of Bosnia and Herzegovina geworden en ging ik leiding geven aan een gezelschap van internationale juristen. Ik ben meteen bij allerlei hoogleraren volkenrecht langsgegaan met de vraag wie ik moest nemen. Ze zeiden: je moet beginnen bij Alain Pellet, dat is de beste. Deze Fransman, met behoorlijk wat ervaring bij het Internationaal Gerechtshof, zei ja en adviseerde me de Amerikaanse hoogleraar Thomas Franck er bij te nemen. Vervolgens namen we Brigitte Stern, een Française en de Italiaan Luigi Condorelli erbij. Januari 1994 konden we beginnen. Ons team, inclusief researchers, bestond op piekmomenten uit vijfentwintig man. In Sarajevo had ik vier, vijf geweldige researchers zitten. De hoogleraren brachten hun assistenten in. De grote pleidooien hebben we met zijn tienen gedaan.
Het was een mega-operatie. Niet jaar in jaar uit, het ging met pieken en met complicaties. De Serviërs hebben alles gedaan om de zaak de eindstreep niet te laten halen. In piektijden lag het hart van de operatie hier in Amsterdam, tussentijds werd er heen en weer gevlogen. Vorig jaar, tijdens de behandeling in het Vredespaleis, bivakkeerden we met zijn allen in het Crowne Plaza Promenade Hotel in Den Haag. Ons kantoor was in een suite waar letterlijk dag en nacht werd gewerkt. Computers, stukken, mensen: het was een ongelooflijke snelkookpan. Met elkaar tijden achtereen zo bezig zijn, is een ervaring die zal ik niet snel vergeten. De pleidooien begonnen eind februari, begin mei was het laatste. Hoe we dat volgehouden hebben? Je drijft op adrenaline. Het is ook zo’n grote zaak. In wezen behandelt die de hele oorlog. Toen we eraan begonnen, moest Srebrenica nog plaatsvinden. Ons eerste echte verhaal hebben we in 1998 gemaakt. Later, aan de hand van materiaal van het Joegoslavië Tribunaal, konden we met hardere bewijzen komen, want bij het Tribunaal was alles door de molens van het strafrecht gegaan.
Van samenwerking met het Joegoslavië Tribunaal was overigens geen sprake. Daar waren ze overdreven benauwd voor het eventueel wekken van de schijn van voortrekkerij ten opzichte van Servië. We kregen alleen wat het publiek ook kan krijgen. Dat is trouwens wel heel veel. Mijn idee was: geef ons wat wij willen en geef dat ook aan de tegenpartij. Daar kwam niks van in. In onze zaak wilde Servië nog geen snipper papier aandragen. Voor het Tribunaal deden ze dat wel, maar alleen onder voorwaarde dat ze delen mochten censureren. Rechters en aanklagers daar kregen wél alles. Del Ponte heeft dat goed gevonden. Stom. Waarschijnlijk ook slecht voor onze zaak. Over dat ‘zwarten’ van Servische stukken begint nu de discussie los te komen. Vorige week opende de Herald Tribune ermee en de New York Times nam het een dag later over.
Phon van den Biesen
1952Geboren in Amsterdam
1971-1978Rechtenstudie UvA
1979-hedenAdvocaat, gespecialiseerd in de rechtsbijstand aan natuur- en milieuorganisaties en lagere overheden en aan organisaties en individuen die zich met vraagstukken van oorlog en vrede bezighouden
1984-1988Oprichter en voorzitter van de Vereniging Sociale Advocatuur Nederland
1991-2005 Lid van de Raad van Discipline van de Amsterdamse Orde van Advocaten
1993-2007Deputy agent van Bosnië en Herzegovina voor het Internationaal Gerechtshof in Den Haag. Gedaagde partij: Servië en Montenegro
2002Vice-president van IALANA
2004Voorzitter Stichting Advocaten voor Advocaten
2006Deputy agent van Djibouti voor het Internationaal Gerechtshof Gedaagde partij: Frankrijk

Phon van den Biesen

Presentator
Zaterdagavond is zo ongeveer de slechtste avond voor informatieve televisie. Het is de avond voor een etentje, familie, Paul de Leeuw, voetbal op Talpa, de bios en de deur uit. Als ik het niet zelf maakte, zou ik wel willen weten wat Rondom 10 had, maar niet snel gaan kijken. Krankzinnig om dat van je eigen programma te zeggen, maar het is niet anders. We zaten jarenlang op de donderdag, maar omroepmachten die vele malen groter zijn dan Rondom 10 hebben besloten ons in het weekend op twee te zetten. Het heeft ons een aanzienlijk aantal kijkers gekost. We zitten nu rond de vijfhonderdduizend. Bij de NCRV krijgen we, ondanks het gedaalde kijkersaantal, alle ruimte om te maken wat we willen. Ondanks een suggestie van een netmanager, in een tussenzin, wat vaker “lekkerder” onderwerpen te maken.
“Kwaliteit is onze reclame”. In goudkleurige letters stond het op een glazen plaatje in de etalage van de banketbakkerswinkel van mijn ouders. Binnen hing die andere garantie: “In al ons gebak wordt uitsluitend roomboter gebruikt”. Ook ik heb mijn standaard. Alles altijd gecheckt en driedubbelgecheckt.
De tijd is enorm veranderd. In 1980 had ik de rubriek ‘Gekraakt voor U’ in Vrij Nederland, over de kraakbeweging. Nu ondenkbaar. Betrokken, wél journalistiek: ik interviewde voor VPRO-tv in het ziekenhuis een neergeschoten kraker, maar stelde hem óók vragen over zijn geweld. Dat was niet de bedoeling. De beweging deed me meteen in de ban. Op die manier werk ik nog steeds: van betrokken afstand liefst zo diep mogelijk ergens in gaan. Je kritische vraag mag je stellen, óók aan Marokkaanse Nederlanders. En óók aan de lieve mevrouw die zo blij is met Wilders en zijn twee-nationaliteitenverbod. “Heeft u vóór negen dagen geleden ooit wakker gelegen hiervan?” Natuurlijk niet.
Feiten, feitenonderzoek, dat is het heilig journalistiek uitgangspunt van Rondom 10. Waarin we heel veel gewone mensen aan het woord laten. Journalisten gaan over feiten. En pas daarna over meningen en gevoelens. Een televisie is als medium geschikt om emoties over te brengen. Maar is er niet voor de gratis meningen van Freek de Jonge of een soapsterretje. Dat is gooi-maar-in-m’n-pet­journalistiek. Daarom ook vond ik Het Lagerhuis slechte journalistieke televisie. De KRO heeft nu ook een gratis-meningen­programma. Het wemelt van de gratis meningen. Maakt niet uit waarover. In koffiehuis of café kan dat aardig zijn, maar wij van de publieke omroep moeten méér maken dan het gelijk van het koffiehuis of de vismarkt. Bijna vijftig van onze Rondom 10’s gingen over de pijnlijke kanten van integratie. De gasten werden gescreend en gekozen op hun bijdrage aan helderheid. Gehoofddoekt en in lange donkerbruine jurk stond een onderwijzeres op tegen Hirsi Ali. Een parel van een persoonlijkheid. Mooi debat. Hirsi Ali heeft zich weinig meer in zo’n arena gewaagd. Het op losse schroeven zetten van vastliggende oordelen naast een keiharde onthulling: als dat anno 2007 geëngageerde journalistiek heet, graag.
Jullie zijn de icoon van de maatschappelijke debatprogramma’s, zeggen de hogere bazen van de publieke omroep. We maakten vijfentwintig uitzendingen per jaar. Omdat we goed draaiden, zouden dat er dertig worden, maar omdat de KRO en de Vara ook een debatprogramma wilden, mogen we er dit jaar maar twintig maken. De afweging voor deze keuze is mij niet duidelijk. Omroeppolitieke overwegingen waarschijnlijk. Ik ben misschien een arrogante pik, maar wij maken al jaren een kwaliteitsprogramma. Maatschappelijke thema’s: hard, zacht, ook over sport en kunst. En altijd live. We zijn marktleider in het integratiedebat, toonden de doorgeschoten managersmacht in onderwijs en zorg, belichtten al in 1999 en 2000 de ondergang van het tbs-systeem, verzorgden het eerste tv-debat over de opmars der durfkapitalisten en maakten regelmatig nieuws. Over veiligheidskwesties bijvoorbeeld. Zo inventariseerden we in januari 2005 dat alleen in de eerste drie weken van dat jaar al negenhonderd straatroven waren gepleegd. Het is onze opdracht controversieel en stekelig te zijn. Ook de niet welkome boodschap laten horen, de lelijkheid laten zien.
Kwaliteit is binnen de publieke omroep minder toetssteen dan ik zou wensen. Het is mooi om complimenten te krijgen en een icoon genoemd te worden, maar zien ze ons wel? Ik ben nog steeds een beetje strijdbaar, maar langzamerhand bezit ik mijn ziel in lijdzaamheid. Honderd omroep­nota’s geleden ben ik afgehaakt me te verdiepen in het geneuzel. De managers hebben het gewonnen van de programmamakers. De raad van bestuur, de hoogste bazen van de Publieke Omroep, heeft laatst in Hotel Karel V in Utrecht tv-programma’s zitten kijken. Omdat ze vonden: we zien te weinig. Televisie is een leegzuigend medium. Er beklijft weinig. Wat dat betreft is het een scheet in de eeuwigheid. Rondom 10 net zo goed. Toch heb je een verantwoordelijke taak. Het in gesprek zijn en blijven met elkaar. De onvrede stapelt zich op. De haat en het geweld staan echt om de hoek.
De kracht van de Rondom 10-redactie is dat wij vrij goed weten wat er leeft. We gaan veel de straat op. Scholen, kerken, moskeeën, stadions en koffiehuizen in. Dat doe ik zelf ook, omdat ik het leuk vind. Dan kruipt mijn oude verslaggeversbloed weer waar het niet gaan kan. Tenslotte blijf ik ook een gewone Haagse jongen die als journalist weet dat het nieuws altijd ‘op straat’ ligt. En ‘op straat’ kom je niet alleen de Wilders-achter­ban tegen, maar ook de kinderen van hoogbejaarde ouders die geen zin meer in het leven hebben en dertigers die hunkeren naar de Liefde en intussen roepen dat ze zo ‘happy single’ zijn. De Rondom 10-redactie vindt dat over elk onderwerp een goed debat te maken is. En dat je daarin iedereen aan het woord kunt laten. Hoe onwelgevallig en incorrect sommige opvattingen soms zijn. Ze dragen bij aan het scherpen van het oordeel van de kijker.
Ik was al bang dat je erover zou beginnen. Ik zag het van de week ineens op onze eigen website: Famous Formats. De NCRV gaat de markt op met programma’s en presentatoren, waaronder Rondom 10. Uw eigen Rondom 10-debat, in het originele decor, verzorgd door het echte team. Ook binnen de NCRV is het marktdenken opgerukt. Ik wist dat de marketingmensen ermee bezig waren, maar ik ga toch niet met een journalistiek programma de markt veroveren? We hebben zo’n discussie trouwens nog nooit gedaan, maar ik zou me kunnen voorstellen dat je het voor maatschappelijke instellingen weleens doet. Voorwaarde is dan dat je dezelfde redactionele kwaliteit moet kunnen bieden. Marktwaarde heb ik wel. Ik word veel gevraagd voor debatten in het land. Iemand filtert en regelt dat voor mij. Ik ben dertig jaar freelancer en moet gewoon omzet draaien. Ik had groter kunnen worden, maar ik zie het om me heen: hoe meer je als journalist ondernemer bent, des te meer komt je onafhankelijkheid onder druk. Daar waak ik voor. Ik wil goede tv maken. De Rondom 10-redactie wil zich meer voor de Publieke Omroep als geheel inzetten. Daarom bieden wij de leiding van Nederland 2 aan bij grote en kleinere nieuwsontwikkelingen extra debatten te maken. Zo kunnen we eraan bijdragen dat Nederland 2 een sterke nieuws- en achtergrondenzender wordt. We zijn een programma dat al heeft bewezen in grotere en kleine kwesties binnen tien uur een live debat te kunnen organiseren. Dat willen we meer doen. Met mensen die ertoe doen. Vooral gewone burgers en, als het nodig is, gezagsdragers.
Cees Grimbergen
1951 Geboren in Den Haag
1970-1973 School voor Journalistiek Utrecht
1969-1972 Verslaggever amateurvoetbal Haagse regio, Dagblad Het Binnenhof
1973-1975 Freelance journalist. Medewerker Jeugdwerk Nu en Het Vrije Volk
1975-1978 Rechtbankverslaggever
1978-1984 Freelance verslaggever voor radio (o.m. KRO’s Rauhfaser), tv (o.m. Ikons Kenmerk), dag- en weekbladen (o.m. Vrij Nederland, Nieuwe Revu), redacteur van Sonja op&#8230;
1984-1997 Freelancer, o.a. schrijvend en voor Vpro-radio, Ikon tv (o.m. de jongerenpraatprogramma’s Snuiters en Sjappoo, en het journalistieke themaprogramma Vesuvius
1997-1999 Debatten en congressen
1999-heden Presentatie Rondom 10 (NCRV) en Casa Luna (Radio 1)

Cees Grimbergen

De Wouter Tapes
Het is 22 februari 2007. In zijn kamer op het departement spreekt Wouter Bos, minister van Financiën en vice-premier in het vierde kabinet-Balkenende, de memorecorder in: ‘Anderhalf jaar geleden ben ik begonnen met het inspreken van dit dagboek. Toen koerste ik af op de beslissing dat ik premier wilde worden. Het is nu drie maanden na de verkiezingen. Ik ben géén premier geworden, wél vice-premier. Ik ben een vat vol tegenstrijdige gevoelens. Ik heb het idee dat ik een enorme klus geklaard heb, terwijl die nog moet beginnen.’
Moe, maar vol goede moed kijkt hij in de camera van VPRO’s Tegenlicht.
‘Misschien ben ik gelukkiger in déze rol dan wat ik anderhalf jaar geleden voor ogen had.’
Heel sportief
In het voorjaar van 2005 voorspelden de politieke barometers meer dan zestig zetels voor de Partij van de Arbeid als er dan verkiezingen zouden worden gehouden. De documentairemakers Rudi Boon en Kees Brouwer zochten de politiek leider van de PvdA op. Ze hadden Bos tijdens de sensationeel verlopen campagne voor de verkiezingen van 22 januari 2003 (waarbij de sociaal-democraten van drieëntwintig naar tweeënveertig zetels sprongen) een aantal maanden gevolgd en dachten nu: wat een kans zou het zijn om zijn verdere tocht naar het leiderschap te kunnen filmen.
Brouwer: ‘Bos was de gedoodverfde nieuwe premier. Iedereen rekende daarop. Kom op, zeiden Rudi en ik tegen elkaar: laten we dat stoute voorstel doen. Na de zomervakantie, toen Bos zijn boek Dit land kan zo veel beter had geschreven en hij zelf al wist dat hij premier wilde worden, zijn we serieus in gesprek geraakt. Een film in de sfeer van “The Making of a Prime Minister” stond ons niet voor ogen. We waren meer psychologisch geïnteresseerd, in zaken als: hoe gaat hij ermee om? Hoe en waar vandaan leent hij de ingrediënten die hem helpen om straks voorbereid te zijn op het premierschap.’
Net als bij de documentaire Wouter (maart 2003) werd afgesproken dat de makers vrij konden filmen, behalve in Bos’ privéleven. Dat was privé. In de eindmontage kreeg Bos de film te zien en konden bij zwaarwegende bezwaren scènes worden geknipt.
‘De vorige keer was dat goed bevallen. Ieder van ons had ruimte en vrijheid en Bos bleek ook achteraf heel sportief. Dit keer, wisten we, zou het werk een lange periode beslaan. We konden onmogelijk overal bij zijn. Dus stelden we hem voor een dagboek in te spreken en ons dat te mailen. Ooit, toen hij net staatssecretaris van Financiën was – onder Zalm, ja, ik ben al heel lang met Bos bezig! – heb ik hem voor een verslag van Prinsjesdag een dictafoon meegegeven. Dat had wonderwel gewerkt en ook nu vond hij het meteen een goed idee. Het dagboek was in het begin vooral bedoeld voor bij onverwachte gebeurtenissen. Rond kranteninterviews, bij plotse commoties en Haagse heibel. Het bleek een goede oplossing. Bos stuurde dan weer eens heel veel, dan weer dagen niet, maar altijd heel open en eerlijk. Het dagboek werd steeds dragender. We hadden afgesproken hem om de paar maanden in een café bij hem op de hoek te interviewen. Dat is ook gebeurd, maar dat was zo’n andere vorm en had zo’n andere toon dat we die opnamen niet hebben gebruikt. Dat dagboek werd de rode draad. Het perspectief lag nu bij Wouter Bos. En zo kregen we dingen die we zelf niet hadden kunnen bedenken.’
Draaikont
Vanaf het eerste beeld van het tweeluik De Wouter Tapes zit de kijker de politicus dicht op de huid. ‘Vreemd genoeg,’ zegt hij tegen het apparaat, in de stilte van zijn werkkamer, ‘merk ik dat ik aanhik tegen het doorhakken van de knoop. (&#8230;) Hoe zeg je in hemelsnaam dat je premier wilt worden?’ Hij ís bereid. Maar het is ook een point of no return.
Van die weifel is amper een maand later, op 10 december 2005, niets te merken tijdens zijn toespraak ‘Ik zie een land&#8230;’ op het partijcongres in Utrecht.
Spannend zijn de brainstormsessies met de Mercurius-groep, vrienden die Bos sinds jaar en dag bijstaan op zijn politieke missie. Weekenden lang leggen zij hem het vuur na aan de schenen met harde vragen over zijn drijfveren, dromen en visie. Bokswedstrijden, met zijn allen tegen één.
Met de AOW-discussie begint het incasseren op alle fronten. Bos tuimelt omlaag in de populariteitspolls, Balkenende geldt ineens als degelijk en integer.
Dan valt het kabinet. De vreugde is van korte duur, want al meteen aan het begin van de verkiezingscampagne slaat Balkenende toe: hij noemt Bos een draaikont. Precies waar diens vrienden hem voor gewaarschuwd hebben. De lessen in dirty campaigning weet hij niet goed in praktijk te brengen, zijn omgeving wordt nerveus. ‘Desnoods moet ik over alles heen stappen en onder Balkenende dienen,’ zegt hij tegen zijn Mercurius-vrienden. De verkiezingsdag nadert. Tegen de memorecorder: ‘Er gaat van alles mis. Mijn intuïtie laat me in de steek. Daar maak ik ook fouten.’
Tegenlicht bleef ook na de verkiezingsnederlaag in zijn buurt. En Bos bleef trouw aan zijn dagboekbelofte. Hij zag de documentaire en had, aldus de makers, nauwelijks aanmerkingen. Dat siert hem. Want welke politiek leider heeft de durf zich zó kwetsbaar te laten zien? Hulde ook aan de VPRO, die met De Wouter Tapes wéér geschiedenis schrijft.
‘De Wouter Tapes’
Deel I: ‘Krankzinnig vak eigenlijk’, maandag 19 maart 20.55 uur, Nederland 2
Deel 2: ‘Een verschrikkelijke ervaring’, maandag 26 maart, 20.55 uur, Nederland 2

Overpeinzingen van een gedoodverfd premier

Muziek
Donderdag 8 februari: het zoveelste weeralarm, deze keer vanwege sneeuw. Vanavond gaat in het Schiedamse Theater aan de Schie Eén Kus, de theatertournee van zangeres Frédérique Spigt in première. Ondanks de ‘deprimerende’ berichten van afzeggers die haar bereikten, is de grote zaal goed gevuld. ‘Hulde aan u, helden!’ roept ze en, meteen ingetogen, wordt ‘Reviens-moi/Jij komt terug’, haar hommage aan Theo van Gogh ingezet. In het Frans, inderdaad, en een adaptatie van een tekst van Sylvain Ephimenco.
In rap tempo overrompelt Spigt de zaal, met woede en weemoed, passie en treurnis, liefdesgeluk, verlangen en dood. Op een enkele bewerking na (‘Terrifiant’, een hallucinante tangobewerking van het Stones-nummer ‘Terrifying’) is alles zelf geschreven en gecomponeerd. Frans en Nederlands, recht uit het hart, geen moment sentimenteel. Krachtig en poëtisch verwoordt ze ‘het hart van de tijd’ in tijdloos klinkende teksten en muziek.
De ruige Rotterdamse gaat, zoals vaker, gekleed in spijkerbroek en puntig schoeisel, maar het slank gesneden jasje is van satijn, met lilawitte motieven. De kuif vliegt, zoals vanouds, alle kanten op. Spigt, net vijftig geworden, is in topvorm en volstrekt één met haar ‘jongens’. Forever young, met ironie, zelfspot en glasplaatprojecties van eigen schilderwerk, maakt ze een avond lang zware dingen licht.
Haar begeleiders zijn virtuozen: de vertrouwde gitarist/mede-componist Jan van der Meij, Hein Offermans op contrabas en tuba en Antwerpenaar Gwen Cressens op accordeon, bandoneon en toetsen. Goed op elkaar ingespeeld creëren ze, bijna mooier nog dan op de cd, de sfeer van de valse musette.
In Eén Kus, ook de titel van de nieuwe cd, openbaart Spigt zich als een ware chansonnière. Die eerder associaties oproept met Jacques Brel en Arno Hintjens dan met Edith Piaf of de populaire Wende Snijders. Niet voor niets gaf ze haar album als motto een tekst mee van Gerard Reve (‘Drinklied aangaande het leven op aarde’) en schrijft ze in het begeleidende tekstboekje:
‘Ik wou dat ik de woorden vond
Iets dat ik jou zeggen kon
Troostend, teder, iets
In de stilte tussen niets en niets’
(uit ‘Bloeden van jouw hart’)
Frédérique Spigt. Eén Kus. Theatertournee tot eind april. www.frederiquespigt.nl. De gelijknamige cd is uitgebracht op Flow Records

Spigt maakt zware dingen licht

‘Ik heb nooit wakker gelegen’

Interview Jiska Rickels
Onder het vooroorlogs dikke en gerafelde tentdoek, liggend in een zompig woud, lijkt iets te bewegen. Zien we niet ook een sliertje rook? Even later komt een naakte man uit zijn geïmproviseerde ondergrondse banja tevoorschijn. Dampend en snuivend, berkentakjes in de hand springt hij naar de boom met de waterzak om de hitte van zich af te spoelen.
Daar nadert de helikopter. Nauwelijks is de Mi8 geland of hij en zijn makkers van de luchtmobiele blusbrigade hebben hun bepakking en tentuitrusting in het toestel gesmeten en weg zijn ze, het zwartgeblakerde bos achter zich latend.
Op naar de volgende alles verwoestende brand. De Siberische smokejumpers kennen de uitgestrekte bossen, moerassen en meren als geen ander. Eenmaal uitgeladen en het kampement opgeslagen weten ze wat hun te doen staat: ten strijde. Met water, uit hun simpele maar ingenieuze rugzakken met hogedrukspuit. Met vuur. Met bijl- , spit- en hakwerk. En zichzelf.
Hitte van het vuur
Dit is nog maar het begin van 4 Elements, de eerste grote documentaire van Jiska Rickels (Best, 1977). Net als de maakster en haar kleine crew voelen we hoe de hitte van het vuur ons de adem beneemt, banen we ons een weg door smeulend zwartig mos, flakkerende bomen tegemoet. De Russen, de getatoeëerde handen bloot, bestrijden de reuzenfakkels met slimme brandsleuven en tegenvuur. De rook beneemt ons de adem; zij hakken en spuiten onverstoorbaar voort.
4 Elements, een vierluik rond de oerele­menten Vuur, Aarde, Water, Lucht is de ope­nings­film van het International Docu­mentary Festival Amsterdam 2006. Een werk waaraan Jiska Rickels in feite begon met Untertage (2003), haar eindexamenfilm voor de Nederlandse Film en Televisie Academie. In krap vijfentwintig minuten toverde zij met beeld, geluid en muziek een ongekende wereld op twaalfhonderd meter diepte tevoorschijn. Met de kompels van Lohberg-Osterfeld, een kolenmijn in de buurt van Duisburg, daalde ze af in die Hölle. ‘De Hel’, zoals de mannen hun duistere werkplek noemen, en niet alleen vanuit gevoel voor ironie.
Untertage was dé verrassing van de Neder­landse Filmdagen. Niet alleen vanwege ‘de visuele schoonheid’ zoals NRC Handelsblad schreef, vooral ook door Rickels’ opmerkelijke gebruik van geluid en muziek. De debutante kreeg meteen meerdere prijzen. En een aardig geldbedrag om voort te kunnen. Untertage ging op festivaltournee en sleepte vrijwel overal prestigieuze onderscheidingen weg.
‘Ja, mijn prijzenkast is een beetje vol,’ zegt Rickels, licht blozend, met een blik naar de planken met glanzende trofeeën. ‘Bizar. Maar ik ben er zó blij mee. Op het moment dat je film een prijs krijgt, wordt hij ook gezíén. In de bioscoop, natuurlijk, maar de uitstraling gaat verder. Je krijgt er zelfvertrouwen van, anderen geven je vertrouwen voor een volgend project.’
Sterrenstad
En nu is er haar nieuwe film. Duur: negentig minuten. Wederom geproduceerd (en voorgefinancierd) door Fu Works en waarvan Untertage, iets ingekort, het hoofdstuk Aarde verbeeldt.
Rickels: ‘In 4 Elements wilde ik in vier hoofdstukken die één vloeiend verhaal moesten worden ook de ontstaansgeschiedenis van de wereld vertellen. Deels onbevangen zijn we erin gestapt en op zoek gegaan naar Water, toen Vuur en ten slotte Lucht. Elk element is eerst ‘geresearcht’, voor zover het kon, gedraaid en helemaal afgewerkt en dan begon ik aan het volgende. Zo is, op een vrij natuurlijke manier, het grote verhaal tot stand gekomen.’
Eigenlijk wilde ze na het eindexamen een kinderfilm maken, naar een favoriet boek van haar. ‘Maar anderen waren mij voor geweest. Jammer, maar ik voelde tegelijkertijd dat ik nog niet los was van Untertage en die korte film in een groter kader kon proberen te plaatsen. Ik wilde verdergaan, met mensen in confrontatie met de elementen, met angst, met zichzelf. Ook wij, mijn crew en ik, hadden in de mijn onze grenzen leren kennen en opgerekt. Het was niet zomaar spannend in de onderwereld. Benauwd, benauwend, claustrofobisch. En, gedicteerd door de omstandigheden, was ons kunnen in beeld en geluid flink op de proef gesteld. We werkten met een oude Bolex-camera waar steeds heel korte daglichtrolletjes in gingen.
De soundtrack is vooral goed geworden doordat we niet zo maar de geluiden uit de werkelijkheid konden registreren. Mijn vader, die componist en geluidskunstenaar is, heeft de muziekscore gemaakt en mijn klasgenoot Tom Bijnen het totale sounddesign. Ook voor 4 Elements. Het geluid speelt nu een even grote rol als het beeld. Sommige dingen en situaties zijn te groot om in één beeld te kunnen vangen. Je moet abstraheren, werken met geluid, muziek, stilte.’
Voor Water had Rickels aan de vissers op de Noordzee gedacht, tot een bevriende fotograaf haar vertelde dat ze op de Beringzee, Alaska moest zijn, bij de king crab-vissers. Gedurende één week per jaar, in oktober, mogen de beschermde reuzenkrabben gevangen worden. Voor Lucht, het laatste deel, wilde zij naar het net gestarte astronautentrainingskamp in China om de droom van de mens het heelal te beheersen vast te leggen. De Chinezen vroegen na eindeloze ­onderhandelingen een dermate astronomisch bedrag (tweehonderdduizend dollar) dat ze koos voor haar tweede optie: kosmonautencentrum Sterrenstad bij Moskou en de ­lanceerbasis in Kazachstan.
Duitsland, Alaska, Siberië, Kazachstan: nog los van haar ambitieuze onderwerp en de gevarenrijke missies verbluft de internationale blik.
Rickels trekt verontschuldigend de smalle schouders op. Haar ouders, vertelt ze, zijn allebei Duits en kwamen in de jaren zeventig naar Nederland. Vader om aan het Koninklijk Conservatorium bij Dick Raaijmakers te studeren, haar moeder als beeldend kunstenaar. ‘Vanaf mijn veertiende speelde ik mee in de muzikale theaterproducties van mijn vader, waar mijn moeder ook vaak haar aandeel in had. Mijn eerste optreden was in Plaza Futura in Eindhoven. Te midden van grote tinkelende windorgels danste ik in een waaierrok waarin stokken waren genaaid en waarmee ik lucht in beweging kon brengen. Ik vond het eng, heel spannend én leuk om te doen.’ Jiska trad op in avant-gardecircuits in binnen- en buitenland, zat op toneelles en vertrok na de middelbare school naar de toneelschool in Maastricht. ‘Niets voor mij,’ zag ze snel. ‘Te gekunsteld, te veel poeha, te veel buitenkant’.
Beslist zegt ze: ‘Uit de maat durven lopen, dat heb ik wel van thuis meegekregen. Onmogelijkheden zijn uitdagingen. Andere culturen zijn me, ook door het vele reizen, niet gauw vreemd.’
Kunstfilm
Toen ze zich aanmeldde bij de Film­academie koos ze bewust voor de opleiding regie-documentaire. ‘Ik wilde een vak leren. Doorgronden hoe de filmtaal werkt. Bij de sectie documentair was meer vrijheid en ruimte voor het experiment dan bij fictie. Maar in de praktijk viel dat nogal tegen. Mijn eerste eigen werk op school werd betiteld als ‘kunstfilm’ en dat was voor sommige leraren een vies woord. Ze zeiden dat ze er niets van snapten. Toen ik later met Sanne Kurz, een Duitse vriendin die ook film studeerde, Himmelfilm wilde maken, uitgaande van interviews over de beleving van de hemel, kon dat niet op de academie hier. Dus besloot ik met haar mee te gaan naar de filmacademie in München. Daar ervoer ik pas echt ruimte om te experimenteren. Er was veel meer aandacht voor je individuele ontwikkeling. Stoot je neus maar. Je kon samenwerken met studenten van verschillende jaargangen. Door Himmelfilm heb ik overigens de mijnwerkers leren kennen, die in de winter na hun werk helemaal geen hemel zagen. Toen ik na twee jaar terugkwam in Amsterdam wist ik beter wat ik wilde en kon dat ook verwoorden. Voor mijn afstudeerfilm wilde ik de mijn in, ik was gefascineerd geraakt door de eindeloze wegen en gangenstelsels, de mannen met hun kracht, tradities, bijgeloof en uitzonderlijke loyaliteit.’
Gaat dat wel werken, zonder interviews? Ga je niet met de mijnwerkers mee naar huis? Hoe laat je zien dat je op twaalfhonderd meter diep bent? Dat soort vragen kreeg ze van de docenten. ‘Nee, ik wilde geen portret maken van de mijnwerkers van Lohberg, maar de toeschouwer meenemen naar een andere wereld. Die samen met de mijnwerkers te ervaren. De toeschouwer moest gegrepen worden door mijn verhaal, in mijn filmtaal, niet door interviews of commentaarstem.’
Op de pitch voor de culturele omroepbazen kreeg haar filmplan geen financiële steun of zicht op uitzending. De later door de academie benaderde producent San Fu Maltha (onder meer Costa en Zwartboek) zag er wél iets in en zo kon Untertage gemaakt worden.
Extreme omstandigheden
4 Elements maakte ze met grotendeels dezelfde crew als Untertage. Cameraman Martijn van Broekhuizen zat in de klas waarin ze na terugkeer uit München terechtkwam. Hij wilde wel met haar de mijn in. De twee werden verliefd op elkaar en stortten zich ook samen in het elementenavontuur. ‘Martijn maakt mooie dingen en is fysiek ook heel sterk. Hij doet aan bergbeklimmen en is gewend aan extreme omstandigheden. Avontuur trekt hem. Vies worden raakt hem niet zo. Het is een zware onderneming geweest, hoor. In Siberië zijn we stuk gestoken door de muggen, het was er niet ongevaarlijk: gelukkig heb ik die beer zelf niet gezien, maar zijn sporen waren vers. We filmden steeds een maand. Bij de krabvissers hadden we niet meer dan zes dagen en nachten aan boord. Enorm aanpezen. Lichamelijk is dat de meest intense periode geweest. We hadden pleisters achter onze oren tegen zeeziekte, maar die hielpen niet. Ik raakte er voornamelijk gedrogeerd van. Het stormde verschrikkelijk, de zee was zó heftig, met golven van meer dan twaalf meter hoog. Om niet uit bed geslingerd te worden moest je je vasthouden aan je matras en je voeten achter het voeteneinde klemmen. Martijn had geen assistent, hij glibberde over het dek, ik hing aan zijn rug en de geluidsman weer achter mij. We liepen los, waren niet gezekerd, net als die bonken die de reusachtige stalen kooien met aas over de reling gooien en binnenhalen. Als zo’n gevaarte van driehonderd kilo gaat schuiven, moet je weg kunnen springen. Water is al niet een element waarin ik me thuis voel, hier ben ik aan één stuk door heel bang geweest. Maar ik kon dat niet laten zien. Dat is niet goed. Een vrouw aan boord betekent voor deze mannen toch al ongeluk. Toen ze zagen dat wij hen en hun werk heel serieus namen, kregen ze ook waardering voor ons. Om mijn film te kunnen maken wil ik zo veel mogelijk deel worden van wat daar gebeurt. Het is constant op je grenzen stuiten. Letterlijk en figuurlijk zit je in hetzelfde schuitje. Maar op die manier kan ik de toeschouwer een beetje die strijd mee laten beleven.’
Teruggeworpen op zichzelf
Dat is haar gelukt. Overweldigend, vitaal en huiveringwekkend mooi is haar vertelling geworden. De mens, misschien beter: de man, is in zijn element, ver van huis en haard, de kleine en grote zorgen. Teruggeworpen op zichzelf, met een kleine groep getrouwen kan hij de wereld aan. ‘Toen ik op het idee voor de film kwam,’ zegt de maakster, ‘wist ik meteen: ik wil traditie, van vader op zoon, kameraadschap. Naar plekken waar mensen op elkaar zijn aangewezen, zich aan gevaarlijke situaties blootstellen. Dan kom je bij mannen terecht.’
De fysieke strijd in de delen Vuur, Water en Aarde is bij Lucht vrijwel afwezig. ‘Lucht vond ik het moeilijkst van de elementen. Ruimtevaarders wilde ik. Maar ik realiseerde me ook de onmogelijkheid van dat verlangen. Hoogtewerkers in Dubai dan? Ik zag geen climax. Dus besloot ik toch verder te gaan met mijn onhaalbaar lijkende idee.
Lucht stond voor mij voor de ontwikkeling: de droom ook het heelal te beheersen. In deze wereld van hightech wórdt de mens bewogen. Hij staat ten dienste van een groter plan. Zo voelt het. Ik heb zelf ook in enkele apparaten gezeten om te weten wat er met je gebeurt. Je raakt totaal gedesoriënteerd.’
Toen de Chinezen dat enorme bedrag vroegen, volgens mij om geen nee te hoeven zeggen, waren we gelukkig al in onderhandeling met de Russen. Dat ging goed. In februari hebben we de kosmonautentrainingen gefilmd in Sterrenstad, eind maart konden we naar Kazachstan. Ik heb me nog nooit zo afschuwelijk gevoeld. Alle delen van de film waren zwaar, maar je had altijd de mensen. Met wie je optrok en een band kreeg. Dit was met name psychisch het zwaarst. Als contactpersoon kregen we een majoor uit het leger toegewezen, een jonge vent, van onze leeftijd. Dat stemde hoopvol. Maar hij had totaal geen passie, het was een soort robot die we elke dag duizend dollar smeergeld moesten betalen anders deed hij niets en kwam je nergens binnen.
De astronauten waren heel bescheiden en vriendelijk. In mijn dromen had ik een heldhaftig idee van ruimtevaarders, maar het zijn in wezen uitvoerders. De majoor zei: they are just robots. They do what we say. Dat gaf mijn denken een klik: het onpersoonlijke, bijna schizofrene van die strijd, de verovering van het luchtruim. Als werktuigen ondergingen de mannen de zwaarste lichamelijke en mentale beproevingen, alles was technologie, steriel en afstandelijk. De majoor zat de hele dag te sms’en op zijn dure mobieltje en wij hadden voor alles zijn toestemming nodig. Tot en met wc-bezoek. Niemand in het centrum nam verantwoordelijkheid, durfde zelf iets te beslissen. We hebben continu op onze tenen moeten lopen en manoeuvreren. Ik ben verschillende keren ontzettend uitgevallen, dan ging het wel weer, maar om overgeleverd te zijn aan iemand die zó onsympathiek is en volstrekt ongeïnteresseerd in ons werk – hij bekeek onze eerdere filmdelen niet eens – was ondraaglijk. Het stond zo haaks op alles wat we daarvoor hadden beleefd.’
Toch is Lucht voor haar het ultieme laatste deel geworden. ‘Het punt waarop we nu zijn met de astronaut als klankbord van een zoektocht en een verlangen dat de mens altijd zal hebben. Die onze nietigheid én onze kracht toont.’
Jiska Rickels is te gast in het Gesprek van de Dag op vrijdag 24 november om 21.30 uur in de Grote Zaal van de Balie.
‘4 Elements’ opent IDFA op 23 november, en is daar de hele week te zien.
Vanaf 30 november in de bioscoop. En daar­­-na uitgezonden door de NPS-televisie.

De man in zijn oerelement; IDFA SPECIAL 2006

Andrew Jenks, Room 335
Andrew Jenks
90 minuten
Ziet de dood er zo uit? Een bejaarde vrouw, fragiel en broos, die op een brancard het bejaardentehuis uit wordt gereden? In de ogen van Andrew Jenks wel. Hij is negentien en heeft zich voor een maand op laten nemen in een bejaardentehuis. Hij eet met ze, wandelt met ze, kijkt elke avond Jeopardy met ze. Hij stelt vragen waarvan hij denkt dat iedereen er het antwoord op wil weten: hebben ze nog seks? Zijn ze gelukkig? Eenzaam? Gevaarlijke stuff, die makkelijk ontspoort. Maar Jenks is een leuke jongen, hij daagt ze uit, lacht met ze, zet ze een héél klein beetje voor schut. Het is prachtig om te zien hoe makkelijk deze mensen tot leven te brengen zijn.
Ghosts of Cité Soleil
Asger Leth
86 minuten
Cité Soleil is een buurt in de Haïtiaanse hoofdstad Port-au-Prince, volgens de Verenigde Naties de gevaarlijkste wijk van de wereld. Deze film is een waanzinnige oorlogsclip, van de downfall van president Aristide tot nu, gelardeerd met keiharde Haïtiaanse hiphop. Twee hoofdpersonen, broers, beiden bendeleiders in het getto. Ze hebben soldaten, zijn goed bewapend, en staan achter Aristide, de president die een einde zou maken aan de ellende en armoede op Haïti, maar die zich steeds meer tegen het volk keert. Een van de broers is zanger-rapper, hij noemt zich 2Pac. Uit zijn open jeep klinken de raps van die vermoorde Amerikaanse hiphopper. De andere broer, Bily, wordt anti Aristide. En dan is er nog een knappe Franse hulpverleenster die een wig drijft tussen de broers. Je weet niet wat je ziet.
Hearts
Øyvind Sandberg
62 minuten
Twee mannen met downsyndroom wonen samen. Een ervan heeft een lief vriendinnetje. Ze kan nooit onthouden welke dag het is en heeft daarom voor elke dag een andere kleur kleding. Zijn moeder vindt het maar niks dat hij met het meisje is. Om wat bij te verdienen verzamelt het meisje statiegeldflessen, haar vriend helpt haar altijd. De moeder vindt dat beneden zijn stand. Toch vraagt hij het meisje ten huwelijk in een te lieve scène waarin hij op zijn knieën gaat. Een crisisje in de relatie wordt gelijmd door de andere man met down. Feel good van jewelste.
Heavy Metal Junior
Chris Waitt
24 minuten
Ooit die film over Metallica gezien? Waarin de rockband in therapie gaat en een nieuwe plaat maakt? Dit is die film in vijftien minuten, met als bandleden piepjonge tieners die door een vader worden opgehitst om tot grote hoogten te komen. We volgen de band tijdens audities voor een nieuwe bassist, hoe ze van coverband gaan naar een eigen repertoire en uiteindelijk de grande finale: een echt optreden.
The Planet
Johan Söderberg, Michael Stenberg &#038; Linus Torell
84 minuten
Het is druk op aarde, en dat komt door ons. Wij, met onze tomeloze ambitie, dadendrang en hebzucht, maken alles kapot. Dieren, planten, zuurstof, water, andere mensen en zo verder. Je weet het allemaal, van de ozonlaag en de klimaatverandering, maar de makers van deze Zweedse documentaire doen je toch achteroverslaan van verbazing met hun harde, ontroerende en onthullende beelden. Van gletsjer naar regenwoud, van Paaseiland naar razendsnel uit de grond schietende steden in communistisch China, de westerse dumpmarkt in Lagos, de van vervuilde lucht hoestende inuit op de poolvlaktes van Groenland. En passant knuffelen we een twintigjarige chimp in een landelijk Keniaas villawijkje. Iedereen om ons heen gaat dood, maar de mensheid groeit en graait voort, zonder op of om te kijken.
The Prisoner or: How I Planned to Kill Tony Blair
Petra Epperlein &#038; Michael Tucker
54 minuten
‘Shut up!’ gilt de Amerikaanse soldaat naar de Irakees. De man zit geknield en geboeid in zijn achtertuin. Er gaapt een kloof van onbegrip tussen de onbeschofte militair en de beschaafd ogende Irakees die zegt journalist te zijn. Twee jaar later vertelt Yunnis Abbas zijn verhaal voor de camera. Hij was cameraman voor de BBC toen hij gearresteerd werd en uiteindelijk in Abu Ghraib belandde wegens deelname aan een ‘terroristische cel’. ‘Shut up, son of a bitch, your mother is fuck woman,’ vat hij de onbeschoftheid van zijn ondervragers samen. Uiteindelijk beschuldigden ze hem van het plannen van een moordaanslag op Tony Blair. Zijn reactie: ‘This is very funny.’ Na negen maanden in het smerige stinkhol wordt hij plotseling vrijgelaten. Nu zit er woede in zijn ogen. ‘Ik ben geen terrorist,’ zegt hij. ‘Maar als ik Tony Blair tegenkom, snijd ik zijn strot open.’
Tender’s Heat – Wild Wild Beach
Alexander Rastorguev
127 minuten
‘Russische Tokkies’ stond er op de post-it die op het dvd-hoesje was geplakt. Dan denken wij aan dikke lijven, drank, vet eten, sigaretten en schaamteloos voyeurisme. Alleen de expliciete seks in Wild Wild Beach was een verrassing. Wat een krankzinnige film! Russen vieren vakantie aan de Zwarte Zee. Geen reclame voor alcohol en nog minder voor de menselijke soort, in het bijzonder de Russische. Ze zuipen, neuken en huilen in kleine rottentjes, in busjes, onder tentzeil, op reddingsboten. Ondertussen reist een van hen naar Kalmukkië om een kameeltje te kopen, waarmee hij aan de stranden geld hoopt te verdienen door toeristen erop te fotograferen. De film duurt veel te lang, maar loop weg na negentig minuten en je ziet een magnifiek portret van de Rus. Of blijf nog éven hangen voor de bruiloft van de dwerg.
TV Junkie
Michael Cain &#038; Matt Radecki
104 minuten
Rick Kirkham is televisiepresentator en daredevil. Hij laat zich als levende kogel door de lucht schieten, vliegt met motoren over schansen en laat zich in brand steken. Vanaf zijn jongensjaren filmt hij zijn leven. En gaat daarin ver. In deze montage van anderhalf uur leven we een paar jaar mee met hem en zijn gezin. We zien hoe hij zijn vriendin ten huwelijk vraagt, hoe ze hun eerste kind krijgen, hun tweede, hoe ze ruzie maken. Hij leidt een gespleten leven. Een paar keer per maand is hij in zijn patserige nieuwbouwhuis in Dallas, als hij aan het werk is, zit hij in zijn vrijgezellenflat in New York en L.A. Daar gebruikt hij coke en crack, en wendt zich dan tot zijn camera. Hij raakt aan lager wal, heeft geen geld meer, zijn vrouw belt regelmatig de politie. Dat alles op tape, geknipt tot een goed lopend verhaal. Bizar.
The Monastery – Mr. Vig &#038; The Nun
Pernille Rose Grønkjær
84 minuten
Oude idealist uit het Deense Odense wil zijn droom waarmaken: een klooster met nonnen in het oude kasteel ter plaatse. De patriarch van Moskou stuurt Russische nonnen om de ruïne te bekijken en te beslissen wat wel en niet kan. De Russische dames weten van wanten. Ze werken hard, ruimen alles op, maken schoon, spreken de kluizenaar hard toe en verwennen hem daarna met lekker eten. Als de dames eenmaal in Denemarken zijn verschenen, loopt de film op rolletjes. Zij dulden geen tegenspraak en hebben altijd gelijk. De idealist verkruimelt tot een klagende zeurpiet die zich terugtrekt in een hoekje van zijn kasteel.
When Adnan Comes Home
Andrew Berends
74 minuten
De zeventienjarige Adnan uit Bagdad wordt gearresteerd als hij een stuk kabel steelt. Twee van zijn celgenoten stichten brand. Adnans hoofd en handen raken afschuwelijk verbrand. Hij krijgt geen verzorging. Eindelijk mag hij geopereerd worden. Hij is dan al een etterend wrak dat zijn vingers niet meer kan strekken. De vernederende tochten die ouders, broers en familie moeten maken om hem op de operatietafel te krijgen, nog afgezien van de medicijnen die ze moeten kopen, de benodigde omkoping voor een zakje bloed, het is de hel. Ondertussen krijgen we een portret van de familie waarin met name de strenge en uitermate hardhandige vader de baas is. Onthutsend en onthullend, veel met verborgen camera opgenomen. Voor sterke magen.
Souvenirs
Shahar Cohen &#038; Halil Efrat
75 minuten
De Israeliër Sleiman (82) heeft twee zonen: een alleenstaande chassidische fanaticus van veertig en een bum van achtendertig die net gedumpt is door zijn vriendin. De kans op kleinkinderen is voorlopig nogal klein. Misschien dat zijn verleden nog een oplossing biedt? Na de Tweede Wereldoorlog was hij een jaar in Nederland gestationeerd. ‘De meiden waren gék op ons,’ vertelt hij zijn zoon (de bum, die ook filmmaker is). Samen reizen ze naar Nederland op zoek naar de oude liefdes van de vader. Zou er misschien een kind zijn? Een lieve film, met twee schattige hoofdpersonen, die een beetje een hype was, maar die eigenlijk nergens over gaat en niet bijzonder goed gemaakt is.
Meer recensies op www.vn.nl

Barbara van Erp

Vrij Nederland selectie van IDFA-films Zien!I; IDFA SPECIAL 2006

<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Moeders kind</h3>
Jan Peter Balkenende werd op 7 mei 1956 geboren in Biezelinge, Zuid-Beveland. Hoe waren ze, de Zeeuwse jaren van de minister-president? De jaren waarin hij opgroeide en gevormd werd. Waarin zijn normen en waarden zich ontwikkelden. Wat kreeg hij met de paplepel ingegoten? ‘Tuus werd Biezelings gesproken, maar ook ollands.’
Begin april vorig jaar kreeg Omroep Zeeland de premier aan de telefoon. Hij zat in het Torentje en moest zó weg: naar Vaticaanstad, voor de begrafenis van paus Johannes Paulus II. Toch nam hij er de tijd voor. De beroemde Zeeuw was glad niet zenuwachtig voor de trip. Hij had eerder al een kerstdienst meegemaakt in de Sint Pieter. De uitvaartmis van de roomse kerkvorst zou wel net zoiets zijn.
Ontspannen en in vloeiend Zeeuws babbelde de minister-president de ether in. Over zijn jeugd op Zuid-Beveland, waar hij op 7 mei 1956 in Biezelinge geboren was. Over kleuterschool De Eerste Stap, waar juffrouw Cornelisse de scepter zwaaide. Hoe hij, keihard rennend in de klas, zijn elleboog gebroken had en zijn gegipste arm in een mitella moest. Dat hij op de fiets van een vriendje reed, een zogeheten ‘deurtrapper’, en plots moest remmen. Met de voet op de grond. Knak! Die was gebroken.
Mooie herinneringen had de MP aan zijn jongenstijd. Zijn eerste vriendinnetje? Had hij al op de lagere school. Een meisje met donker haar, bekende hij. Plagerig: ‘Maar ik noem geen neemen, hè!?’ En de eerste kus? vroeg de journaliste door. ‘Dan ga je erg ver, hè?’ Maar de luisteraars mochten wél weten dat die in Zeeland gevallen was.
‘Alle goeds en dag hè?’ besloot de premier olijk
Het hele gesprek lang had Jan Peter Balkenende nu eens geen lettergreep ingeslikt of vergeten.
‘Tuus werd Biezelings gesproken, maar ook ollands,’ zei hij nog, blij met het compliment voor zijn beheersing van het onvolprezen dialect.
Lichte wrevel Hoe waren ze, de Zeeuwse jaren van de minister-president? Daarvoor moeten we terug naar de periode tussen 1956 en 1974, het jaar waarin hij naar Amsterdam vertrok om aan de Vrije Universiteit te gaan studeren. Een tijdperk waarin ons land deels veranderde, deels ook niet. Geboren ná De Ramp. Tiener toen in Amsterdam de rookbommetjes ontploften, het Maagdenhuis werd bezet en de krakers een landelijke beweging werden. De tijd van oikumene, lang haar en ‘de verbeelding aan de macht’.
Wie kunnen ons beter bijlichten dan zijn ouders? Moeder Thona Balkenende-Sandee, landelijk bekend van de persiflages in Vara’s Kopspijkers, denkt erover na, overlegt met de MP, en besluit niet mee te werken aan het portret dat Vrij Nederland van haar oudste zoon wil maken. In een lang telefoongesprek waarin zij haar beklag doet over het grote onbegrip, de ongemeen harde kritiek en de smalende stukjes in de kranten zegt zij: ‘Als ik met u ga praten, zou ik u zeggen dat ik al vroeg voorvoelde dat Jan Peter tot iets hoogs geroepen zou worden. Dat zou u publiceren. En dan had ik de poppen weer aan het dansen.’ Daarmee refererend aan een gesprek met Volkskrant-redacteur Frank Poorthuis ter gelegenheid van de zevenenveertigste verjaardag van de CDA-voorman. Jan Peter kon, vanwege de formatie, zijn verjaardag niet eens vieren. ‘Hun jongen, die al anderhalf jaar geen vakantie had gehad’, ‘werkte zich te pletter en niemand leek daar oog voor te hebben’. ‘Handenwringend’, tekende Poorthuis op, ‘zagen de ouders toe hoe hun telg de zwaarste klus in het land op zijn schouders torste, maar vooral verguisd en verketterd werd.’ ‘Het is een hetze,’ zei moeder Balkenende. ‘Van de journalisten. Het is zo op de man spelen. Ze zijn alleen maar uit om hem te beschadigen. Ze roepen maar wat. Op televisie, in de kranten.’
‘Onrechtvaardig’, vond ze. ‘Ze had niks tegen Kok of Paars, maar kijk nu eens hoe ze het land achtergelaten hebben! Het is al fraude en corruptie wat er naar boven komt. En dat krijgt Jan Peter allemaal over zich heen. Ze zeggen zulke lelijke dingen over hem. Het is een zware taak die onze jongen heeft. Hij doet het niet voor zijn eigen eer en glorie. Hij probeert het land op orde te krijgen.’
Haar klacht van toen is die van nu. En op de Volkskrant is ze nog steeds boos. Maar haar eigen verhaal in Vrij Nederland? O nee. Dat Frank Poorthuis nu adjunct-hoofdredacteur van Vrij Nederland is, zal ook niet geholpen hebben. De familie heeft geen behoefte. En ook kringen rondom de Balkenendes reageren als gestoken op onze toenaderingen. De pers? Daar komt niks van in.
Graan en peulvruchten Jan Peter Balkenende groeide op in Kapelle, gelegen op het smalle deel van Zuid-Beveland, tussen de Ooster- en Westerschelde, nabij Borsele, Reimerswaal en Goes. Het plaatsje maakt zijn bijnaam ‘bloesem van Zeeland’ helemaal waar, temidden van de boomgaarden, weilanden, schorren en slikken. Kapelle, waarbij inbegrepen de kernen Biezelinge, Schore, Wemeldinge en buurtschap Evers­dijk, telt 11.906 inwoners en wordt dezer ­dagen bestuurd door VVD, CDA en SGP.
De vader van de huidige premier, Jan Pieter, was directeur van Zaadhandel J. Balkenende, in graan en peulvruchten. Samen met zijn broers Kees en Pieter had hij het bedrijf van de oude Jan, opa van Jan Peter, voortgezet. De firma bestaat overigens niet meer, ze ging failliet.
Moeder Thona, ook wel Toos genoemd, is de dochter van een keuterboer uit Oud-Sabbinge, een vlekje in de buurt van Wolphaartsdijk. De tot onderwijzeres opgeleide Thona stopte met lesgeven toen ze trouwde. Daarna stonden gezin, verenigingsleven en goede werken voorop.
Vader wordt gekenschetst als rustig, stil en steil. Moeder als dominant, extravert, druk en zelfbewust. Zelf liet ze de media weten: het sprankelende en spontane heeft Jan Peter van mij. Het gereformeerd synodale paar kreeg nog twee zonen: Roland en Ernst Jan. De eerste vertrok naar het buitenland, de jongste woont en werkt in Overijssel.
Hun witgepleisterde huis, De Warretjes geheten, naar de vroegere boomgaard, ligt aan de Biezelingse kant van de spoorlijn, vlak naast de voormalige zaadhandel, bij het kerkhof en het Fruitteeltmuseum.
Volgens ingewijden heette Jan Peter tot zijn twaalfde gewoon Peter. De mythe wil dat de tandarts hem in de wachtkamer aansprak met Jan Peter. Kennelijk was dat goed bevallen.
Hij kon goed leren, ging braaf naar de kerk en de zondagsschool. Een plaatsgenote herinnert zich hoe de familie, moeder Thona voorop, altijd met de jongens naar voren liep, tot pal bij de preekstoel. Thona’s haar steevast opgestoken en in een wrong, de kinderen met hun rondgeknipte ‘bloempotcoupe’, donkerblauwe blazer, grijze broek, witte hemdjes en donkere strikjes totaal afwijkend van het andere grut.
De vakanties werden doorgebracht in een zonnig buitenland of in Zoutelande, waar de Balkenendes een zomerhuisje hebben.
’s Winters gingen zij, en dat vond men duur en gedurfd op het dorp, op wintersport. In de zomer hielp jong en oud een handje mee bij de fruitpluk: aardbeien, frambozen, bessen en pruimen. De kleintjes mochten met rammelende blikjes vogels verjagen uit de kersenbomen.
Leuke bengel Kapelle-Biezelinge heet het winderige NS-station waar je de stoptrein richting Vlissingen of Roosendaal kunt nemen. Het spoor scheidt de vroeger twee zelfstandige dorpen die voor autochtonen nog steeds verschillen. Tot ver in de vorige eeuw trokken Biezelingenaren op Koninginnedag naar ‘de praatjesmakers’ van Kapelle, maakten hun wagens onklaar, trokken ventielen uit de banden.
Kapelle is, afgezien van een enkele katholiek, een protestants dorp. Hervormden, gereformeerden, oud-gereformeerden en christelijk gereformeerden hebben er hun eigen kerken. Strenggelovigen vertonen zich zaterdagmiddag na vier uur niet meer op straat. Anderen springen ook op zondag het plaatselijke zwembad in.
In de jongensjaren van Jan Peter ging je ‘keilen’ (steentjes over het water laten scheren), fikkies stoken, slootjespringen, hutten bouwen, vliegeren, hockeyen met zelfgemaakte sticks. Waaghalzen sprongen van de Vlakebrug in het Kanaal door Zuid-Beveland. Als het warm was, kon je naar de strandjes aan de Ooster- of Westerschelde, allebei vlakbij. Voetballen deed je op de VV Kapelle. Of je ging bij een van de twee fanfares, Ons Genoegen of Jonge Kracht. Er was en is een rijk verenigingsleven.
Jan Peter was geen sportfiguur, al kon hij goed hardlopen. Hij zat op Scouting Nederland en judo, luisterde op zijn jongenskamer gretig naar nieuws en weetjes op de radio en keek liever in De dagen onzer jaren of Het Jaar 1848 dan te worden voorgelezen uit een kinderboek. Zijn broer noemt hem een boekenwurm, zijn moeder vond hem ‘een leuke bengel’: ‘Een jongen die zijn ouders nooit verdriet zou doen. Hij zat heus niet altijd over zijn boeken gebogen, maar haalde wel negens voor zijn scripties,’ onthulde zij aan de Volkskrant.
Op het Christelijk Lyceum in Goes wordt de atheneumleerling herinnerd als een ‘sportieve knaap’ dan wel ‘een lange slungel’. ‘Zonder zich te profileren was hij er toch.’ ‘Een nerd die puur voor de studie ging.’
Hij was fanatiek in het debat, opponenten kregen hem niet om. Naar eigen zeggen was de premier niet slecht in tekenen. Op het atheneum maakte hij pentekeningen, zwart-wit, met passer en liniaal. In de beeldende kunst heeft hij een voorliefde voor ‘jugendstil, ‘tekeningen met motieven van zuilen, bloemen en bladeren.’ Ook Aubrey Beardsley bewondert hij. Sinds hij gegrepen werd door de politiek, is de tekendoos tot zijn spijt niet meer open geweest.
Kattenkwaad was Jan Peter vreemd. Zijn boertjes waren ‘wat brutaler’, vernemen we. Veel vriendjes kwamen er niet over de vloer, en zeker geen meisjes. Het was ‘een hecht gezin, waar veel gediscussieerd werd over actuele maatschappelijke en politieke onderwerpen’, vertelde een jeugdvriend aan Elsevier. Den Uyl, krakers, de vaste oeververbinding met Zeeuws-Vlaanderen, de kerncentrale Borssele en de ruilverkaveling in de regio waren kwesties die de tongen in huize Balkenende heftig in beweging zetten. Politiek was er geen vies woord.
‘De opa van Jan Peter was dé man op Kapelle,’ weet Huub Eversdijk, voormalig CDA-Tweede Kamerlid en senator uit het nabijgelegen Rilland. ‘Die is vijfendertig jaar raadslid geweest voor de ARP en later loco-burgemeester. Hij genoot groot aanzien en dat wil wat zeggen voor een gereformeerde in een plaats die werd gedomineerd door de hervormden en de CHU. Erwten Jan was zijn bijnaam. Van zijn drie zonen was vooral Kees politiek actief. Als jonge vent landelijk voorzitter van de Arjos, de jongerenclub van de antirevolutionairen. Zat in de Staten van Zeeland, zette zich in voor het jeugdwerk, maatschappelijke zorg en vluchtelingen. Kees was een doener. Hij leeft helaas niet meer. Piet, die verongelukt is, was wethouder in Kapelle. Eén zusje ging in de verpleging, zus Jo trouwde met een Anglicaanse dominee en emigreerde naar Engeland.’
Eind jaren vijftig, vertelt hij, was er een krachtige oecumenische beweging op Kapelle die internationale werkkampen organiseerde. Fruit plukken met zijn allen, voor een goed doel. Kapelle was geen benepen bedoening. Dankzij de invloed van de hervormden in het plaatsje, weet de van huis uit hervormde politicus. ‘De hervormden stuurden hun kinderen ook niet naar de christelijke school, maar naar de openbare. Niet naar het Christelijk Lyceum, maar naar het Goese. Gereformeerden, uitzonderingen daargelaten, waren wat steiler. Ik meen dat de vader van JP zijn lidmaatschap van de AR heeft opgezegd toen zijn partij toetrad tot het kabinet-Den Uyl. Gereformeerden stonden wel stevig in het leven, actief in kerk en maatschappij. De Balkenendes zijn daar een goed voorbeeld van. Jan Peter heb ik als kleine jongen, denk ik, wel eens gezien, maar pas echt ontmoet toen hij Kamerlid werd.’
Jan Peters ouders begaven zich niet in de politiek. Ze zaten in besturen. Vader was lid van het hoofdbestuur van de NCRV, zag toe op het gereformeerd jeugdwerk en was jaren achtereen voorzitter van het psychiatrisch ziekenhuis in Goes, nu centrum voor geestelijke gezondheidszorg van de hele provincie. Moeder was bestuurslid van het Rode Kruis, de Christen Jonge Vrouwen, de Nederlandse Christelijke Vrouwen Bond, stond incidenteel als invalkracht voor de klas en verleende hand- en-spandiensten als remedial teacher. Ook moeder zou later toetreden tot het NCRV-bestuur, en Jan Peter zette die familietraditie voort. Ook de VU Verenigingsraad kon op moeders inzet rekenen.
In het plaatsje was mevrouw Balkenende-Sandee niet bij iedereen even geliefd. ‘Ze was hartstikke goed in wat ze deed, maar wel ­altijd oprichtster of voorzitster,’ zegt een plaatsgenote pinnig. Dat Toos in het openbaar geen Zeeuws maar ABN sprak, stuitte menigeen tegen de borst. Als zij, in de hoogtijdagen van de oecumene, de preekstoel beklom, voelde je een lichte wrevel door de kerk gaan, herinnert zich een gemeentelid. ‘Ze voelde zich een beetje verheven boven anderen, hè? Door dat Nederlands, haar houding, nét iets duurdere kleding, dat hoge haar. Daar werden wel eens grapjes over gemaakt. Toos heeft het zó hoog in de bol, haar haar vliegt ervan naar boven.’
De afdelingssecretaris van het Rode Kruis in Nieuwe Revu: ‘Toos kan goed praten. Toen ik Jan Peter voor het eerst op de radio hoorde, dacht ik: dat is precies zijn moeder. Een collega-Rode Kruisman in hetzelfde blad: ‘Toos is een geweldige vrouw. Ze houdt wel van aandacht. Ik weet niet of iedereen in Kapelle daar blij mee is.’
Van haar mocht iedereen denken wat hij wilde. Het gezin Balkenende trok vooral met elkaar op.
Geen danstype Klasgenoten, zowel van de lagere als de middelbare school, kunnen met de beste wil van de wereld niet op een herinnering aan de latere minister-president komen. Een onverstoorbaar ventje. Ze kennen hem, zeggen ze, sinds hij opdook in Den Haag, van radio en televisie. Daar laten ze het liever bij. ‘Hij is toch de eerste man van het land, hè?’
De tienerjaren van Jan Peter, eind jaren zestig, begin jaren zeventig, stonden in schril contrast met het woeste beeld van die jaren. Jan Peter (tegen Intermediair): ‘Mijn puberteit – de fase van verzet – moet nog komen. Ik heb een warme, plezierige jeugd gehad. Ik ben opgevoed in een cultuur van discussie, mijn ouders namen en nemen de meningen van mij en mijn twee broers serieus. Nooit meegekregen: je moet naar de kerk. Natuurlijk, kerkgang was iets dat erbij hoorde, maar niet als dogma.’
Uiteraard werd hij lid van de gereformeerde jongerenvereniging. ‘Dat was hartstikke leuk, gewoon een biertje drinken op de hei.’ Eén boodschap werd de kinderen Balkenende nadrukkelijk ingeprent: vanuit het geloof je verantwoordelijkheid in de samenleving nemen. Betrokken zijn. ‘Ja, het besturen zit me wel in het bloed,’ vertelde de CDA-politicus, kort na zijn entree in Den Haag.
Op de middelbare school bestudeerde JP, op de schooltas een sticker van de ARP, de werken van Karl Marx. Hij was het oneens met de revolutionaire denker, al vond hij diens ‘analyse van de negentiende eeuw wel interessant’. Volgens broer Ernst Jan (in HP/De Tijd) bewonderde hij Marx vanwege ‘het rechtvaardigheidsgevoel en de bevlogenheid, maar [hij] bleef trouw aan zijn oude inspiratiebron, het calvinisme’. Zijn helden waren John F. Kennedy en Martin Luther King .
Tegen het eind van zijn schooltijd dacht hij erover Duits te gaan studeren. Het leraarschap trok hem wel. Zijn ouders zagen hun oudste zoon liever een studie aanvangen die meer met maatschappelijke inrichting te maken had. Dat paste beter bij hem. ‘En ze hadden gelijk,’ zei hij dankbaar (in HP/De Tijd). Het werd geschiedenis, uiteraard aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Later, Jan Peter was geen bar-danstype, deed hij er de studie rechten bij.
Wat voor jongen was u? vroeg de HP-verslaggever. Balkenende: ‘Niks bijzonders. Ik was een gewone, normale jongen die een heel fijne jeugd heeft gehad.’
</div>

Profiel J.P. Balkenende Deel 1: de Zeeuwse jaren

Profiel / J.P. Balkenende Deel 1: de Zeeuwse jaren
Begin april vorig jaar kreeg Omroep Zeeland de premier aan de telefoon. Hij zat in het Torentje en moest zó weg: naar Vaticaanstad, voor de begrafenis van paus Johannes Paulus II. Toch nam hij er de tijd voor. De beroemde Zeeuw was glad niet zenuwachtig voor de trip. Hij had eerder al een kerstdienst meegemaakt in de Sint Pieter. De uitvaartmis van de roomse kerkvorst zou wel net zoiets zijn.
Ontspannen en in vloeiend Zeeuws babbelde de minister-president de ether in. Over zijn jeugd op Zuid-Beveland, waar hij op 7 mei 1956 in Biezelinge geboren was. Over kleuterschool De Eerste Stap, waar juffrouw Cornelisse de scepter zwaaide. Hoe hij, keihard rennend in de klas, zijn elleboog gebroken had en zijn gegipste arm in een mitella moest. Dat hij op de fiets van een vriendje reed, een zogeheten ‘deurtrapper’, en plots moest remmen. Met de voet op de grond. Knak! Die was gebroken.
Mooie herinneringen had de MP aan zijn jongenstijd. Zijn eerste vriendinnetje? Had hij al op de lagere school. Een meisje met donker haar, bekende hij. Plagerig: ‘Maar ik noem geen neemen, hè!?’ En de eerste kus? vroeg de journaliste door. ‘Dan ga je erg ver, hè?’ Maar de luisteraars mochten wél weten dat die in Zeeland gevallen was.
‘Alle goeds en dag hè?’ besloot de premier olijk
Het hele gesprek lang had Jan Peter Balkenende nu eens geen lettergreep ingeslikt of vergeten.
‘Tuus werd Biezelings gesproken, maar ook ollands,’ zei hij nog, blij met het compliment voor zijn beheersing van het onvolprezen dialect.
Lichte wrevel
Hoe waren ze, de Zeeuwse jaren van de minister-president? Daarvoor moeten we terug naar de periode tussen 1956 en 1974, het jaar waarin hij naar Amsterdam vertrok om aan de Vrije Universiteit te gaan studeren. Een tijdperk waarin ons land deels veranderde, deels ook niet. Geboren ná De Ramp. Tiener toen in Amsterdam de rookbommetjes ontploften, het Maagdenhuis werd bezet en de krakers een landelijke beweging werden. De tijd van oikumene, lang haar en ‘de verbeelding aan de macht’.
Wie kunnen ons beter bijlichten dan zijn ouders? Moeder Thona Balkenende-Sandee, landelijk bekend van de persiflages in Vara’s Kopspijkers, denkt erover na, overlegt met de MP, en besluit niet mee te werken aan het portret dat Vrij Nederland van haar oudste zoon wil maken. In een lang telefoongesprek waarin zij haar beklag doet over het grote onbegrip, de ongemeen harde kritiek en de smalende stukjes in de kranten zegt zij: ‘Als ik met u ga praten, zou ik u zeggen dat ik al vroeg voorvoelde dat Jan Peter tot iets hoogs geroepen zou worden. Dat zou u publiceren. En dan had ik de poppen weer aan het dansen.’ Daarmee refererend aan een gesprek met Volkskrant-redacteur Frank Poorthuis ter gelegenheid van de zevenenveertigste verjaardag van de CDA-voorman. Jan Peter kon, vanwege de formatie, zijn verjaardag niet eens vieren. ‘Hun jongen, die al anderhalf jaar geen vakantie had gehad’, ‘werkte zich te pletter en niemand leek daar oog voor te hebben’. ‘Handenwringend’, tekende Poorthuis op, ‘zagen de ouders toe hoe hun telg de zwaarste klus in het land op zijn schouders torste, maar vooral verguisd en verketterd werd.’ ‘Het is een hetze,’ zei moeder Balkenende. ‘Van de journalisten. Het is zo op de man spelen. Ze zijn alleen maar uit om hem te beschadigen. Ze roepen maar wat. Op televisie, in de kranten.’
‘Onrechtvaardig’, vond ze. ‘Ze had niks tegen Kok of Paars, maar kijk nu eens hoe ze het land achtergelaten hebben! Het is al fraude en corruptie wat er naar boven komt. En dat krijgt Jan Peter allemaal over zich heen. Ze zeggen zulke lelijke dingen over hem. Het is een zware taak die onze jongen heeft. Hij doet het niet voor zijn eigen eer en glorie. Hij probeert het land op orde te krijgen.’
Haar klacht van toen is die van nu. En op de Volkskrant is ze nog steeds boos. Maar haar eigen verhaal in Vrij Nederland? O nee. Dat Frank Poorthuis nu adjunct-hoofdredacteur van Vrij Nederland is, zal ook niet geholpen hebben. De familie heeft geen behoefte. En ook kringen rondom de Balkenendes reageren als gestoken op onze toenaderingen. De pers? Daar komt niks van in.
Graan en peulvruchten
Jan Peter Balkenende groeide op in Kapelle, gelegen op het smalle deel van Zuid-Beveland, tussen de Ooster- en Westerschelde, nabij Borsele, Reimerswaal en Goes. Het plaatsje maakt zijn bijnaam ‘bloesem van Zeeland’ helemaal waar, temidden van de boomgaarden, weilanden, schorren en slikken. Kapelle, waarbij inbegrepen de kernen Biezelinge, Schore, Wemeldinge en buurtschap Evers­dijk, telt 11.906 inwoners en wordt dezer ­dagen bestuurd door VVD, CDA en SGP.
De vader van de huidige premier, Jan Pieter, was directeur van Zaadhandel J. Balkenende, in graan en peulvruchten. Samen met zijn broers Kees en Pieter had hij het bedrijf van de oude Jan, opa van Jan Peter, voortgezet. De firma bestaat overigens niet meer, ze ging failliet.
Moeder Thona, ook wel Toos genoemd, is de dochter van een keuterboer uit Oud-Sabbinge, een vlekje in de buurt van Wolphaartsdijk. De tot onderwijzeres opgeleide Thona stopte met lesgeven toen ze trouwde. Daarna stonden gezin, verenigingsleven en goede werken voorop.
Vader wordt gekenschetst als rustig, stil en steil. Moeder als dominant, extravert, druk en zelfbewust. Zelf liet ze de media weten: het sprankelende en spontane heeft Jan Peter van mij. Het gereformeerd synodale paar kreeg nog twee zonen: Roland en Ernst Jan. De eerste vertrok naar het buitenland, de jongste woont en werkt in Overijssel.
Hun witgepleisterde huis, De Warretjes geheten, naar de vroegere boomgaard, ligt aan de Biezelingse kant van de spoorlijn, vlak naast de voormalige zaadhandel, bij het kerkhof en het Fruitteeltmuseum.
Volgens ingewijden heette Jan Peter tot zijn twaalfde gewoon Peter. De mythe wil dat de tandarts hem in de wachtkamer aansprak met Jan Peter. Kennelijk was dat goed bevallen.
Hij kon goed leren, ging braaf naar de kerk en de zondagsschool. Een plaatsgenote herinnert zich hoe de familie, moeder Thona voorop, altijd met de jongens naar voren liep, tot pal bij de preekstoel. Thona’s haar steevast opgestoken en in een wrong, de kinderen met hun rondgeknipte ‘bloempotcoupe’, donkerblauwe blazer, grijze broek, witte hemdjes en donkere strikjes totaal afwijkend van het andere grut.
De vakanties werden doorgebracht in een zonnig buitenland of in Zoutelande, waar de Balkenendes een zomerhuisje hebben.
’s Winters gingen zij, en dat vond men duur en gedurfd op het dorp, op wintersport. In de zomer hielp jong en oud een handje mee bij de fruitpluk: aardbeien, frambozen, bessen en pruimen. De kleintjes mochten met rammelende blikjes vogels verjagen uit de kersenbomen.
Leuke bengel
Kapelle-Biezelinge heet het winderige NS-station waar je de stoptrein richting Vlissingen of Roosendaal kunt nemen. Het spoor scheidt de vroeger twee zelfstandige dorpen die voor autochtonen nog steeds verschillen. Tot ver in de vorige eeuw trokken Biezelingenaren op Koninginnedag naar ‘de praatjesmakers’ van Kapelle, maakten hun wagens onklaar, trokken ventielen uit de banden.
Kapelle is, afgezien van een enkele katholiek, een protestants dorp. Hervormden, gereformeerden, oud-gereformeerden en christelijk gereformeerden hebben er hun eigen kerken. Strenggelovigen vertonen zich zaterdagmiddag na vier uur niet meer op straat. Anderen springen ook op zondag het plaatselijke zwembad in.
In de jongensjaren van Jan Peter ging je ‘keilen’ (steentjes over het water laten scheren), fikkies stoken, slootjespringen, hutten bouwen, vliegeren, hockeyen met zelfgemaakte sticks. Waaghalzen sprongen van de Vlakebrug in het Kanaal door Zuid-Beveland. Als het warm was, kon je naar de strandjes aan de Ooster- of Westerschelde, allebei vlakbij. Voetballen deed je op de VV Kapelle. Of je ging bij een van de twee fanfares, Ons Genoegen of Jonge Kracht. Er was en is een rijk verenigingsleven.
Jan Peter was geen sportfiguur, al kon hij goed hardlopen. Hij zat op Scouting Nederland en judo, luisterde op zijn jongenskamer gretig naar nieuws en weetjes op de radio en keek liever in De dagen onzer jaren of Het Jaar 1848 dan te worden voorgelezen uit een kinderboek. Zijn broer noemt hem een boekenwurm, zijn moeder vond hem ‘een leuke bengel’: ‘Een jongen die zijn ouders nooit verdriet zou doen. Hij zat heus niet altijd over zijn boeken gebogen, maar haalde wel negens voor zijn scripties,’ onthulde zij aan de Volkskrant.
Op het Christelijk Lyceum in Goes wordt de atheneumleerling herinnerd als een ‘sportieve knaap’ dan wel ‘een lange slungel’. ‘Zonder zich te profileren was hij er toch.’ ‘Een nerd die puur voor de studie ging.’
Hij was fanatiek in het debat, opponenten kregen hem niet om. Naar eigen zeggen was de premier niet slecht in tekenen. Op het atheneum maakte hij pentekeningen, zwart-wit, met passer en liniaal. In de beeldende kunst heeft hij een voorliefde voor ‘jugendstil, ‘tekeningen met motieven van zuilen, bloemen en bladeren.’ Ook Aubrey Beardsley bewondert hij. Sinds hij gegrepen werd door de politiek, is de tekendoos tot zijn spijt niet meer open geweest.
Kattenkwaad was Jan Peter vreemd. Zijn boertjes waren ‘wat brutaler’, vernemen we. Veel vriendjes kwamen er niet over de vloer, en zeker geen meisjes. Het was ‘een hecht gezin, waar veel gediscussieerd werd over actuele maatschappelijke en politieke onderwerpen’, vertelde een jeugdvriend aan Elsevier. Den Uyl, krakers, de vaste oeververbinding met Zeeuws-Vlaanderen, de kerncentrale Borssele en de ruilverkaveling in de regio waren kwesties die de tongen in huize Balkenende heftig in beweging zetten. Politiek was er geen vies woord.
‘De opa van Jan Peter was dé man op Kapelle,’ weet Huub Eversdijk, voormalig CDA-Tweede Kamerlid en senator uit het nabijgelegen Rilland. ‘Die is vijfendertig jaar raadslid geweest voor de ARP en later loco-burgemeester. Hij genoot groot aanzien en dat wil wat zeggen voor een gereformeerde in een plaats die werd gedomineerd door de hervormden en de CHU. Erwten Jan was zijn bijnaam. Van zijn drie zonen was vooral Kees politiek actief. Als jonge vent landelijk voorzitter van de Arjos, de jongerenclub van de antirevolutionairen. Zat in de Staten van Zeeland, zette zich in voor het jeugdwerk, maatschappelijke zorg en vluchtelingen. Kees was een doener. Hij leeft helaas niet meer. Piet, die verongelukt is, was wethouder in Kapelle. Eén zusje ging in de verpleging, zus Jo trouwde met een Anglicaanse dominee en emigreerde naar Engeland.’
Eind jaren vijftig, vertelt hij, was er een krachtige oecumenische beweging op Kapelle die internationale werkkampen organiseerde. Fruit plukken met zijn allen, voor een goed doel. Kapelle was geen benepen bedoening. Dankzij de invloed van de hervormden in het plaatsje, weet de van huis uit hervormde politicus. ‘De hervormden stuurden hun kinderen ook niet naar de christelijke school, maar naar de openbare. Niet naar het Christelijk Lyceum, maar naar het Goese. Gereformeerden, uitzonderingen daargelaten, waren wat steiler. Ik meen dat de vader van JP zijn lidmaatschap van de AR heeft opgezegd toen zijn partij toetrad tot het kabinet-Den Uyl. Gereformeerden stonden wel stevig in het leven, actief in kerk en maatschappij. De Balkenendes zijn daar een goed voorbeeld van. Jan Peter heb ik als kleine jongen, denk ik, wel eens gezien, maar pas echt ontmoet toen hij Kamerlid werd.’
Jan Peters ouders begaven zich niet in de politiek. Ze zaten in besturen. Vader was lid van het hoofdbestuur van de NCRV, zag toe op het gereformeerd jeugdwerk en was jaren achtereen voorzitter van het psychiatrisch ziekenhuis in Goes, nu centrum voor geestelijke gezondheidszorg van de hele provincie. Moeder was bestuurslid van het Rode Kruis, de Christen Jonge Vrouwen, de Nederlandse Christelijke Vrouwen Bond, stond incidenteel als invalkracht voor de klas en verleende hand- en-spandiensten als remedial teacher. Ook moeder zou later toetreden tot het NCRV-bestuur, en Jan Peter zette die familietraditie voort. Ook de VU Verenigingsraad kon op moeders inzet rekenen.
In het plaatsje was mevrouw Balkenende-Sandee niet bij iedereen even geliefd. ‘Ze was hartstikke goed in wat ze deed, maar wel ­altijd oprichtster of voorzitster,’ zegt een plaatsgenote pinnig. Dat Toos in het openbaar geen Zeeuws maar ABN sprak, stuitte menigeen tegen de borst. Als zij, in de hoogtijdagen van de oecumene, de preekstoel beklom, voelde je een lichte wrevel door de kerk gaan, herinnert zich een gemeentelid. ‘Ze voelde zich een beetje verheven boven anderen, hè? Door dat Nederlands, haar houding, nét iets duurdere kleding, dat hoge haar. Daar werden wel eens grapjes over gemaakt. Toos heeft het zó hoog in de bol, haar haar vliegt ervan naar boven.’
De afdelingssecretaris van het Rode Kruis in Nieuwe Revu: ‘Toos kan goed praten. Toen ik Jan Peter voor het eerst op de radio hoorde, dacht ik: dat is precies zijn moeder. Een collega-Rode Kruisman in hetzelfde blad: ‘Toos is een geweldige vrouw. Ze houdt wel van aandacht. Ik weet niet of iedereen in Kapelle daar blij mee is.’
Van haar mocht iedereen denken wat hij wilde. Het gezin Balkenende trok vooral met elkaar op.
Geen danstype
Klasgenoten, zowel van de lagere als de middelbare school, kunnen met de beste wil van de wereld niet op een herinnering aan de latere minister-president komen. Een onverstoorbaar ventje. Ze kennen hem, zeggen ze, sinds hij opdook in Den Haag, van radio en televisie. Daar laten ze het liever bij. ‘Hij is toch de eerste man van het land, hè?’
De tienerjaren van Jan Peter, eind jaren zestig, begin jaren zeventig, stonden in schril contrast met het woeste beeld van die jaren. Jan Peter (tegen Intermediair): ‘Mijn puberteit – de fase van verzet – moet nog komen. Ik heb een warme, plezierige jeugd gehad. Ik ben opgevoed in een cultuur van discussie, mijn ouders namen en nemen de meningen van mij en mijn twee broers serieus. Nooit meegekregen: je moet naar de kerk. Natuurlijk, kerkgang was iets dat erbij hoorde, maar niet als dogma.’
Uiteraard werd hij lid van de gereformeerde jongerenvereniging. ‘Dat was hartstikke leuk, gewoon een biertje drinken op de hei.’ Eén boodschap werd de kinderen Balkenende nadrukkelijk ingeprent: vanuit het geloof je verantwoordelijkheid in de samenleving nemen. Betrokken zijn. ‘Ja, het besturen zit me wel in het bloed,’ vertelde de CDA-politicus, kort na zijn entree in Den Haag.
Op de middelbare school bestudeerde JP, op de schooltas een sticker van de ARP, de werken van Karl Marx. Hij was het oneens met de revolutionaire denker, al vond hij diens ‘analyse van de negentiende eeuw wel interessant’. Volgens broer Ernst Jan (in HP/De Tijd) bewonderde hij Marx vanwege ‘het rechtvaardigheidsgevoel en de bevlogenheid, maar [hij] bleef trouw aan zijn oude inspiratiebron, het calvinisme’. Zijn helden waren John F. Kennedy en Martin Luther King .
Tegen het eind van zijn schooltijd dacht hij erover Duits te gaan studeren. Het leraarschap trok hem wel. Zijn ouders zagen hun oudste zoon liever een studie aanvangen die meer met maatschappelijke inrichting te maken had. Dat paste beter bij hem. ‘En ze hadden gelijk,’ zei hij dankbaar (in HP/De Tijd). Het werd geschiedenis, uiteraard aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Later, Jan Peter was geen bar-danstype, deed hij er de studie rechten bij.
Wat voor jongen was u? vroeg de HP-verslaggever. Balkenende: ‘Niks bijzonders. Ik was een gewone, normale jongen die een heel fijne jeugd heeft gehad.’
Bronnen: dag- en weekbladen, gesprekken met ingewijden en toegewijden, in meerderheid van Zeeuwse afkomst