VVD versus de rechtse kerk

De rechtse kerk

Verhaal van de Week

Onder de motorkap van het IDF

Documentaire

600 dagen de straat op

Verzet

Tijd voor scholierenprotest?

Jongerenpanel

Doe iets niet

Dolf Jansen

Dienstplicht

Chard van den Berg

Laat de boer rouwen

Hans Against the Machine

Veiligheidsraad

Verenigde Naties

Iedereen aan de marathon

Zeitgeist

Jacht op vreemdgangers

Digital Families

Essay / Het gemene volk aan de macht
Op het pleintje in Genua waar ik woon, was gisteravond een demonstratie. Er werd hard op trommels geslagen en ik kreeg een pamflet in handen gedrukt. Daarop stond samengevat het volgende: &#8216;De recente gemeenteraadsverkiezingen in Italië kenden de laagste opkomst ooit. In Genua is een nieuwe burgemeester gekozen die met het mandaat van iets meer dan honderdduizend stemmen over bijna achthonderdduizend inwoners moet gaan regeren. Ook elders in Europa, in Griekenland, Portugal en Spanje, heeft de kiezer met een opgestoken middelvinger gereageerd op zijn zogenaamde democratische voorrecht. En dat is nog maar het begin. We hebben genoeg van onze crisisregeringen met hun draconische bezuinigingen. We hebben genoeg van onze oppositie die ook alleen maar baantjes voor zichzelf probeert te creëren. We hebben genoeg van alle politici. Wij voelen ons niet langer door hen vertegenwoordigd. Zij hebben ons nodig om hun macht te legitimeren. Maar wij hebben hen niet langer nodig. We zullen niet meer op hen stemmen. Onthouding is ons wapen. We nemen de macht zelf in handen, om te beginnen in onze eigen wijk.&#8217; Het manifest was niet ondertekend. Het was onduidelijk welke partij of groepering erachter zat. Waarschijnlijk zat er ook helemaal geen organisatie achter en was het een initiatief van een groep gelijkgestemde individuen.
Spelregels
Het zou overdreven zijn al te veel belang te hechten aan dit vlugschrift, maar het erin verwoorde sentiment is wel degelijk kenmerkend voor deze tijd. Naarmate de economische crisis langer voortduurt, is er een toenemend aantal burgers dat niet langer gelooft dat de politiek in staat is de problemen op te lossen. De kritiek richt zich natuurlijk in eerste instantie op de zittende machthebbers, maar dat is iets van alle tijden. Wat nieuw is, is dat steeds minder mensen nog geloven dat andere politici het beter zullen doen. Ze geloven niet meer in het systeem als zodanig. Als het volk zelf niet meer gelooft in de democratie, dan verkeert de democratie in een crisis.
Deze crisis van de democratie heeft natuurlijk alles te maken met de economische crisis. En welbeschouwd hebben de critici ook gewoon gelijk. Onze parlementaire democratie is niet in staat om adequaat te reageren op ontwikkelingen op de markt. Dat hebben we de afgelopen tijd meermaals gezien. Zij is gewoon te langzaam. Democratische procedures zijn een luxe geworden die wij ons tijdens de crisis even niet meer kunnen veroorloven.
De parlementaire onderzoekscommissie De Wit heeft feilloos laten zien hoe onmogelijk het was voor de toenmalige minister van Financiën Wouter Bos om democratisch zuiver te opereren toen er in 2008 een bank moest worden gered van het faillissement. &#8216;We hadden weinig tijd,&#8217; zei Bos, &#8217;te weinig informatie, weinig voorbeelden, weinig alternatieven, maar we moesten beslissen. Uitstel was geen optie; er stond te veel op het spel.&#8217; Dit werd door de commissie bevestigd en dat is, als je er goed over nadenkt, een verregaande conclusie. De democratische spelregels zijn geschonden, maar de situatie liet het domweg niet toe om zich eraan te houden. Er was geen tijd voor democratisch overleg, want er moest vliegensvlug worden besloten. De Kamer kon niet worden geïnformeerd, want er was geen informatie. En toch moest er worden gehandeld. Als de betrokkenen zich in 2008 aan de democratische spelregels hadden gehouden, was er een grote bank failliet gegaan, met alle rampzalige gevolgen van dien. De democratie is domweg te traag om slagvaardig te reageren op de financiële markten.
Ratsmodee
Het tumultueuze debat dat eind mei in de Tweede Kamer plaatsvond over de Nederlandse bijdrage aan het Europese Stabiliteitsmechanisme (ESM), het zogenaamde permanente noodfonds, ging in feite precies daarover. De tegenstanders zeiden dat we de democratische controle over ons eigen geld zouden verliezen. De voorstanders zeiden dat het wel meeviel, dat er alleen in noodgevallen misschien iets besloten zou kunnen worden wat tegen onze zin is en dat een gering offer aan de soevereiniteit en de democratische controle onvermijdelijk was. Ze hadden beiden op hun manier gelijk. In noodgevallen, als ontwikkelingen in de markt nopen tot snelle besluiten, is de democratische ratificatie van alle betrokken nationale parlementen een luxe die we ons niet kunnen permitteren. Maar daar is nou eenmaal weinig aan te doen, want die vrije markten hebben nu eenmaal de macht om complete soevereine staten naar de ratsmodee te helpen en als we dat willen voorkomen, moeten we net zo snel zijn als zij.
In andere landen, met Italië als duidelijkste voorbeeld, is de democratie voor de duur van de economische crisis feitelijk afgeschaft. De laatste democratisch gekozen regering van Italië is door president Napolitano naar huis gestuurd, op aandringen van Angela Merkel. Ze had natuurlijk gelijk, want de regering Berlusconi maakte er een zooitje van en begon een risicofactor te vormen voor de hele eurozone. Maar in democratisch opzicht is het ongehoord. De premier van het rijkste land uit de eurozone belt een bevriend staatshoofd om hem op te dragen in het belang van de eurozone zijn regering af te zetten. De regering Monti ontbeert elke vorm van democratische legitimatie. Geen van de bewindslieden, inclusief de premier zelf, heeft ooit één stem gekregen van één kiezer. Natuurlijk moeten de gekozen volksvertegenwoordigers in het parlement hun goedkeuring geven aan elke maatregel, maar dat is een formaliteit, want op een bepaalde manier heeft iedereen van links tot rechts begrepen dat tegen stemmen even niet is toegestaan. En het moet gezegd: de regering Monti boekt resultaten. Italië staat er inmiddels in vele opzichten een stuk beter voor dan toen hij aantrad.
En alle besluiten die er werkelijk toe doen, worden al lang niet meer genomen door de nationale parlementen of regeringen. Zo&#8217;n debat in het Nederlandse parlement over een bijdrage van veertig miljard euro aan het permanente noodfonds is in feite niets meer dan kruimelwerk. De Europese Centrale Bank beslist dagelijks over astronomische veelvouden daarvan en dat zijn de beslissingen die op de financiële markten werkelijk het verschil maken. Zij zijn de werkelijke machthebbers van Europa en zij onttrekken zich aan elke vorm van democratische controle.
Lokroep
De democratie heeft op het moment gewoon even niet zo heel veel te bieden. De burgers die de conclusie trekken dat de democratie niet in staat is oplossingen te bieden voor de huidige problemen, kun je, al is het misschien met pijn in het hart, eigenlijk alleen maar gelijk geven. En het is niet meer dan logisch dat die burgers aangetrokken worden door alternatieven die buiten de democratische instituties om opereren.
Dat kan verschillende vormen aannemen. Volgens de staatkundige theorie van Aristoteles zijn er in wezen drie staatvormen denkbaar: die waarin een eenling regeert, die waarin een groep uitverkorenen het voor het zeggen heeft en die waarin het volk de baas is. Die drie vormen een cyclus. Als de monarchie in crisis raakt, wordt er een aristocratie ingesteld en als die ten val komt, leidt dat tot de democratie. En in het model van Aristoteles begint het na de crisis van de democratie van voren af aan. Dan volgt de roep om de sterke man. Dat is precies wat er tijdens de economische crisis in de jaren dertig van de vorige eeuw in Duitsland is gebeurd. En ook nu wordt de lokroep van het fascisme gehoord. In vele landen van Europa, waaronder Griekenland, Hongarije, Frankrijk, België en Nederland, zijn extreem-rechtse partijen bezig aan een opmars. En zelfs binnen de democratische instituties wordt de roep om een sterke man gehoord. Er wordt gepleit voor een Europese supercommissaris met verregaande bevoegdheden om in te grijpen zodra democratisch gekozen regeringen zich niet aan de budgettaire afspraken houden.
Volgens Aristoteles heeft elk van de drie staatsvormen een positieve en een negatieve pendant. Het intreden van de negatieve vorm is een symptoom van crisis en een aankondiging van een omwenteling. Een monarchie kan ontaarden in een tirannie, een aristocratie kan verworden tot een oligarchie en de negatieve pendant van de democratie noemt hij ochlocratie, wat betekent dat het gemene volk aan de macht komt, de dictatuur van het plebs. Aristoteles wist dat de Atheense democratie, die decennialang voortreffelijk had gefunctioneerd, tegen het einde van de vijfde eeuw werd gekaapt door populisten die inspeelden op de onderbuikgevoelens van de gewone man in de straat. Dat was het begin van het einde van de Atheense suprematie over de Griekse wereld. Nederland is wellicht het duidelijkste hedendaagse voorbeeld van een ochlocratie.
Maar we zien vandaag de dag ook ontwikkelingen die interessant zijn omdat ze niet zo makkelijk te classificeren zijn. Overal in de wereld zijn er bewegingen en initiatieven die zich richten tegen de bestaande politieke instituties en die spontaan opborrelen uit het volk dat zich organiseert via de sociale media. Een soort democratie 2.0. Directe democratie van de smartphone. De Arabische Lente is een voorbeeld. Occupy is een voorbeeld. Een van de interessantste voorbeelden is de MoVimento 5 Stelle van Beppe Grillo.
Zombies
Beppe Grillo is een cabaretier. Hij komt uit Genua. Zijn blog over Italiaanse politiek, beppegrillo.it, is al jarenlang een van de best bezochte sites ter wereld. In zekere zin is hij een typische populist, omdat hij de taal spreekt van het volk en het volk zegt te vertegenwoordigen in zijn strijd tegen de bestaande politieke instanties. Links of rechts, maakt niet uit. Dat is allemaal één pot nat. Allemaal zakkenvullers die het volk niet meer begrijpen. Zombies, zo noemt hij hen. Politieke partijen zijn uit de tijd. Directe democratie via internet is de toekomst. Het volk kan zelf wel beslissen wat het beste voor hen is, daar hebben ze geen zogenaamde volksvertegenwoordigers voor nodig. En de gemeenschap volgers van zijn blog is uitgegroeid tot een politieke beweging. MoVimento heet die nadrukkelijk. Het is namelijk geen partij. Ik herhaal: het is allesbehalve een politieke partij. Daarom heeft het ook geen statuut, maar een &#8216;non-statuut&#8217;. En die V moet met een hoofdletter, want die staat voor Vaffanculo en dat is precies wat zijn beweging wil: de bestaande partijen en politici in hun reet neuken. De MoVimento 5 Stelle is al een paar jaar bezig aan een onstuitbare opmars in de Italiaanse politiek. De beweging van Grillo was de grote winnaar van de gemeenteraadsverkiezingen van vorige maand. In Parma mogen ze zelfs de burgemeester leveren.
De beweging is een paradox. Ze wil geen politieke partij zijn, plaatst zich buiten de bestaande politieke orde, maar doet als partij mee aan de verkiezingen om een machtsbasis te creëren. Zij is een breed burgerinitiatief dat geleid wordt door één man. De invloed van Grillo is onmiskenbaar, maar wordt door zijn volgelingen met klem ontkend. De nieuw gekozen burgemeester van Parma, de 32-jarige Roberto Castiglion, zegt dat hij Grillo ooit één keer toevallig heeft ontmoet, dat hij op geen enkele manier met hem in contact staat en dat hij uitsluitend verantwoording wenst af te leggen jegens zijn kiezers. Zijn hele verkiezingscampagne heeft trouwens driehonderd euro gekost. En iedereen kan op internet helemaal transparant zien waaraan die zijn besteed.
Het is ook niet helemaal duidelijk waar de beweging voor staat. Maar dat is logisch, want een partijprogramma is iets van de oude politiek en ze willen nu juist dat de burger zelf beslist wat hij wil. Roberto Castiglion verwacht dat hij zo goed als elk besluit in Parma met unanieme stemmen zal kunnen doorvoeren, omdat de ideeën van de burgers zelf zo goed zullen zijn dat zelfs de zombies van de oude partijen er niet tegen zullen stemmen.
Antipolitiek
De G500-beweging van Sywert van Lienden in Nederland is totaal onvergelijkbaar, maar op een vergelijkbare manier paradoxaal. Om jongeren een stem te geven in de Nederlandse politiek, wil hij minstens vijfhonderd jongeren van onder de 35 jaar lid maken van alle drie de middenpartijen tegelijk, zowel van de VVD, als van het CDA als van de PvdA, om dan op de partijcongressen van die partijen met een meerderheid van minstens vijfhonderd stemmen besluiten af te dwingen die in het belang zijn van jongeren. Het is net als de beweging van Grillo een initiatief dat zich vooral richt op jonge intellectuelen. En het is op een vergelijkbare manier tegelijkertijd politiek en antipolitiek. Het richt zich tegen de bestaande democratische instituties, maar gebruikt die tegelijkertijd als een vehikel om de gewenste veranderingen te realiseren.
We kunnen alleen maar hopen dat dergelijke initiatieven de voorbode zijn van een gezonde verjonging van onze zieke, oude parlementaire democratie die het model van Aristoteles zal logenstraffen.
Maar er zijn gerede gronden om daaraan te twijfelen. De G500 is in feite een ordinaire lobby en vormt geen langetermijnoplossing voor de democratische crisis. Als ze succes heeft, zullen andere belangengroepen zich op een soortgelijke manier organiseren en dan zijn we weer net zover als voorheen. Directe democratie lijkt misschien in eerste instantie aantrekkelijk. Een soort superdemocratie, waarin de mening van het volk ongefilterd, zonder tussenkomst van volksvertegenwoordigers, wordt gehoord. Het klinkt ook allemaal lekker modern, omdat alles via internet gaat en internet is heilig. Wat via internet gaat, is bij voorbaat al beter dan iets wat niet via internet gaat. Maar als je er beter over nadenkt, besef je dat het onmogelijk is om op zo&#8217;n manier een land te besturen. Dat zou een democratie worden van zeventien miljoen reaguurders. En het belangrijkste bezwaar tegen directe democratie is dat zij onmogelijk langetermijnvisies kan formuleren, en dat is precies waar op dit moment een schrijnend gebrek aan is. Eigenlijk leven we al bijna in een directe democratie, want onze volksvertegenwoordigers komen nauwelijks nog aan iets anders toe dan hijgerig reageren op incidenten met een angstige blik op de peilingen.
Politiek is idealiter een zaak voor professionals. Zij ontwikkelen een visie voor de toekomst en een blauwdruk voor de maatschappij die zij voor ogen hebben. Die leggen zij voor aan de kiezer. De democratische instituties zijn niet de vijand van de democratie maar haar waarborg. En als dat hele systeem te traag blijkt om in te spelen op ontwikkelingen op de financiële markten, dan moeten we die financiële markten misschien maar verbieden in plaats van de democratie af te schaffen. Maar dat is een onderwerp voor een ander essay.
Voor meer info over Beppe Grillo:.vn.nl/grillo

Ilja Leonard Pfeijffer

Onze ochlocratie

Essay / Nederlandse diplomatie
De Syrische staatstelevisie bracht vorige week een opmerkelijk item. Stervoetballer Lionel Messi van Barcelona werd ervan beschuldigd dat hij gecodeerde signalen geeft aan de Syrische rebellen. Als voorbeeld werd zijn opmerkelijke solo vertoond in de wedstrijd tegen Real Madrid. Messi dribbelde in een onnavolgbare slalom langs een groot aantal tegenstanders het halve veld over en gaf vervolgens de assist waaruit werd gescoord. De Syrische staatstelevisie projecteerde Messi&#8217;s solo op de kaart van Syrië en concludeerde zonder een spoor van ironie dat hij met zijn dribbel de locaties van verborgen wapendepots en geheime smokkelroutes had onthuld.
Deze onthulling, die ik natuurlijk voor honderd procent geloof, maakt mijn bewondering voor Messi alleen maar groter. Doe het hem maar eens na om tijdens een topwedstrijd in een kolkend stadion uit je hoofd de kaart van Syrië na te dribbelen terwijl er ook nog sprake is van tegenstanders die alles in het werk stellen om dat te verhinderen. Of misschien zaten die ook in het complot. Want dat was ongetwijfeld de belangrijkste boodschap die de Syrische staatstelevisie met dit item wilde overbrengen aan de Syrische burgers: het is allemaal een complot. De opstandelingen, voor wie wij in het Westen zo veel sympathie hebben, zijn nietsontziende rebellen die de stabiliteit van het land proberen te ondergraven en die daarbij geholpen worden door het Westen. De duistere krachten in het Westen deinzen er zelfs niet voor terug om ook in Syrië grenzeloos populaire sporthelden te misbruiken voor hun streven om de trotse natie te corrumperen en te destabiliseren. Het item was een waarschuwing aan alle Syriërs. Alles wat uit het Westen komt, zelfs schijnbaar onschuldig vermaak zoals een voetbalwedstrijd, kan een doelbewuste poging behelzen om de Syrische staat te vernietigen. En tegelijkertijd was het item een geruststelling, want het liet zien dat de Syrische autoriteiten niet op hun achterhoofd zijn gevallen en heel goed in staat zijn om zelfs de meest geraffineerde machinaties van de vijand in het Westen te doorzien en onschadelijk te maken.
Voor de bühne
Het is de klassieke propaganda van een dictatoriaal regime. De dictator weet wat goed is voor zijn onderdanen. Hij garandeert vrede en voorspoed. Zijn tegenstanders, die meer democratie eisen, zijn agenten van vijandige buitenlandse mogendheden die uitsluitend uit zijn op destabilisering van de natie. Maar gelukkig is er de dictator, die intelligent, slagvaardig en machtig genoeg is om zijn burgers tegen deze duistere krachten te beschermen. Iedere dictator in de geschiedenis heeft zich van dit argument bediend. Uit het feit dat het item over Messi zo vergezocht is, zou je kunnen afleiden dat het regime de greep op het land aan het verliezen is en wanhopig als een kat in het nauw rare sprongen aan het maken is. Maar niets is minder waar. Het regime van Assad is aan de winnende hand. Zijn nietsontziende repressie werpt haar vruchten af. De opstand wordt met succes neergeslagen. Tot zover de Arabische Lente in Syrië. 
En intussen begint bij ons in het Westen de twijfel te knagen. We zijn overtuigd van de wreedheid van Assad en zijn getrouwen. De beelden van de talloze Syrische burgerslachtoffers staan op ons netvlies gebrand. Het enige wat zij wilden, was democratie. En voor die wens zijn zij genadeloos afgeslacht. Oké, het is ons land niet, formeel is het een interne aangelegenheid, we hebben er ook eigenlijk niets mee te maken, maar anderzijds zeggen wij toch altijd dat mensen die democratie willen onze vrienden zijn? Hadden we ze niet moeten helpen? Ja, we hebben wat laffe sancties opgelegd. De vrouw van Assad mag niet meer winkelen in Parijs. Maar niemand is er ook maar een moment van overtuigd geweest dat dat echt zou helpen. Waarom hebben we niet militair ingegrepen? Dat hebben we in Libië toch ook gedaan? En het argument om daar in te grijpen &#8211; dat een brute dictator geweld gebruikte tegen zijn eigen burgers die meer democratie wilden &#8211; gaat toch onverkort ook op voor Syrië? 
Dit roept de vraag op naar moraal en ethiek in de internationale politiek. Wij Europeanen gaan er evenals de Verenigde Staten graag prat op dat wij in onze internationale betrekkingen een hoge morele standaard hanteren. Wij zijn vóór vrijheid en tegen onderdrukking. Wij zijn vóór mensenrechten en tegen geweld. Wij kennen het verschil tussen goed en kwaad en overal ter wereld zullen wij het kwaad bestrijden en het goede beschermen. Deze principes gaan boven nationaal eigenbelang. Maar telkens weer doet zich de vraag voor of dit geen loze praatjes voor de bühne zijn. Onze weigering om de opstandelingen in Syrië te helpen is slechts een van de zeer vele voorbeelden van beslissingen die indruisen tegen de met zo veel graagte gepropageerde morele standaard van onze internationale politiek.
Dirty business
Ik legde de kwestie voor aan een goede vriend van mij in Genua. Hij kent de praktijk. Hij is decennialang werkzaam geweest als geheim agent van MI6, de buitenlandse geheime dienst van het Verenigd Koninkrijk. Inmiddels is hij met pensioen, maar hij wil nog steeds niet met zijn echte naam in de krant. Laten we hem Don noemen. 
&#8216;International politics are a dirty business,&#8217; zei hij. Hij zette er zo&#8217;n vies gezicht bij op dat ik begreep dat het eigenlijk nog een understatement was. &#8216;Elke vorm van ethiek in internationale politiek is een illusie, praatjes waarmee de kiezers aan het thuisfront zoet worden gehouden, een vorm van propaganda. In werkelijkheid gaat het altijd om eigenbelang. Niet óók om eigenbelang, maar uitsluitend en alleen voor honderd procent om eigenbelang. Iedere opstandeling of vrijheidsstrijder die ik in mijn tijd bij MI6 heb geholpen, was een bondgenoot van de Britse regering en ik heb evenzoveel vrijheidsstrijders of opstandelingen moeten dwarsbomen omdat ze een gevaar vormden voor Britse belangen. En er waren twee mogelijkheden: die belangen waren ofwel militair, ofwel financieel. Ik heb in mijn carrière heel wat democraten die vochten voor volslagen legitieme doelen, moeten verraden omdat hun vrijheidsstrijd indruiste tegen de belangen van Britse investeerders. Alles wat ik voor MI6 heb gedaan, diende het Britse eigenbelang. Alles. En daar ben ik niet bepaald trots op.&#8217;
&#8216;Is het echt zo cru? Of overdrijf je?&#8217;
&#8216;Ik overdrijf niet.&#8217;
&#8216;En waarom denk je dat het is, Don, dat we weigeren om militair in te grijpen in Syrië om de opstandelingen te helpen, terwijl we dat wel hebben gedaan in Libië? Komt dat ook voort uit eigenbelang?&#8217; 
&#8216;Natuurlijk. Het is simpel. Je maakt een analyse van de plaatselijke situatie en als de rebellen een goede kans maken om te winnen, dan help je ze en anders niet. Kennelijk hebben de geheime diensten de conclusie getrokken dat de opstandelingen in Syrië geen schijn van kans maken. Dan druist een militaire interventie in tegen het eigenbelang, omdat die veel te riskant is. De Libische opstandelingen waren volgens de geheime diensten kennelijk aan de winnende hand. Dan is het verstandig om hen met veel vertoon van macht bij te staan om het laatste zetje te geven. Zo zorg je ervoor dat ze bij je in het krijt staan. Ze zouden uit zichzelf ook wel gewonnen hebben, maar door ze met veel bombarie te helpen maak je hen tot bondgenoten die je heel wat verschuldigd zijn.&#8217; Ik knikte. Ik begreep dat Don gelijk had. Natuurlijk werkt het zo. Dit is het principe waarmee de in militair opzicht superieure partij zijn macht uitbreidt. Het Atheense imperium ten tijde van Pericles was voor een groot deel gebouwd op deze machtsbasis. In zijn befaamde lijkrede, zoals opgetekend door Thucydides, vertoont Pericles de voor ons maar al te herkenbare brutaliteit om deze vorm van internationale machtspolitiek ten overstaan van zijn eigen stadsgenoten te presenteren als een ethisch principe: &#8216;Wij maken vrienden door gunsten te bewijzen, niet door gunsten aan te nemen. [&#8230;] Wanneer wij onze buren helpen, doen wij dat niet uit beredeneerd eigenbelang, maar omdat wij pal staan voor vrijheid.&#8217; 
Het is precies dezelfde smoes die we in de loop van de geschiedenis tot op de dag van vandaag nog talloze malen zouden horen. 
Don vertelde ook nog dat hij zich een televisie-interview herinnerde met de Engelse oorlogsheld Montgomery, voor de BBC ergens in de jaren zestig. Aan het einde van het programma werd hem gevraagd of hij ooit had overwogen om de politiek in te gaan. Montgomery glimlachte. Hij zei: &#8216;Ze zeggen dat oorlog dirty business is, maar politiek &#8211; bij Jupiter, bij Jupiter&#8230;&#8217; En hij begon te giechelen.
Betere wereld
Ik herinnerde me hoe onze eigen minister van Buitenlandse Zaken, Uri Rosenthal, bij zijn aantreden verkondigde dat hij van plan was te breken met het beleid van zijn voorgangers. Het geheven domineesvingertje van het morele gelijk waarmee Nederland zich op het wereldtoneel had begeven was verleden tijd, zo zei hij. Hij zag het als zijn voornaamste taak om op te komen voor ons nationaal eigenbelang. Ik dacht toen al dat het hypocriet zou zijn om te denken dat dat werkelijk een fundamentele beleidswijziging was en daar ben ik inmiddels alleen maar meer van overtuigd. 
Toch was het schokkend dat Rosenthal dat met zoveel woorden zei. Want het mag dan wel waar zijn, maar dat betekent niet dat je dat ook mag zeggen. Je moet natuurlijk altijd wel net doen alsof je de ethiek vooropstelt in je buitenlands beleid, want zo verkoop je dat beleid aan je kiezers. Dat is nu eenmaal de handicap van spelers op het wereldtoneel die een democratie vertegenwoordigen. Ze zouden het liefst net zulk vuil spel spelen als hun tegenstanders en als niemand kijkt doen ze dat ook, maar ze moeten altijd een manier verzinnen om het thuis uit te leggen. Het is schokkend om je te realiseren dat Rosenthal kennelijk heeft ingeschat dat de Nederlandse kiezers in deze tijd, en in elk geval de kiezers van de gedoogcoalitie die hem in het zadel hebben geholpen, gevoeliger zijn voor het argument van nationaal eigenbelang dan voor het oude argument dat Nederland zich inzet voor een betere wereld. Nog schokkender is het om je te realiseren dat hij daar waarschijnlijk nog gelijk in heeft ook. 
Dit roept onmiddellijk de vraag op wat dat dan is, ons Nederlandse eigenbelang. De tijd dat we heersten over de zeven wereldzeeën is voorbij. Internationaal gezien zijn we geen zelfstandige speler meer. We opereren in de context van coalities, met name de Europese Unie en de NAVO. Ons nationaal belang valt samen met het belang van die coalities en vooral met onze positie en status binnen die coalities. Daarom moesten we meedoen in Afghanistan. Daarom moesten we, toen we vertrokken uit Uruzgan een nieuwe bijdrage leveren in Kunduz. Daarom moesten we twee F-16&#8217;s een paar rondjes laten vliegen boven Libië. Dat had niets te maken met de vraag of we het al dan niet eens waren met die missies, maar alles met het feit dat onze bondgenoten ons om een bijdrage vroegen en dat het voor onze positie binnen het bondgenootschap schadelijk zou zijn om dat verzoek af te slaan. 
Het is ironisch dat Rosenthal met zijn pleidooi voor het behartigen van nationaal eigenbelang precies dát niet lijkt te hebben begrepen. Als een logge uitvoering van Messi dribbelt hij de ene solo na de andere, maar hij is geen Messi, hij schaadt het teambelang, hij lijkt niet eens door te hebben dat het gaat om het teambelang en merkt evenmin dat zijn teamgenoten hem steeds minder ballen toespelen en hem na afloop in de kleedkamer met de nek aankijken.
Goedmakertje
Deze regering heeft er een potje van gemaakt. We hebben de NAVO geschoffeerd door het verzoek tot verlenging van de missie in Uruzgan, waar toenmalig minister Verhagen nota bene zelf om had gevraagd, niet in te willigen. Het goedmakertje in Kunduz wordt door onze bondgenoten weggelachen. In Europa stapelen we de ene blamage op de andere, met onze weigering om Bulgarije en Roemenië toe te laten tot het Verdrag van Schengen, met onze geïsoleerde positie met betrekking tot Israël, met onze schoffering van de spilzieke Grieken, met onze autistische immigratiewetgeving en met het PVV-meldpunt voor overlast van Polen waarvan de premier weigert afstand te nemen. En de gevolgen van dit alles zijn dat we inmiddels een ondergeschikte rol spelen in de NAVO, dat we onze zetel in de G20 zijn kwijtgeraakt, dat we in Brussel steeds minder voor elkaar krijgen, dat onze premier geconfronteerd is met een ongekend pijnlijke motie van het Europees Parlement en dat Nederland als enige van de vier triple A-landen van Europa niet in aanmerking komt voor het voorzitterschap van de eurozone (dat exclusief is voorbehouden aan triple A-landen), omdat Nederland volgens Brussel politiek te instabiel is en te extreem in zijn standpunten. 
Dat is de paradox. Onze vroegere hypocriete presentatie van ons internationaal beleid, dat in alle toonaarden ontkende dat het ons te doen was om nationaal eigenbelang en dat keer op keer benadrukte dat het ons uitsluitend ging om een betere wereld, gaf ons binnen onze bondgenootschappen een zekere vorm van moreel gezag en diende daarmee ons nationale eigenbelang, terwijl de huidige oprechte presentatie van dat beleid, dat eerlijk toegeeft dat we ons nationale eigenbelang vooropstellen, ons internationaal aanzien verkwanselt, onze positie binnen de bondgenootschappen verzwakt en ons nationale eigenbelang schaadt.

Eigenbelang is niet in ons belang

Essay / De wet en het fatsoen
Hoed u voor eenieder die het woord fatsoen in de mond neemt. Hij dient ten diepste te worden gewantrouwd. Ik zal uitleggen waarom.
De geschiedenis heeft geleerd dat de menselijke soort het best gedijt bij samenwerking. Doordat wij in staat zijn complexe samenwerkingsprojecten te ondernemen met grote aantallen soortgenoten, heeft onze soort zich in een duizelingwekkend tempo meester gemaakt van onze planeet. We hadden de stenen bijl nog maar net uitgevonden en we bouwden al piramides. De tijd die verstreek tussen de eerste gecoördineerde mammoetjacht en de gecompliceerde operatie die de eerste van onze soortgenoten naar de maan bracht, is in kosmische termen een oogwenk. Onze afhankelijkheid van samenwerking heeft de samenleving als gevolg. En waar mensen samenleven, is een vorm van regulering noodzakelijk. Want wij zijn niet alleen leden van een groep, wij zijn ook individuen met een vrije wil en het kan zich voordoen dat datgene wat een individu wil, in strijd is met het groepsbelang of de belangen van een ander individu in die groep. Daarom zijn wij, vanaf het prille begin van onze zegetocht over onze planeet, ervan overtuigd geweest dat onze soort niet kan overleven zonder spelregels voor het onderlinge verkeer. Die spelregels noemen we wetten. Maar met die wetten deed zich in de loop van de geschiedenis een probleem voor. De vraag was niet of we wetten nodig hadden, maar wie ze schreef. De vraag was niet of maatschappelijk onwenselijk gedrag aan banden moest worden gelegd, maar wie bepaalt wat maatschappelijk onwenselijk gedrag is.
Aangeharkte voortuintjes
Als oplossing voor dat probleem hebben we de democratie uitgevonden. Er zijn andere oplossingen denkbaar en ook toegepast. Plato, de katholieke kerk, de islam en fascistische regimes vinden dat de wetten moeten worden geschreven door speciaal daartoe gekwalificeerde lieden, zoals filosofen, de Paus, de imam of de Führer, die de wijsheid in pacht hebben. Dergelijke oplossingen zijn een beetje uit de mode geraakt, behalve in de sport, het bedrijfsleven en de podiumkunsten. Als je de regels laat bepalen door degene die de wijsheid in pacht heeft, wordt de vraag al snel wie beslist dat diegene de wijsheid in pacht heeft. Daarom is de democratie, ondanks al haar tekortkomingen, zo gek nog niet. Omdat niemand de wijsheid in pacht heeft, heeft iedereen evenveel te vertellen.
En in een democratische rechtsstaat werkt het als volgt. Er is een wetgevende macht. Die bepaalt de spelregels en niemand anders. Die bepaalt wat maatschappelijk ongewenst gedrag is en wat niet. In Nederland wordt die wetgevende macht gevormd door onze beide parlementen. En in die parlementen hebben volksvertegenwoordigers zitting die wij door middel van verkiezingen het mandaat geven om voor een bepaalde periode onze opvattingen te verwoorden en onze belangen te behartigen. Aan dit systeem kleven talloze praktische bezwaren, maar daar gaat het nou even niet om. Het gaat om het principe. En het principe is dat de wetgevende macht en niemand anders de wetten schrijft en die wetgevende macht zijn wij zelf.
En wat betekent het als iemand in de context van dit systeem een beroep doet op het begrip fatsoen? In feite komt het erop neer dat zo iemand zegt: &#8216;Wat die ander aan het doen is, is weliswaar niet verboden, maar toch vind ik dat hij dat niet zou mogen doen.&#8217; Dat kan hij natuurlijk wel zeggen, maar zo werkt het niet. Alles wat niet expliciet bij wet is verboden, is expliciet bij wet toegestaan. Ook dat is een fundament van de rechtsstaat. Iemand die zich beroept op het begrip fatsoen, beroept zich op een soort van vage, hogere notie die net zo belangrijk of misschien wel belangrijker is dan onze wetten. Maar daar doet zich onmiddellijk de vraag voor naar de legitimatie. Hadden we het met onze wetten net zo goed geregeld, hadden we een systeem bedacht waarin we zelf als collectief onze eigen wetten schrijven, en dan komt er iemand die zegt dat er ook nog zoiets is als fatsoen. Maar wie bepaalt dat? Denk je soms dat jij de wijsheid in pacht hebt? Dat bepalen we toevallig nog wel even met z&#8217;n allen hier. Als we allemaal in meerderheid zouden vinden dat bepaald gedrag ongewenst is, hadden we er wel een wet tegen uitgevaardigd. Wetten zijn democratisch gelegitimeerd en fatsoen niet. Je eigen fatsoensregels kun je naleven, maar bij gebrek aan democratische legitimatie niet opleggen aan een ander. Dat zou een vorm van fascisme zijn.
Hoed u daarom voor eenieder die het woord fatsoen in de mond neemt. Hij moet ten zeerste worden gewantrouwd. Weet je nog hoe we allemaal hebben gebulderd van het lachen om Balkenende met zijn potsierlijke appèl aan fatsoen? Feilloos prikten we dat door. Zijn notie van fatsoen was gebaseerd op zijn provinciale achtergrond in Zeeland waar de jaren vijftig nooit daadwerkelijk zijn vervlogen en waar de samenleving draait om aangeharkte voortuintjes en de beleefdheid om je hoed af te nemen voor de veldwachter en meneer pastoor. Op grond van welke democratische legitimatie dacht hij dat muffe knusse wereldbeeldje te kunnen opleggen aan ons, de kosmopolitische vrije geesten van de toekomstgerichte metropolen in het westen des lands? Geschaterd hebben we. En terecht.
Provocerend journalistje
Maar nu zitten we opnieuw over fatsoen te discussiëren omdat de intellectuele gewichtheffer Andreas Kinneging het provocerende journalistje Rutger Castricum heeft bedreigd omdat hij het onfatsoenlijk vond dat die bij hem thuis aanbelde om verhaal te halen bij Kinnegings partner, Naema Tahir, die er in haar column in Buitenhof voor had gepleit om Rutger Castricum als journalist de toegang tot het Binnenhof te ontzeggen omdat hij als provocateur onfatsoenlijke vragen meent te moeten stellen aan eerbiedwaardige politici zoals Job Cohen, die daarmee niet kon omgaan en mede daardoor ten val is gekomen, wat Rutger Castricum bij monde van Felix Rottenberg en Frénk van der Linden op het verwijt kwam te staan dat hij als provocerend journalistje onfatsoenlijk opereert. En nu lachen we niet meer. We zijn een beetje in de war. Want welke ruimdenkende intellectueel wil het nu voor Rutger Castricum opnemen als de pleitbezorgers van fatsoen zo veel intellectuele zwaargewichten hebben opgesteld?
Het feit blijft dat we wetten hebben, dat er niets in de wet staat geschreven wat het provocerende journalistje expliciet verbiedt te doen wat hij doet en dat dat derhalve expliciet bij wet is toegestaan, terwijl het pleidooi van Naema Tahir om hem met een beroep op fatsoen de toegang tot de wandelgangen van ons parlement te ontzeggen, elke rechtsgrond ontbeert en dat het optreden van Kinneging bij wet strafbaar is gesteld. Wat nou fatsoen?
En als politici Castricums vragen onfatsoenlijk vinden, hoeven ze toch niet te antwoorden? Ze kunnen hem ook negeren. Dat ze dat niet doen, komt doordat ze denken dat het belangrijk is om te scoren in populaire media. Maar daarmee is het dus hun eigen schuld en dan moeten ze niet zeuren als de populaire media een beetje al te populair gaan doen. En als de kijkers thuis Castricums optreden onfatsoenlijk vinden, dan kijken ze toch niet naar zijn programma? Wat is nou eigenlijk het probleem?
En als we het nu toch hebben over journalisten en politici, dan moet worden gezegd dat fatsoen als norm voor de omgang tussen juist precies die twee beroepsgroepen misplaatst is en zelfs gevaarlijk. Journalisten moeten de machthebbers op hun huid zitten. Elke goede journalist is strontvervelend voor een politicus. Een journalist die door politici aardig wordt gevonden, doet zijn werk niet goed. En natuurlijk doen politici dan een beroep op fatsoen. Dat haalt je de koekoek. Zij willen het liefst terug naar de tijden dat de knipmessende reporter zich beperkte tot het respectvol fluisteren van &#8216;ja, excellentie, nee inderdaad, excellentie, dank u wel, excellentie.&#8217; Een machthebber die fatsoen eist van de journalisten die hem dag en nacht op zijn huid zitten omdat hij nu eenmaal een machthebber is, is een machthebber die liever gewoon rustig in alle stilte de macht heeft zonder dat daar bij voortduring vervelende vragen over worden gesteld.
Striemend fluitconcert
Er zit nog een ander aspect aan de verhouding tussen de geschreven wetten van het wetboek en de ongeschreven wetten van het fatsoen en dat kan het beste worden geïllustreerd aan de hand van een parallel met de wereld van de sport. Daar bestaan spelregels, maar los daarvan bestaat er ook zoiets als sportiviteit. Dat je als voetballer de bal over de zijlijn speelt als je ziet dat een tegenstander zich heeft geblesseerd. En dat je, zodra het spel weer wordt hervat, de bal terugkrijgt van de tegenstander. Er is niets in de spelregels wat tot dit gedrag verplicht. Als je het na zou laten, zou de scheidsrechter niet ingrijpen. En toch houdt iedereen zich aan deze ongeschreven regels van sportiviteit. Dat lijkt iets moois en dat is het ook. Maar als je goed nadenkt, is er meer aan de hand. Want waarom haalt geen enkele voetballer het in zijn hoofd om de bal gewoon lekker in de ploeg te houden wanneer het spel wordt hervat nadat de tegenstander de bal expres over de lijn heeft geschoten? Omdat het hem zou komen te staan op een striemend fluitconcert. Sportiviteit is geen vrijwillige uiting van goedmoedigheid, maar wordt afgedwongen door de druk van een publiek dat sportiviteit eist.
Precies zo is het ook met fatsoen. Wie zich fatsoenlijk gedraagt, lijkt op vrijwillige basis uiting te geven aan een goedaardig karakter en respect voor de medemens. En vaak is dat ook zo. Maar er is ook een keerzijde die we niet moeten onderschatten. Want even zo vaak wordt zogenaamd fatsoenlijk gedrag afgedwongen onder druk van de algemeen heersende opvatting van wat fatsoenlijk gedrag is. Dat kan de opvatting van de maatschappij als geheel zijn of ook van de klasse of groep waarvan iemand deel wil uitmaken. Vertoon van fatsoen is gallery play voor een eretribune met gelijkgestemden.
En omdat elke groep conformistisch gedrag eist en afwijkend gedrag afkeurt, is fatsoen een conservatieve notie. Wie een beroep doet op fatsoen, doet dat nooit als oproep om alles nu eindelijk eens helemaal anders te gaan doen. Een beroep op fatsoen is altijd een afkeurende reactie op afwijkend en vernieuwend gedrag en een appèl om alles zo te doen zoals we dat altijd al hebben gedaan en in hemelsnaam niets te veranderen. En daarmee kan fatsoen eenvoudig een middel worden om individuen te onderdrukken. De voorbeelden in de geschiedenis zijn legio. Millennialang mochten vrouwen allerlei dingen niet die mannen wel mochten omdat dat onfatsoenlijk werd gevonden. In veel landen is dat nog steeds zo. Vrijwel elke grote wetenschappelijke, artistieke of maatschappelijke revolutie kwam tot stand in weerwil van fatsoensnormen die haar de kop wilden indrukken en evenzovele pogingen tot vernieuwing zijn met een beroep op fatsoen daadwerkelijk gefnuikt. Ook individuen die alleen maar zichzelf willen zijn, worden door fatsoen onderdrukt. Vraag maar aan al die ex-gereformeerde provinciegenoten van Balkenende hoezeer zij hebben geleden onder de druk van de fatsoensnormen van de groep waarvan zij deel uitmaakten. Het komt zelfs voor dat er in naam van het fatsoen geweld wordt ingezet. Ik las laatst in de krant dat jongeren in Bagdad worden mishandeld of zelfs gestenigd omdat zij zich te modern kleden.
Waar de wetten de vrijheden van ieder individu garanderen, is fatsoen een repressief middel dat wordt ingezet om individuen die naar de smaak van de groep te veel gebruik maken van die vrijheden terug te fluiten.
Dit alles gezegd zijnde, moet ik natuurlijk toegeven dat fatsoen iets prachtigs is. Ik doe zelf mijn uiterste best om te leven volgens mijn eigen fatsoensnormen en ik vind het bijzonder aangenaam als de mensen met wie ik verkeer zich in mijn ogen fatsoenlijk gedragen. En fatsoen bevordert wel degelijk de sociale cohesie. Het is als decorum, wat oorspronkelijk &#8216;sier&#8217; betekent. Fatsoen is sierlijk gedrag dat, evenzeer als al het andere om ons heen dat is verfraaid, bijdraagt aan het plezier dat wij eraan beleven om in deze wereld te vertoeven. Maar sierlijkheid, schoonheid en wellevendheid kun je niet afdwingen bij een ander.
Eigenlijk is het net zoiets als liefde. Het vermogen om van een ander mens te houden is een van de mooiste eigenschappen van de mens. Maar liefde kun je niet opleggen aan iemand anders. Liefde afdwingen is iets misdadigs. Precies zo is het met fatsoen. Wie zichzelf fatsoensnormen oplegt, is een goed mens, maar wie die normen wil opleggen aan een ander, moet met het grootst mogelijke wantrouwen worden bejegend.

Pas op voor mensen die het f-woord in de mond nemen