Lesje begroten van Wennink

Verhaal van de Week

Prinsjesdag

Essay

Gooi die nazi-omroep uit het bestel!

Teun van de Keuken

Brommers in zee

Kort verhaal Rob van Essen

Elke tijd kent zijn splijtzwam

Niet wolf, wel wolf

Mikpunt van de twijfelbrigade

Hans against the machine

We legde de vraag voor aan vijf deskundigen

Is een kiesdrempel een goed idee?

De nieuwe Connie Palmen

Cultuurtip

Ingrid Harms

‘Ik ben nog niet uitgeluld in het leven’

Het oog
Het nieuwe werk van Charlotte Dumas (Vlaardingen, 1977) gaat over licht, vorm, rust en de tijgers van schilder Delacroix.
Dit is India. Als bij een tevreden poes voor de kachel piept haar tong naar buiten. Strekt ze zich zo dadelijk weer eens lekker uit? Of heeft ze trek en hoort ze in de verte de verzorger dode paarden en runderen verhakken? Van India weten we dat ze vrijwel blind is en haar dagen slijt in een tijgeropbergoord in Indiana (USA). Er zijn in de Verenigde Staten meer gated communities voor gevaarlijke dieren die niemand meer wil. Ze komen uit dierentuinen, circussen en privébezit. Werden gefokt om te poseren voor portretten met kinderen of beroemdheden. Zagen blije gezichten toen ze jong waren, geld opbrachten en bewondering oogstten in hun luxueuze speeltuinen (denk aan Neverland!). Kortom: van een leven in de etalage naar een nieuwe habitat, ver van de mensen, gedwongen tot nietsdoen.
Charlotte Dumas, ‘Tiger Tiger’, Galerie Paul Andriesse, 5 april t/m 10 mei

Tijger & rust

Dvd / Meer dan veertig uur Wim Kayzer
November 1997. De interviewer is onderweg naar Atlanta, waar hij een ontmoeting zal hebben met de Nigeriaanse Nobelprijswinnaar Wole Soyinka. Aan de einder, ver achter het dichte wolkendek, gaat de zon onder. Schitterend. ‘Je durft het niet te bedenken,’ mijmert de programmamaker die uit het vliegtuigraampje kijkt.
Het gesprek tussen ‘de zachtmoedige’ (aldus Wim Kayzer) en de ‘grootmeester van het televisie-interview’ (volgens Humo) is nog maar net begonnen of Soyinka tovert ons naar zijn kinderjaren, naar mooie en minder mooie vrouwen en het verschil daartussen, de toewijding van zijn vader voor de rozentuin, en de troost van schoonheid schuilend in karakters van mensen.
Dit was een aflevering van Van de schoonheid en de troost, de serie van Wim Kayzer die de VPRO-televisie in 2000 op de zondagavonden uitzond. ‘Vertel me wat dit leven de moeite waard maakt,’ vroeg Kayzer aan zesentwintig schrijvers, wetenschappers, filosofen, beeldend kunstenaars en musici. Na jaren denken, schrijven en interviewen over ‘het menselijk tekort’, vertelde hij Humo in 2000: ‘Kennelijk wilde ik nu eens niet kijken naar wat het leven níét de moeite waard maakt; dat doen we altijd al. We zien het elke avond op televisie. Het deficit, de teloorgang van de soort, het gesjacher en gedoe overdag, de alledaagse werkelijkheid, dat is uitentreuren beschreven en geanalyseerd, zowel psychologisch als wetenschappelijk en historisch. Misschien heeft het ook met een bepaalde levensfase te maken, of met een persoonlijke ontwikkeling of omstandigheden, dat je je opeens afvraagt wat het leven nog wél de moeite waard maakt – met de nadruk op moeite, want het kost toch vrij veel moeite, het alledaagse gedwarrel en gedoe.’
Cultuurfilosoof-literatuurwetenschapper George Steiner maakte grote indruk met zijn door de Tweede Wereldoorlog en jodenvervolging getekende hoon en verachting. De Britse filosoof Roger Scruton: conservatief, hoeder van tradities, trouw aan de Kerk. Ergerlijk stellig in zijn uitspraken en zelfgenoegzaam bezig met de rituele voorbereidingen voor de adembenemend mooi gefilmde vossenjacht. Karel Appel was vooral moeizaam.
Nu, acht jaar later, is daar de dvd-box met alle portretten. Wat blijkt: George Steiner maakt nu veel minder indruk, wat Scruton vertelt, klinkt prikkelend, Karel Appel zien we worstelen en helder zijn.
De interviews zijn een must en lust voor iedereen die kijken en luisteren kan. Schoonheid en troost zijn beide rijk aanwezig in deze doos met meer dan veertig uur monumentale televisie. De programmamaker, troostbrenger in menige huiskamer (met programma’s als Een schitterend ongeluk, Nauwgezet en wanhopig, De dichter, de danser en de tekenaar), verdween in 2002 van het scherm. Hij trok zich terug in de Franse Cévennes en schreef een voornamelijk door Belgische critici bejubelde dikke roman, De waarnemer (2004, Balans).
Maar, zo vernemen wij uit doorgaans welingelichte bron, hij denkt ook weer aan televisie.
‘Van de schoonheid en de troost’: te verkrijgen in de betere dvd-zaken voor € 99,95

Monumentale televisie

TV
Een man schudt de hand van weduwe Van der Hoed-Smulders: ‘Hoe maakt u het?’ De weduwe: ‘Ik maak een hele grote pan macaroni en daar roer ik dan in&#8230;’ Flauw, of juist grappig?
Het is zo maar een moment uit de televisieserie We zijn weer thuis van (en met) Wim T. Schippers. Waarin de schrijver op onnavolgbare wijze de thema’s liefde, loyaliteit en verraad met een talig geintje op zijn tijd verwerkte. Het was puur dramady: drama en comedy ineen, zevenenveertig afleveringen lang, uitgezonden door de VPRO van eind 1989 tot 1994. Heel gek: toen de VPRO ermee ophield, vond je het zelf ook mooi geweest, maar al gauw begon het knagen van een onbenoembaar gemis. Het goede nieuws van dit jaar is dus de verschijning van de eerste tien dvd’s van Wim T. Schippers’ Televisiepraktijken Sinds 1962.
De vijf Fred Haché Shows, bijvoorbeeld, zijn vijfendertig jaar oud! Maar Fred Haché (‘Prima de luxe!’) en Barend Servet (‘Zo is het maar net’) overrompelen anno 2007 bijna nóg meer dan destijds met hun feest van de Ne­der­land­se taal en haar valstrikken, vol klap­sigaren, (Hoela)­meisjes, hondendrollen en weetjes. Ingrediënten die een constante zijn in het oeuvre van de onvermoeibare schepper.
Kijk naar Wuivend Graan, Schippers’ nieuwste toneelstuk, met Titus Mui­zelaar als pro­fessor lijdend aan het volledigheidssyndroom. Terecht genomineerd voor de Toneel Pu­blieks­prijs 2008 en te zien tot eind februari.
Wim T. Schippers op dvd: winkel.vpro.nl , € 19,95 en € 59,95 ‘Wuivend Graan’: www.toptheater.nl

Wim T. op dvd

‘Jaaa, zo gaat het met een Willemijn’

De filmmakers
Quirine Racké (1965, rechts op de foto) en Helena Muskens (1963) zijn videokunstenaars/documentairemakers. Hun nieuwste film, Come Back Kate, over toegewijde Kate Bush-fans, ging onlangs op het IDFA in première en wordt volgend jaar uitgezonden in Het Uur van de Wolf (NPS).
Helena: ‘Het is allemaal begonnen op 19 november 1991. We kenden elkaar al langer.’
Quirine: ‘Maar die ochtend, midden op de Amstelbrug, gebeurde het. Ik ging figureren in Den Haag, zij was op weg naar de galerie. Kom je daarna wat drinken? vroeg ze.’
Helena: ‘De volgende dag is Quirine bij me komen inwonen.’
Quirine: ‘Mijn afstudeerproject voor de Rietveld Academie, niet veel later, was onze eerste samenwerking. Daar heb ik de Gerrit Rietveld Academie Prijs mee gewonnen.
Helena: ‘De eerste zes jaar hebben we niet echt samengewerkt.’
Quirine: ‘We hadden vooral gesprekken met elkaar. Helena, die rechten, kunstgeschiedenis en communicatie had gestudeerd, zei: je zou je meer theoretisch kunnen verdiepen. Ik vond dat zij zich moest toeleggen op de praktijk. Uiteindelijk zijn we samen met video gaan werken.’
Helena: ‘Het is een pingpongspel, onze manier van werken. Niet: wie heeft wat bedacht, maar: komt de een met iets, gaat de ander ermee aan de slag en omgekeerd.’
Helena: ‘Ik doe vooral de research, Quirine doet het beeld. De editing doen we samen.’
Quirine: ‘Helena schrijft. Bedenkt structuur en concept. Ik ben een heel scherpe eindredacteur.’
Helena: ‘Dan word ik boos, natuurlijk.’
Quirine: ‘Verder doe ik het zakelijke en productionele.’
Helena: ‘Iedereen denkt: typisch iets voor Helena. Juist niet.’
Quirine: ‘We vinden elkaar in vooruitstrevendheid, zijn allebei nieuwsgierig, op zoek naar transcendentie, het sublieme. En we bezien de dingen met lichte ironie.’
Helena: ‘Met open, positieve blik op zoek naar de gelaagdheid in alles.’
Quirine: ‘We hebben zeker meningsverschillen, over het werk. Harde confrontaties soms. Maar ze leiden altijd tot iets beters.’
Helena: ‘We hebben bewust gekozen voor dit leven. Het gaat vaak over het werk. Maar of dat nu een min- of pluspunt is?’
Quirine: ‘Het comfortabele leven, met “werk is werk en thuis is thuis” hebben we niet.’
Helena: ‘We hebben ons van veel dingen losgezongen. Daarom kunnen we die films maken.’

Samen werken, samen leven

De films
+++ Mechanical Love
Van Phie Ambo (Denemarken, 2007, 79’)
Kan een mechanisch wezen dat niet voelt, gevoelens oproepen bij de mens? Mechanical Love prikkelt tot nadenken over deze kwestie. We volgen de wetenschapper Hiroshi Ishiguro in zijn creatie van drie robotten. De menselijk ogende machines zijn klonen van hemzelf, zijn vrouw en negenjarige dochtertje. Een bizar experiment. Daarnaast zien we hoe Europese bejaarden kennismaken met een mini-zeehond die dankzij allerlei sensoren kan reageren en uiterst aandoenlijk piepen. Prachtig om te zien hoe een oude vrouw een liefdevolle band opbouwt met het beestje. Minstens zo interessant is hoe de anderen daarop reageren. ‘Het is een machine, heeft ze dat wel door?’ (SM)
+++ encounters at the end of the world
Van Werner Herzog (USA, 2007, 99’)
Werner Herzog heeft een vriend die duiker is op Antarctica en die liet hem beelden zien van het leven onder de ijskap. Daar wil ik heen, besloot de gedreven filmmaker. En zo geschied­de. McMurdo Station op Ross Island is het zenuwcentrum van de National Science Foun­dation waar in de zomermaanden 1100 mensen wonen en werken. ‘Full-time travel­lers and part-time workers – professional drea­mers’, zegt een van hen. Herzog leidt ons langs de camerageniekste van deze ijs- en diep­zee­bedwingers. En zijn vrienden filmen in de ‘kathedraal’: onder het witte dak, waar de raarste wezens wonen. Maar die kenden we al: van David Attenborough. (IH)
+++ diary film-i was 12 in 56
Van Boglárka Edvy, Sándor Silló (Hongarije, 2006, 55’)
In de herfst van 1956 besloot een jongetje uit Boedapest een dagboek te beginnen. Er gebeurden heftige dingen: opstand tegen de regering, veiligheidspolitie die het vuur opende op demonstrerende studenten en arbeiders, sovjet- tanks in de straten. De 12-jarige trekt door gebombardeerde en verlaten buurten en schrijft alles op. Trouw bezoekt de kleine geschiedschrijver wekelijks zijn vioolleraar – het leven gaat door. Vijftig jaar na de Hongaarse Opstand, de muzikale leerling is inmiddels een vermaard ?violist, werd het dagboek verfilmd: met de originele teksten, huiveringwekkend goede archiefbeelden, reconstructies, kindertekeningen en animaties. Razend knap en boeiend. (IH)
+++ stranded
Gonzalo Arijon (Frankrijk, 2007, 130’)
In het Uruguayaanse vliegtuig dat die vrijdag de 13de opsteeg met bestemming Santiago de Chile zaten 45 passagiers. Het merendeel jong: het nationale rugbyteam en een pluk rijke kostschoolkinderen die zich verheugden op een weekend in de Chileense hoofdstad. Tussen de toppen van de Andes, ver van de bewoonde wereld stortte de machine neer. Na 72 dagen werden 16 overlevenden gevonden. Hoe kon een mens zo’n lange tijd in vrieskou, zonder eten, drinken of vuur overleven? Het is inmiddels 35 jaar geleden, maar de verhalen van de jongens van toen zijn nog altijd spectaculair. (IH)

Sarah Meuleman

IDFA Kort; IDFA

+++ Fairytale of Kathmandu
Neasa Ni Chianain (Noord Ierland, 2007, 60’)
Cathal Ó Searcaigh is een van de belangrijkste dichters van Noord-Ierland. Zijn werk, vele malen bekroond, schrijft hij in het Gaelic. Zijn thema’s: de liefde, meer in het bijzonder de homoseksuele en onbeantwoorde.
De schrijver woont afwisselend in Donegal en Kathmandu. In Nepal, weet iedere belezen en warmhartige Ier, doet hij goede werken. Van de ingezamelde ponden bekostigt de poëet studieboeken en opleidingen voor jonge Nepalezen. De documentairemaakster, groot bewonderaarster van Ó Searcaigh, vergezelt hem naar het land waar hij zijn levenslange depressie kwijtraakte en het leven omarmde. (IH)
+++ Come Back Kate
Quirine Racké en Helena Muskens (NL 2007, 53’)
We gaan terug naar het jaar 1978: Kate Bush zingt zich met ‘Wuthering Heights’ wereldwijd de hitlijsten in. Ze is niet zomaar een zangeresje. Fans raken als betoverd door Kate: een engelachtig wezen dat hen poëtisch toezingt. Ze zwelgen in haar eigenzinnige dansen, gefilmd in nevelige ruige landschappen. In 1993 trok de ster zich terug. Weg van de bladen, ongewenste aandacht en hardnekkige schare bewonderaars streek ze neer op een eiland in de Theems. Maar de fans koesterden voort: in het hart, met verwante zielen, digitaal, als alter ego zelfs. Racké en Muskens trokken over de zeeën om hen te leren kennen. En kwamen terecht in magische werelden rondom de mythe. Een reis om nooit te vergeten. (IH)
+++ Peter and Ben
Pinny Grylls (GB, 2007, 10’)
Peter, een verweerde loner, woont al dertig jaar in een afgelegen vallei in Wales. Dan komt Ben bij hem aanlopen. Een schaap, in de steek gelaten door de kudde. Het tweetal raakt aan elkaar gehecht. Maar dat is Peter te dol. Hij heeft ooit gekozen voor het alleen zijn en zo moet het zijn. Hij besluit Ben terug te brengen naar de kudde. De volgende dag kijkt hij, ondanks zichzelf, naar hem uit. Geen Ben. Hoewel? In tien minuten schildert Pinny Grylls het ontroerende, nergens sentimentele verhaal van een man, een landschap en een bijzondere, ongemakkelijke vriendschap. (IH)
+++ De Verhuizing, 15 jaar later
Jan Louter (NL, 2007, 90’)
Romeo, Wil en Toos, lijdend aan schizofrenie en depressies, waren vaste bewoners van het Delta Psychiatrisch Centrum in Rotterdam. Vijftien jaar geleden maakte Jan Louter een schrijnende, tegelijk hoopvolle film over hen.
Toen stonden ze op het punt een ‘gewoon’ leven te gaan leiden in Hellevoetsluis. Een eigen kamer en, met hulp in de buurt, een zelfstandige huishouding. Louter en cameraman Melle van Essen zochten het drietal opnieuw op. Met Romeo en Wil gaat het aardig goed. Maar Toos, die op achttienjarige leeftijd instortte toen haar moeder stierf, is na de dood van haar vader nog meer achteruit gegaan. Dappere overlevers, alledrie, je hart breekt er bijna van. (IH)

De films
+++ Young Yakuza
Jean-Pierre Limosin (Frankrijk, 2007, 98’)
Naoki is twintig, vindt eigenlijk niets interessant en doet dus ook weinig anders dan zichzelf en zijn moeder vervelen. Een huisvriend zorgt ervoor dat hij een jaar op stage gaat bij een misdaadsyndicaat in Tokio. De hiërarchie bij de Yakuza doet vooral aan die van het leger denken. De leerlingen, die thuis geen poot uitstaken, worden hier gedrild tot volgzame slaven van de grote bazen. Daarnaast gaan ze op pad om, ja, wat precies blijft schimmig, maar het lijkt op het innen van beschermgelden. Het Yakuza-leven is hard en vooral: onvrij. Naoki houdt het uiteindelijk niet vol. (IH)
+++ If we knew
Petra Lataster-Czisch, Peter Lataster (NL, 2007, 75’)
De filmers verbleven lange tijd op de afdeling voor vroeg geborenen van het Universitair Medisch Centrum Groningen en laten zonder commentaar en van heel dichtbij zien hoe kinderartsen en neonatologen zich wijden aan doodzieke hummeltjes van 25 weken. Nog geen twee handen groot, alles onvolgroeid, belanden ze in de kunstmatige baarmoeder van de moderne technologie. Artsen, verpleegkundigen vechten voor hun leven. Er zijn kleintjes bij wie al snel duidelijk wordt: dit kindje zal niet overleven. Andere blijven maanden voor ze naar een gewoon ziekenhuis gaan. Als enige Nederlandse documentaire geselecteerd voor de Joris Ivens Competitie. (IH)
+++ Empire of Evil
Mohammad Farokhmanesh (Duitsland, 2007, 90’)
Teheran telt 14 miljoen inwoners. Wij leren er vijf kennen. Ze zijn onderling heel verschillend, maar hebben één ding gemeen: hun droom zal in Iran niet uitkomen. Domweg omdat hun verlangen niet past met de regelgeving van nu. Serayesh is een groot schermtalent. Kijk hoe ze zich in lappen moet hullen als ze haar sport beoefent. Golsar is gek op zwemmen en pianospelen. Zolang ze nog geen negen is, mag ze dat nog. Abbas werkt als computerexpert, maar thuis heeft hij niets. Zijn jongenstijd stopte abrupt toen hij vrijwillig ten oorlog trok tegen Irak. Toch overheerst de hoop in deze mooie caleidoscoop van tegenslag en verbod. (IH)
+++ Bajo Juárez, the city devouring its daughters
José Antonio Cordero, Alejandra Sánchez (Mexico, 2007, 96’)
In Ciudad Juárez, vlak bij de Amerikaanse grens, werden ineens veel jonge vrouwen verkracht, gemarteld, vermoord en gedumpt in het dorre niemandsland van Noord-Mexico. In 1993 vielen de eerste slachtoffers. De teller stond begin dit jaar op 432. De betrokken filmers maken een rondgang langs getraumatiseerde families, strijdbare moeders en snikkende vaders die kruisen oprichten. Vergeefs kloppen zij, in het spoor van de families, aan bij vrouwelijke justitiebazen die van niets zeggen te weten en ze bezoeken onschuldig veroordeelden in de gevangenis. (IH)

Ivo van Hove regisseert ‘Siegfried’
Massamoordenaar op opera-affiche’ kopte de Vlaam­se pers toen de posters voor de nieuwste productie van de Vlaam­se Ope­ra verschenen. Het zelfportret met getrokken revolver van de student die in april dit jaar tweeëndertig medestudenten van Virginia Tech Univer­sity doodschoot, dient als aankondiging voor Sieg­fried, het derde deel in Richard Wag­ners Ring des Nibelungen, onder regie van Ivo van Hove. Toen de posters in het straatbeeld verschenen, had Ant­wer­pen net de rechtszaak achter de rug van de man die uit blinde haat op straat twee mensen had doodgeschoten. ‘Wansmakelijk,’ schreef Het Laatste Nieuws over de posters.
‘Siegfried is een opera over het schuldbesef van een jongeman die twee mensen vermoordt,’ zegt Van Hove. ‘Ik wil een parallel trekken tussen de wereld van Wagner en wat er nu gebeurt in onze maatschappij. Siegfried is een harde opera over geweld, dus kozen we voor een hard beeld. Inmiddels was er in Cleveland weer zo’n drama. De kranten staan er vaak vol van, dan mag de opera er toch ook over spreken?’
Van Hove, sinds 2001 directeur van Toneel­groep Amsterdam (TA), wordt veel gevraagd voor gast-regies. Recente producties: Ibsens Hedda Gabler, en Molières De Vrek en De Misan­troop in New York, waarvoor hij belangrijke prijzen kreeg. Het Deutsches Schauspiel­haus Hamburg, de Wiener Festwochen, het Fes­tival van Edinburgh, Parijs, Verona, Rome, Lissa­bon: overal weet hij publiek en kritiek te raken met zijn ensceneringen van het wereldrepertoire. Met deze Wagner-uitvoeringen voor de Vlaamse Opera is Van Hove terug op de plaats van zijn debuut als operaregisseur: in 1999 deed hij hier Alban Bergs Lulu. Bij De Neder­landse Opera deed hij sindsdien Janaceks De Zaak Makropoulos (2002) en Iolanta van Tsjai­kovski (2004). Altijd in samenwerking met vormgever en partner Jan Versweyveld.
virginia tech
Begin juni dit jaar. In Antwer­pen presenteren Van Hove en Versweyveld hun Siegfried-plan. Ope­ra­directie, dramaturgie, productie en techniek luisteren, het duo vliegt door de drie actes.
‘In Die Walküre,’ zegt Van Hove, ‘hebben we een lichtreclame gezien van Electronics Inc. In Siegfried zijn we achter in die winkel en kijken tegen de ingang aan.’ Al snel geeft hij het woord aan Versweyveld, op zijn goudkleurige titaniumbril met getinte glazen na een onopvallende man. Die zegt: ‘De wereld van Sieg­fried zit in een laptop, zijn leefomgeving is het computerimperium dat hij met Mime deelt.’ Hij toont reeksen beelden, vertelt wat hem voor ogen staat: kabels, graffiti, afgeragde flipperkasten, maar ook een natuurachtige plek. Zijn ideeën voor de destructieve scènes maken huiverig.
Het doet me duizelen: de vernietiging van Mimes plek, de dood van reus Fafner, de Wald­vogel ver­meer­voudigd tot een groepje jonge jongens, het laatste gesprek tussen de bestoft rondlopende (‘nine eleven!’) Erda en Wotan, de zwarte sneeuw die dan al zal dwarrelen en de slotscène met het ontwaken van Brünnhilde.
‘Het is de opera van het puin,’ rondt Van Hove af, ‘met daartussen mensen die maar door ploeteren, die een eigen wereld opbouwen van heldendom, uitlopend op moord. Columbine High, Virginia Tech.’ Dan is hij weg, examineren op de Antwerpse Toneelacademie, dan door naar Amsterdam waar vier dagen later zijn zeseneenhalf uur durende Shakespeare-project Romeinse Tragedies van TA in première gaat.
fladderende kip
Vier maanden later. In de veelspiegelige Lully­zaal van de Gentse Schouw­burg verwelkomt Van Hove de direct betrokkenen bij het maken van Siegfried. Zangers, muzikale leiding, zijn creatieve team. Vurig, een tikje gespannen, vertelt hij over ‘een Ring voor mensen van nu, voor de eenentwintigste eeuw. Das Rheingold, met de digitale snelweg als metafoor voor de rivier en Wotan met een plan voor de wereld, was een positieve opera. Met Die Walküre zoomden we in op de metropool van de toekomst, met catastrofale persoonlijke drama’s. Een opera van het verlies. In Siegfried zoomen we verder in, en komen we in één huis. Er is duisternis, hoop, ambiguïteit. Is Siegfried de Vrije Held?’
Het toneelbeeld is immens en grauw. Overal monitoren en computerschermen. Een kleurige glazen graffitiwand met duivelse draken, Dra­cu­la’s, de woorden IRAQ en een omgekeerd FUCK. Een jongenshoek, met opgezette dieren. Een keukenblok, een versleten tv-stoel, werktafel en bed. Achterin de toegangsdeur van de elektronicazaak. Het thuis van Siegfried (wees van Sieg­mund en Sieg­linde) en Mime (de dwerg die hem opvoedde) is unheimisch.
Maar op deze ochtend is het vol leven. Naast de vleugel staan aaneengeschoven tafels voor de muziekdramaturg, dirigent, de videodesigner, Jan Versweyveld en assistent, en de regietafel met aan de kop Van Hove, twee assistenten, de dramaturge en de voorstellingsleiding.
Om twee uur begint de eerste repetitie. De pianist zet in, Mime (Peter Bronder), een kleine rossige Brit, zingt meteen voluit. Sieg­fried (de Canadees Lance Ryan) is een onbekende; ze hebben hem nog niet eerder gehoord. Hij was niet Van Hoves eerste keuze. De zanger die de hoofdrol oorspronkelijk zou vertolken, durfde het bij nader inzien niet aan. Hoe klinkt Ryan? Knikjes van vertrouwen gaan over de tafels.
‘Stop!’ roept Van Hove naar de pianist. Mime krijgt op het hart gedrukt dat hij een mens van vlees en bloed moet neerzetten, niet de fladderende kip die doorgaans van het personage wordt gemaakt.
Van Hove schiet terug op zijn stoel en voort gaat het. Intussen loopt er een filmploeg van de VRT rond, inspiciënten sjouwen, technici kijken peinzend omhoog, Versweyveld en rechterhand Roel schuiven met kasten en stoelen. Videoman Tal, een stille bleke Amerikaan, goochelt geconcentreerd op zijn laptop.
‘Stop!’ Voor de zoveelste keer is Van Hove bij Mime en doet hem voor, trefzeker en rustig, hoe de dwerg gespannen met zijn beeldschermen in de weer is. Aan de regisseur lijkt een begenadigd acteur verloren gegaan. Met enthousiasme werpt hij zich op de scène. Mime is te duidelijk, te energiek, staat te veel op één plek, gebruikt zijn ruimte niet. De opkomst van Siegfried ziet er soepel uit, maar hij zit nog niet achter zijn gametafel of Van Hove grijpt in. ‘Elkaar negeren. Jij, de ondankbare, en Mime kennen elkaar door en door, het is the same old song!’
Half vier. Pauze. Bijna iedereen verdwijnt naar de kantine. Ivo van Hove zit achter zijn tafel te schrijven. Jan Versweyveld kleedt Mimes keuken aan. Legt oude kranten neer en scheurt bleekselderij.
Vier uur. Mime zingt heel goed, maar het acteren wil niet. Van Hove moet steeds overeind om de scène in de keuken scherper, bozer te maken. Flats! slaat hij een prei stuk op het aanrecht, gooit hij met spullen. Zó! Mime knikt begrijpend. ‘Jan!’ roept Van Hove. Versweyveld staat al naast hem. Er moet een andere luie stoel komen, voor Mimes hoek. De regisseur praat met de zangers over hun relatie in het verhaal. Drama­tur­ge Jani­ne Brogt komt erbij, en de muziekdramaturg luistert mee. De concentratie is hoog, het tempo niet te stuiten. Met een zwaai zet Van Hove zich weer aan de tafelpunt, assistent Frans als een schaduw in zijn nabijheid. ‘Ja. Beginnen maar!’ Terwijl Siegfried geërgerd en vol minachting Mimes stoel omvertrapt, helt de regisseur naar Versweyveld, die met Roel op de laptop plattegronden en lichtschema’s bestudeert: ‘Er moet een bed komen in Siegfrieds kamer.’
Het is even voor vijf. ‘Stop! Thank you. That’s it for today.’
Van Hove trekt zijn jasje aan, pakt zijn papieren, zet zijn mobiel aan en is vertrokken. Ver­swey­veld haast zich nu ook de zaal uit. Samen zullen ze naar hun Antwerpse woning rijden en morgen om tien uur weer hier zijn. De dramaturgen praten nog na en zijn het eens: Mime is alleen bezig met mooi zingen. Hij moet er zijn! Hij luistert niet naar Ivo. Weet zijn rol zelf al te goed. Ivo moet ingrijpen, meent Brogt. ?‘We zijn bezig met het wereldrecord Siegfried ensceneren,’ zegt ze een paar dagen later. ‘De repetitietijd is erg kort, Ivo houdt van die druk. Maar voor de techniek en vooral het complexe videodeel is het lastig. Als wij repeteren, kunnen zij op de scène niets doen.’ De ervaren Brogt (ze was jaren hoofd dramaturgie van TA onder Ge­rard-?­jan Rijnders) raakt niet snel uit haar evenwicht. Ze kent Van Hove al jaren en werkte onder meer met hem samen aan zijn opera’s voor DNO. Voor De Ring deed hij weer een beroep op haar. ‘Dit is once in a lifetime. Als we straks klaar zijn, met Götterdämmerung in de zomer van 2008, heb ik er zes jaar van mijn leven in zitten.’
Vooral het begin was moeizaam: ‘De beste methode bleek om het per opera, in volgorde, aan te pakken. Niet de hele moloch ineen willen vatten. In sessies van twee uur gingen we aan de slag. Dat liep bijna altijd uit op onenigheid. Ik had de partituur, tekst, achtergronden goed voorbereid, Ivo wilde snel tot een concept komen. Maar je moet het verhaal kennen om de inhoud te doorgronden. Je kunt pas van iets weggaan als je weet wat het is. Struikelend zijn we voortgegaan. Werken aan De Ring is uitvinden hoe je aan De Ring moet werken. De eenentwintigste eeuw: dat had Ivo altijd al voor ogen. Toen we het stadsconcept te pakken hadden, raakte alles in een stroomversnelling.’
nieuwe game
Tien uur. Dag twee. De open kasten in Sieg­frieds ‘vak’ zijn nu decoratief gevuld met vliegtuigen, vechtfiguren, dierlijke skeletjes en iets dat lijkt op een automatisch geweer.
Bouw jij mij een bed om zacht in te slapen / dan valt het slapen mij zwaar. / Wil je mij leren listig te zijn, / liever blijf ik dan doof en dom. / Ik hoef jou maar / even gade te slaan, / of ik verfoei / al wat jij doet, zingt Siegfried zijn gehate pleegvader toe.
‘Stop!’ Van Hove moet wéér extra aandacht besteden aan het spel van Mime. Mime krijgt iets dwarsigs. De nieuwe stoel is hem te diep. En hoe moet hij Sieg­frieds laptop afpakken? Van Hove loopt weg. Brogt en de regieassistent buigen zich over de zanger. Daar is de regisseur weer. Een en al aandacht. Naar de stoel wordt gekeken. Mime moet goed bedenken dat hij van Siegfried houdt. ‘Kijk naar hem. Zing vanuit je eigen verlangen. Wees emotioneel. Je wilt erkenning, you want to be loved. Denk terug aan de scène in Rheingold, over het verlangen naar harmonie, je diepste wens. Je bent, één moment, oprecht!’ Hij speelt hem voor, de vuisten wanhopig gebald, op de knieën vallend, roerend.
‘Tal,’ gebaart hij even later naar de videoman, ‘Er is een nieuwe game waarin jonge mensen leren hoe zich te gedragen in het leven. Kijk je daar eens naar, misschien iets voor Siegfried?’
In het koffiekwartiertje hangt hij achterover in de halfduistere zaal en denkt na. ‘Er klopt iets niet,’ mompelt hij. ‘Hier heb ik geen zin in.’
Hij doelt op eerdere discussies met Bronder, tijdens de repetities van Das Rheingold. ‘Pe­ter is gewend die rol op een bepaalde manier te spelen, maar er is niet één waarheid, één opvatting. De vorige keer heb ik hem kunnen overtuigen, ik ga niet weer eindeloos argumenteren.’
Nu dreigt Siegfried uit zijn concentratie te raken. Van Hove ziet het en besluit even iets uit te proberen met het geweer en een bewakingscamera. Maar het video- en computergedeelte is nog work in progress, constateert de regisseur. Geërgerd wijst hij naar een opgezet hondenskelet voor zijn voeten. ‘Wat moet dat hier?’ Span­ning vonkt tussen regisseur en vormgever. Van Hove vraagt zich af ‘waarom er zoveel gesleept moet als alles toch op schermen is.’ ‘Het is alleen éven op schermen,’ antwoordt Ver­swey­veld koeltjes, zonder op te kijken. De rest van de ochtend zal Van Hove vergeefs zijn aandacht proberen te trekken. De vormgever en zijn assistent hebben het erg druk met oplossingen bedenken.
nieuwe inspiratie
Versweyveld, in de lunchpauze: ‘Vooraf moet ik Ivo niet te veel lastig vallen met tekeningen, plannen, maquettes en zo. Hij wil liever niet in zijn fantasie belemmerd worden tijdens het maakproces. Misschien omdat het zijn fantasie een beetje beknot. Ofwel denkt hij: als het er staat, ga ik er wel mee aan de slag.’
Gelukkig, de volgende scène gaat wél goed. Van Hove is opgelucht. ‘Mime is vader en moeder tegelijk. Iemand met vele gevoelens. Niet die antisemitische projectie (Wagner maakte van Mime een gluiperige, machtsbeluste dwerg, door iedereen gehaat – IH). Dat is belangrijk. Dat moet er goed uitkomen.’
Hij leidt me naar de kamer van de intendant, waar hij tussen de bedrijven door mailt, belt en stevig, zelf meegebracht brood eet.
‘Ze zeggen: als je De Ring regisseert, verandert je leven. Ik ben er aangenaam van geschrokken. Er zit zoveel inhoud in, het heeft zoveel lagen. Het heeft voor mij een deur opengezet. Naar filosofen, sociologen die ik daarvoor niet kende. Benjamin Barber, Zygmunt Bauman. Het heeft me nieuwe inspiratie gebracht. Alles wat ik de laatste tijd gemaakt heb, zijn bijna spin-offs van De Ring. Zonder Ring geen Romeinse Tragedies, bijvoorbeeld. Toen we bezig waren met Das Rheingold en die situeerden in de wereld van de ceo’s, wilde ik meteen een politiek parallelproject maken met TA. Daar waren we aan toe.’ In de Amsterdamse Schouwburg ontrolden Van Hove en Versweyveld met de Shakes­peare-cyclus een multimediale tragedie van oorlog, liefde en verraad. De hartstochtelijk spelende acteurs, de van alle kanten aandacht zuigende informatie via beeldschermen en videobeelden, trokken de toeschouwer onontkoombaar mee in het nu. Boeiend hoe een internationaal befaamd regisseur van onze tijd een nieuwe theatrale taal vindt met behulp van een negentiende-eeuwse componist uit Duitsland.
‘Alle regisseurs kijken tegen Siegfried op. Het is mijn favoriet. De theatraliteit van twee mensen op de scène die er veertig minuten lang met elkaar uit moeten komen, vond ik in eerste instantie aantrekkelijk. Maar het is lastig. Er zijn zangers die een rol zo vaak gezongen hebben dat ze die heel goed kennen en die als een regisseur iets vraagt, weten of iets mogelijk is of niet. Er zijn ook zangers die een opera vaak gezongen hebben en zich hebben vastgezet in een bepaalde opvatting over een rol. Dat vind ik moeilijk. Ik blijf altijd rustig. Wat ik vraag, is gebaseerd op wat daar staat, niet op iets wat ik zelf verzonnen heb. Ik heb gemerkt dat je met redelijkheid, goed voorbereid zijn, de materie kennen, elke zanger op een bepaald moment verovert. Met Peter, Mime, komt het beslist goed.
‘Siegfried’ van de Vlaamse Opera ging op 4 november in première in de Schouwburg te Gent en is daar nog te zien tot en met 1 december. Informatie: www.vlaamseopera.be en www.ringvlaamseopera.be

De wording van een monsterproductie

Kunst
‘De lijntjes zijn echt strak en het werk als geheel is beter,’ meldt Gummbah. ‘Ik heb de credits bij het niet-drinken gelegd, omdat je altijd het laatste dat je gemaakt hebt het beste vindt. Als ik naar mijn werk van tien jaar geleden kijk, vind ik negentig procent toch genant.’
De tekenaar (Nieuwaal, 1976, geboren als Gertjan van Leeuwen) komt nu in een tentoonstelling naar buiten met nieuwe collages, tekeningen én, nogal verrassend: textiele werken. Een verbreding die zonder geliefde Chantal Rens (Etten-Leur, 1981) ondenkbaar was geweest. Hun Gesamt­kunst vindt zijn plek in de Nobody Forever-shop maar is ook van 20 oktober ?t/m 24 november te zien/te koop in de Amsterdamse Wetering Galerie. Het zijn hebberigmakende kleurige sjaals, truien en bretels met vintage Gummbah-tekst­applicaties. Om op te hangen of te dragen. Voor liefhebbers van het meer traditionele werk zijn er veel nietsontziende en hartverscheurende taferelen: met clowns, mannen en mietjes, oude klaagsters en schemerlampen, intellectuelen, vochtige vagina’s, tuinkabouters, euthanasie en pijprokers. ‘Chan­tal maakt veel zelf. Maar&#8230;’ onthult Gumm­bah, ‘de truien komen ook wel uit La Poubelle of, een stapje erger, de Listex hier ter stede.’
De galeriehouder greep de Gummbah-tentoonstelling (drie wanden!) aan om in de tweede ruimte van zijn galerie nieuw werk van Glen Baxter en Joris van der Horst te exposeren. De groot formaat absurdistische kleurpotloodtekeningen van Baxter (Leeds, 1944) en de olieverven van Van der Horst (Hilversum, 1971) met badende en kamperende dames geven het geheel én de drie heren dromers-kunstenaars een extra glans. Baxter voert ons als altijd in vrolijke verwondering naar het ongekende van het vertrouwde. Zoals een ontmoeting met de ‘legendarische mensenverslinder ?Pata­goni­an Blue’, een prachtige vlinder. Of naar de bedaard lijkende postsorteerder van Enk­hui­zen, in Baxters herinnering een ‘special treat for the summer’ uit zijn jongensjaren.
Schilder Van der Horst (hij won in 1999 de Koninklijke Subsidie met grote landschappen) blijkt een meester in het spiedend verkennen van al wat vrouwelijk is. De duistere, vaak rode gloed die hij zijn voorstellingen meegeeft, maken de dameskransjes zonder kleren spannender dan ze in werkelijkheid ooit zijn.

Gummbah alcoholvrij

Programmamaakster
In januari dachten we: dat worden een paar mooie documentaires en wat discussieprogramma’s. Het zijn meer dan veertig programma’s geworden, alle publieke omroepen doen mee. Ieder op zijn eigen manier. Met talkshows, specials, documentaires, speelfilms, amusement. Van Koefnoen tot en met That’s the question van de EO; Lucia Rijker vecht voor democratie bij de boeddhisten en Jouw democratie is de mijne niet! heet het grote jubileumdebat van FunX. Máxima doet daar trouwens ook aan mee.
Het idee voor een wereldwijde Week van de Democratie is drie jaar geleden bedacht door onder meer de BBC en Arte. Tien documentairemakers uit verschillende landen zouden een film maken over democratie. De inkoopster voor Net 3 attendeerde Hilversum meteen op het internationale Why democracy?-project. Begin dit jaar zei de hoofdredactie van de VPRO: dit moet groter. Samen met andere omroepen. Met organisaties buiten Hilversum. Ik werd gevraagd om met het idee aan de slag te gaan. Het thema was me uit het hart gegrepen. Zo werd ik ‘projectleider van de projectgroep’.
De netcoördinator van Nederland 2 vroeg: wat stellen jullie je daarbij voor? Waarvoor is het nodig? Wat willen jullie? Ik vond het nodig, omdat er de laatste jaren veel veranderd is, om te beginnen in de politiek. Democratie is niet meer vanzelfsprekend. Steeds minder mensen voelen zich vertegenwoordigd in onze democratie. Hoe maken we democratie klaar voor de eenentwintigste eeuw? Democratie als exportmiddel: kunnen we onze westerse ideeën wel zomaar op andere landen plakken? En: democratie heeft ook onderhoud nodig. Hij was overtuigd. Toen naar de kernteams van de omroep, waarin de hoofdredacteuren eens per twee weken bijeenkomen. Daar zag ik sommigen toch terugschrikken voor het grote woord. Democratie? Leidde dat niet tot radio en tv met zware discussies? Anderen leek het juist goed om eens af te wijken van de dagelijkse agendajournalistiek. Dat de Publieke Omroep zélf iets op de agenda kon zetten was nu net het verschil tussen publiek en commercieel. Ze vonden het wél een mooi thema. Ik verzekerde hun: er wordt niks opgelegd, we willen er met jullie over praten. En de hoofdredacteuren zeiden ja. Bij elke omroep hebben we toen om een contactpersoon gevraagd en zijn we gaan praten met programmamakers. BNN weifelde aanvankelijk. Ze hadden net een groot project over het klimaat achter de rug en nu weer democratie? Was dat wel iets voor hun achterban? Maar het is goed dat zij uiteindelijk toch hebben besloten mee te doen. De Publieke Omroep, blij met dit vertoon van gezamenlijkheid, heeft zich erg voor het project ingespannen. Er kwam extra programmageld, ze bedachten een campagne en er kwam een speciale website. Het is een mythe, dat oude verhaal over weinig animo tot samenwerking in Hilversum.
Twee dingen stonden vast: de week, van 5 tot en met 12 oktober en vijf van de tien Why Democracy?-documentaires, uitgekozen door onze inkoopster. Nu is Nederland het enige land dat het zo groot aanpakt. De BBC is jaloers op ons! Wereldwijd doen dertig omroepen mee, hier staan de publieke radio en tv de hele week in het teken van de stand van de democratie, en ook buiten de omroep gebeurt veel. McKinsey heeft bijvoorbeeld het grote 21 minuten-onderzoek opgezet en uitgevoerd, over democratie en overheid. Het was heel kort dag toen we hen benaderden, maar het is gelukt. In NOVA Politiek krijgen we straks de uitkomsten. En organisaties als de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling, het Instituut voor Publiek en Politiek, en De Publieke Zaak, stemmen hun programma’s af op deze week.
Ik ben tevreden, vooral over de diversiteit en de veelheid van plannen. Iedereen heeft er echt werk van gemaakt. Voor Schooltv – jongeren mag je niet vergeten – kunnen scholieren filmpjes maken. De KRO heeft aparte programma’s gemaakt, waaronder een speciale Reporter over historische momenten waarop de democratie kraakte. Rondom 10 stelt in de democratieweek ‘het debat’ aan de kaak. Wat is debat? Je kunt je afvragen of de journalistiek daar de juiste rol in speelt. Er wordt doorgaans vooral naar extremen gezocht. Overal in het land zijn debatten aan de gang. Vaak gaan ze over allochtonen. In plaats van mét. Heeft dat zin? Is het een nieuwe nationale hobby? Goed van Rondom 10, jezelf ter discussie te stellen. Felix Rottenberg praat met mensen over opvoeden en onze eigen verantwoordelijkheid daarin. Afschuiven en mopperen op anderen maken je niet tot de Betere Burger die je zou moeten willen zijn. Tegenlicht heeft een speciale aflevering over Turkije gemaakt. Turkije als dilemma van de democratie. Ik ben blij dat we ook iets internationaals brengen. We eindigen met Vraag het de MP, waarin de premier op alle mogelijke manieren aangesproken wordt. Er is zoveel te zien, te horen en aan prachtige speelfilms op te nemen, zoals Primary Colors, met John Travolta als president. Daarstraks belde een redacteur van Paul de Leeuw. Die willen ook meedoen.
De VPRO had een imagoprobleem. We hebben intern veel gedoe gehad. Anderen vonden ons moeilijk. Met ons viel eigenlijk niet samen te werken. Dit initiatief is goed voor ons geweest. Ik heb in mijn leven nog nooit zoveel collega’s ontmoet als de voorbije maanden. Gek genoeg heb ik meer vertrouwen gekregen in de publieke omroep als geheel. We zitten zó op één lijn, zouden zoveel meer samen kunnen doen. De realiteit is wel dat we in het nieuwe programmeringssysteem toch weer meer tegenover elkaar staan. Je moet je programma maar op de zender zien te krijgen. Samen ben je sterker. Daar moeten we meer energie in steken. Deze bundeling van krachten leidt tot iets nieuws, energieks.
Straks wordt alles uitgebreid geëvalueerd en als de uitkomsten een beetje aardig zijn, wil de Publieke Omroep voortaan elk jaar een week met thema’s die mensen aan het hart liggen. Mooie onderwerpen genoeg. De VPRO heeft ook voor het eerst in haar bestaan samengewerkt met Endemol. Voor zo’n verkiezing van Het nieuwe volkslied heb je echt een ervaren showproducent nodig. Als zij artiesten bellen gaat het goed. Grappig trouwens, hoe die reageerden. ‘Het is voor de VPRO? O! Nog nooit voor gewerkt. Leuk!’ Een programma dat groots aangepakt moest worden en onder tijdsdruk gemaakt. Daar zijn we in eigen huis niet zo goed in. We hebben die contacten ook niet. Endemol heeft het heel goed gedaan. De uitslag van de volksliedverkiezing is bij Pauw &#038; Witteman. Juist bij collega’s van andere omroepen! We moeten het toch samen doen?
Karen de Bok
1961 geboren in Den Haag
1981 eindexamen Haags Montessori Lyceum
1982-1983 NOS-journaal/Haagse redactie, redactieassistent
1984-1989 Radio Rijnmond, verslag­geving, presentatie en regie
1985VPRO-radio (Het gebouw), eerst correspondent Rotterdam/Den Haag, dan landelijk
1986WBAL, Baltimore (USA), redactie, productie en montage
1990-1997 VPRO-radio (Het gebouw), reportages en livegesprekken binnenland; standplaatsen; marathoninterviews
1993-1996 eindredactie en presentatie Michelangelo (cultuur, wetenschap en media)
1996-1997 eindredactie, presentatie en livegesprekken VPRO aan de Amstel
1997-heden VPRO-televisie; programmamaker voor o.a. Stardust (filmprogramma), eindredactie Filmfestivaljournaals, eindredactie Zomergasten met Adriaan van Dis, Documentaires Real Men Don’t Rape (Tegenlicht 2003) en Terug naar Turkije (Tegenlicht 2007); eindredactie Wereldgasten

Karen de Bok

TV
Voor wie het mocht hebben gemist: Talpa is ter ziele en Linda de Mol is helemaal van slag. De media hebben de prachtzender, het kindje van broer John, kapotgemaakt, snotterde ze bij Albert Verlinde.
Kapotgemaakt? John is de koning te rijk! Hij weet zich inmiddels voor een kwart eigenaar van RTL en is opnieuw mede-eigenaar (met o.a. Berlusconi) van Endemol. Voor Linda zelf zal de komende periode misschien iets minder zonnig zijn. Ook zíj (lieve Joris Luyendijk) werd door John verkocht aan RTL. De Gooische prinses is nu een van de vele sterren die Fons van Westerloo in de lucht moet zien te houden. ‘Haar’ dramaserie Gooische Vrouwen gaat in ieder geval door.
Voor kijkers die vorig seizoen afhaakten omdat de damesavonturen wel erg belegen, gaapmakend en nóg meer van hetzelfde waren: goed nieuws! Linda, bedenkster van de Nederlandse ‘Desperate Housewives’, kwam op een goed idee: ze vroeg scenaristen Joan Nederlof en Frank Houtappels zich in te zetten voor de derde reeks. Nederlof en Houtappels (beiden verbonden aan theatergezelschap Mugmetdegoudentand) weten wat scenarioschrijven is. Hun samenwerking begon met de dertigdelige, veel bekroonde VPRO-serie Hertenkamp, uitgezonden in seizoen 1999/2000 en deze zomer in de late uurtjes herhaald op 3.
Hertenkamp is geen drama, geen comedy, geen camp. Het is dramady, zei Joan Nederlof er indertijd over. Wat frappeerde bij het terugzien: niks te traag, grappen niet belegen, verwikkelingen verrassend, personages heus en ontroerend.
Medebedenker en regisseur Pieter Kramer werkte al eerder met Linda. Toen ze haar eigen film wilde, vroeg ze Kramer als regisseur. Hij nam zijn vertrouwde acteurs mee. Dat leverde ‘Ellis in Glamourland’ op, een romantische komedie over de metamorfose van een alleenstaande armlastige moeder tot gewiekst miljonairsjaagster. Met het inzetten van VPRO-kwaliteit ontsteeg de showpresentatrice zichzelf.
Wat is nu de moraal van dit verhaal?
Koop gauw de zojuist verschenen dvd-box van ‘Hertenkamp’ (€ 42,95 voor vijftien uur turbo-emotie). Kijk naar ‘Gooische Vrouwen’ (zondagavond, 20.30 uur, RTL4) en zie hoe slim het was van Linda de Mol om Nederlof en Houtappels te vragen voor haar ingedutte Talpa-serie.

Gooische dramady

‘Er is een fundamenteel vertrouwen tussen ons’

DVD
Hilversum is begonnen aan de grote vakantie. John de Mol ontruimde zijn etalage en bracht de goedlopende zaakjes van achter en onder de toonbank onder bij RTL. Nu hij zich ook weer mede-eigenaar van productiebedrijf Endemol mag noemen, kan hij terugzien op een mooie afsluiting van een belabberd televisieavontuur en tevreden afreizen naar de Portugese golfweiden. De honderd medewerkers van Tien kregen een ‘mooi sociaal plan mee’ en de sterren redden zich wel. Bij de publieke omroep lijkt alles pais en vree, de winnaars en verliezers in het gevecht om de zendtijd voor het nieuwe seizoen bestuderen de keuzen van de netcoördinatoren. Wie verkneukelt zich en wie likt zijn wonden? De zomerprogrammering doet ons, ondertussen, snakken naar verre oorden, in ieder geval weg van Boulevardgeroddel en andermans leed.
Thuisblijvers en verstokte kijkers hoeven niet helemaal in wanhoop te vervallen. IDFA’s Delicatessen heeft aan u gedacht. Het grootste documentairefestival van de wereld, elk jaar in november mee te beleven in Amsterdam, zet regelmatig pareltjes uit de programma’s op dvd. Een goed idee, want niet iedereen is het gegeven door weer en wind naar de hoofdstad te reizen en kaartjes te bemachtigen voor de vaak uitzonderlijk bijzondere films.
Ooit in Odessa geweest? Ook in het joodse Odessa? Dat bestaat vrijwel niet meer. Daarvoor moet je naar Brooklyn, New York, metrohalte Brighton Beach. Of naar de Russenbuurt van Ashdod, een treurigmakende hoogbouwnederzetting in Israël. ‘In Odessa waren we joden, hier zijn we Russen,’ zegt een echtpaar op leeftijd en drinkt hun glas wodka ad fundum leeg. Michale Boganim maakte Odessa Odessa, een Israëlisch-Franse productie in 2005 die je meteen na het zien wéér wilt bekijken.
De Britse Kim Longinotto is een van de vaste leveranciers van het IDFA. In haar documentaires géén slachtoffers, lijdende vrouwen of hulpverleners die óver vrouwen praten, maar vastbesloten vechters. Ze zijn nu bijeengebracht in een pracht van een doos: de Japanse worstelmeisjes, Iraanse vrouwen die willen scheiden, Iraanse wegloopstertjes, Keniase vrouwen over hun besnijdenis en twee vrouwelijke rechters in Kameroen. Dat is pas beeldend vertellen en zelden op de reguliere televisie te zien.
Deze en eerder verschenen titels te koop in de betere dvd-zaak en via www.vn.nl/webshop.

Voor wanhopige thuisblijvers

TV
Lang geleden – droom of huiver terug naar de hoogtijdagen van de tweede feministische golf – werd mij gevraagd of ik iets voelde voor een aparte vrouwenomroep. Zonder aarzelen kraaide ik ja. De berichten over het Italiaanse Donna, waar feministische programmamaaksters hun vuistjes balden, klonken vrolijk. Die Nederlandse vrouwen­omroep is er nooit gekomen. Gelukkig maar. Dat afzonderen in doelgroepen leek bij nader inzien toch niet zo’n goed idee. Infiltreren werd het devies.
Sluipenderwijs heeft het doelgroependenken de media toch te pakken gekregen. In publiek Hilversum worden we tegenwoordig ingedeeld in zorgeloze ontspanningszoekers, maatschappelijk teleurgestelden en ambitieuze dan wel tolerante wereldburgers. Afgekeken van de commerciëlen, die het wat simpeler houden: boodschappers en zij die te oud zijn om te verleiden.
Onlangs meldde NRC Handelsblad dat een Duits mediabedrijf dit najaar met de eerste tv-zender voor homoseksuelen komt. Timm, zoals het kanaal heet, wil zich richten op de vier miljoen homo’s in Duitsland. Zucht. Nog diezelfde dag reageerde Henk Krol, de altijd wakkere hoofdredacteur van de Gaykrant, op BNR Nieuws Radio. Er komt nu eindelijk ook een Nederlands televisiekanaal voor homo’s, beloofde hij. Coming Out TV, dat in de herfst vanuit Rotterdam moet gaan opereren, had zijn Gaykrant-redactie al gevraagd om een dagelijks journaal te verzorgen. Krol: ‘De tijd is er rijp voor. Dat merk je ook aan de advertentiemarkt: grote bedrijven als Rabobank en Philips zien geld in deze doelgroep.’
Om de een of andere reden werd ik daar nogal misselijk van. Van homo-achterstand op de Nederlandse zenders is bepaald geen sprake. Je pikt ze er zo uit. Marc-Marie, Claudia, Albert, Geer &#038; Goor, Mirella, Rik, André, Barbara en, niet te vergeten: Grote Paul die er zelfs een koninginnelintje voor kreeg. Kijk nu maar eens naar de vertederende nieuweling Colin, een homoseksuele cavia, ook al uit Rotterdam. Om herkenning te vermijden zijn hij, buurvrouw Marcia en zijn vaste dag- en nachtkompanen superieur getekend en driedimensionaal geanimeerd door Victor Elberse en Peter Lindhout. De teksten zijn van Paul Groot, de stemmen van Dick van den Toorn, Alex Klaasen en Raymonde de Kuyper. Dertien zondagavonden, 23.50 uur, Nederland 3. Telkens een minuutje of vijf. Gewoon op de VPRO.

‘Ik ben nog niet uitgeluld in het leven’

Tijger & rust

Monumentale televisie

Wim T. op dvd

‘Jaaa, zo gaat het met een Willemijn’

Samen werken, samen leven

IDFA Kort; IDFA

IDFA Kort; IDFA

IDFA Kort; IDFA

De wording van een monsterproductie

Gummbah alcoholvrij

Karen de Bok

Gooische dramady

‘Er is een fundamenteel vertrouwen tussen ons’

Voor wanhopige thuisblijvers

De homo als doelgroep