Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips

Wetenschap
‘We moeten even sla- lommen,’ zegt Peter Tindemans, als hij de deur van zijn ruime werkkamer opent. De voormalige topambtenaar van het ministerie van Onderwijs doelt op de stapels boeken en papieren die verspreid op de vloer liggen. Ze baden in het zonlicht dat door de hoge ramen van Tindemans’ huis aan een statige Haagse laan valt. In een hoek naast de bank ligt een stapel EU-documenten. De marges zijn volgekrabbeld met aantekeningen.
Tindemans, van huis uit fysicus, leidde in opdracht van het Europees Parlement een onderzoek naar de haalbaarheid van een European Institute of Technology. Drie weken geleden leverde hij het rapport in.
De scepsis bij de parlementariërs is groot. Barroso wilde aanvankelijk met een bescheiden budget een topinstituut openen, een fysiek gebouw, ergens in Europa, en daar al het baanbrekende technologische onderzoek concentreren. Eind 2006 werd het plan aangepast: een virtueel centrum moest er komen, met een aantal onderzoekscentra verspreid over Europa, maar wel met de bevoegdheid om een eigen graad toe te kennen.
Een van de beoogde doelen is het concentreren van talent: het EIT moet hofleverancier van Nobelprijswinnaars worden. Dat betekent ook dat het moet kunnen concurreren met de beste instituten in Amerika. Want daar begon het allemaal mee. Tindemans: ‘Barroso had gehoord dat daar iets prachtigs stond in Amerika, en dat moest hij ook hebben.’
Tindemans maakt korte metten met de plannen. ‘Europees MIT weer verworpen’, kopte het Amerikaanse tijdschrift Science op zijn website, bij verschijning van het rapport. Maar de fysicus doet meer dan de plannen van de Commissie naar de prullenbak verwijzen: hij beschrijft ook een alternatief. Een aantal kleinere EIT’s, toegespitst op een wetenschappelijk deelgebied, gelieerd aan een bestaande universiteit, zouden de concurrentiekracht van de Europese wetenschap kunnen vergroten.
De plannen voor het EIT staan niet op zichzelf. Terwijl het parlement Tindemans’ analyse bestudeert, brandt het debat over de European Research Area los. Het stuk dat de basis moet vormen voor de discussie over deze hoeksteen van de Lissabon-strategie, een ontwikkelingsplan om de Europese kenniseconomie op te stoten in de vaart der volkeren, is net gepubliceerd. De inzet is het creëren van wat je een vrije markt voor de wetenschap zou kunnen noemen. Mobiliteit van kennis en wetenschappers zijn de sleutelwoorden. Het EIT wordt in het discussiestuk genoemd als een belangrijke bijdrage aan de realisatie van het ambitieuze plan.
Denkt u dat deze voorstellen de plannen voor het EIT daadwerkelijk zullen beïnvloeden?
‘Wat ik hoor, is dat de commissie, Barroso voorop, zegt: het interesseert ons niet wat, als er maar iets komt. Barroso moet ergens zijn naamplaatje aan kunnen hangen. Dat biedt kansen, maar ook bedreigingen. In de ministerraad en het parlement kunnen nu mensen gaan opstaan die ons plan een goed idee vinden, en dan gaat de commissie daarin mee. Terwijl de commissiestaf, de ambtenaren, vaak de neiging hebben te denken: we hebben nu dit verhaal opgeschreven, we gaan niet over op een ander verhaal. Maar daarvoor hebben ze denk ik al te veel gezwalkt de afgelopen jaren. Van nog een verandering zullen ze niet wakker liggen. Toen we drie weken geleden in het parlement gingen praten, was er veel waardering voor onze analyse en ons voorstel om het anders te doen. De reactie was: eindelijk zegt iemand met argumenten dat de keizer geen kleren aanheeft.’
Hoe zou zo’n instituut er volgens u uit moeten zien?
‘Wat ons voor ogen staat, is een fysiek centrum dat je los van de bureaucratie van de universiteit kunt runnen, maar dat in alle opzichten geïntegreerd is met het functioneren van de universiteit. Alle voorbeelden – binnen en buiten Europa – laten zien dat de concentratie van talent op één locatie met goede omstandigheden en een goede infrastructuur, de manier is waarop je echt topmensen kweekt en toponderzoek kunt doen.’
Waarom kan dat dan niet in een groot, nieuw, Europees instituut?
‘Dat kan wel. De commissie had best kunnen zeggen: we hebben drie miljard beschikbaar, in plaats van driehonderd miljoen, en we willen een nieuw centrum maken. Dan zeg ik: oké, kans, competitie is nooit weg, doe het maar. Maar het idee dat je met driehonderd miljoen nieuw geld iets van 2,4 miljard kunt maken, is natuurlijk volkomen flauwekul.’
Wat zijn, behalve die slechte financiële basis, de bezwaren?
‘Ons voorstel is ook aantrekkelijk voor bestaande instellingen en dat is een verschil met het commissievoorstel. Dat is in alle fases op veel verzet gestuit van de instituten. Je kunt zeggen dat dat inertie en traditie is en dat is voor een deel waar, maar instellingen als de universiteiten van Cambridge en Zürich zijn niet tegen om het tegen zijn. Zij zeggen: het zou veel beter zijn als wij ons kunnen versterken. En daar hebben ze gelijk in, vind ik.’
In de door Tindemans voorgestelde constellatie worden de EIT’s daarom door bestaande instituten opgericht. De Brusselse inmenging zou neerkomen op een subsidieverstrekking. Volgens de oud-topambtenaar is dat nu juist de bedoeling. Achter zijn analyse van het EIT-plan gaat een fundamentele overtuiging schuil: de Europese subsidiepot voor onderzoek moet anders worden beheerd. Het bestaande wetenschapsbeleid van de EU vindt hij te gefragmenteerd, te veel geld wordt over een te breed terrein, over te veel kleine projecten uitgesmeerd. De oplossing is eenvoudig: bundel de verschillende geldstromen, en laat het geld verdelen door mensen met verstand van zaken.
Hoe zou die subsidie in de praktijk toegekend moeten worden?
‘Je zou een flink deel van het geld dat in het bestaande kaderprogramma zit, aan de nieuw opgerichte European Research Council moeten geven. Dan kun je het veel simpeler uitgeven dan de commissie nu doet, met alle politieke bemoeienis. Je zou daarnaast kunnen kijken of je niet de rest van het kaderprogramma kunt toespitsen op een paar strategische terreinen, in plaats van op een heel breed gebied allerlei kleine projecten te financieren.’
Helpt die vereenvoudiging ook de toekomstige Nobelprijswinnaars bij elkaar te krijgen?
‘Ja. Er zijn genoeg wetenschappers die geen projecten meer voor het kaderprogramma willen maken, omdat dat veel te bewerkelijk is. Die bereik je via de European Research Council, daar ben ik van overtuigd. Als er veel geld naar Karolinska gaat, of naar Utrecht, dan trekken mensen daar vanzelf naartoe.’
Betekent dat niet de doodsteek voor de omringende universiteiten?
‘Het moet een proces zijn van differentiatie. Je moet leren van Amerika. Daar zijn ongeveer tweehonderd universiteiten waar echt onderzoek gebeurt, niet meer. In Europa heeft iedere universiteit de ambitie om onderzoek te doen. De Nederlandse overheid zou moeten zeggen: het is onwaarschijnlijk dat we dertien universiteiten in de wereldtop krijgen. Dan kun je proberen een aantal universiteiten een andere ambitie te laten krijgen. Waarom kiest Maastricht er niet voor om een heel goede undergraduate universiteit te zijn en te stoppen met al het toponderzoek? Dat is het soort discussie dat je zou moeten voeren.’
Aan het discussiestuk over de European Research Area is een online consultatie verbonden. Van 1 mei tot en met 31 augustus kan iedereen via http://ec.europa.eu/research/era/consultation-era_en.html zijn mening geven over de toekomst van het Europese wetenschapsbeleid

Hidde van den Brink

Kweekschool voor Nobelprijswinnaars

Toptalenten in Nederland
Pensioenen
Ralph Koijen
Lans Bovenberg, expert met internationale bekendheid op het gebied van vergrijzing en directeur van Netspar, over econoom Ralph Koijen: &#8216;Pensioenen en verzekeringen &#8211; niemand weet het, maar dat is een van de terreinen waarin Nederland wereldleider is. Denk aan bedrijven als ING en Fortis. En aan onze goedgevulde pensioenfondsen. Ralph Koijen levert daar een essentiële bijdrage aan.
Zo jong als hij is, heeft hij zich verdiept in twee aspecten van de vergrijzing die nu hot issues zijn. Zijn specialisme is beleggen op de lange termijn: hoe kunnen pensioenfondsen zich indekken tegen inflatie? Verder houdt hij zich bezig met de voor- en nadelen van collectieve pensioenfondsen. En hoe kan meer keuzevrijheid binnen die fondsen eruitzien?
Hij hielp het ABP bij het vaststellen van zijn langetermijnvisie. Zo zorgt hij ervoor dat ons pensioen gelijke tred houdt met de inflatie. Het ABP kondigde deze maand aan minder op de beurs te beleggen en meer in private equity. Door zijn aanwezigheid bij ABP heeft Ralph daar zijn steentje aan bijgedragen.
Nu zit hij voor een jaar in de Verenigde Staten om zich te ontwikkelen en te verbreden. Dat is het walhalla van de economische wetenschap. Hij werkt er samen met de beste mensen op zijn gebied, is er een enorm netwerk aan het opbouwen.
Ralph is goed in drie dingen: hij weet wat er speelt in de wetenschap, kent zijn vak uit de praktijk én hij is ondernemend. Die combinatie noem ik de gouden driehoek. Een
bèta die dat allemaal in zich heeft, daar is een ernstig tekort aan.&#8217;
RALPH KOIJEN LEEFTIJD 25 | STUDEERDE AAN Universiteit Tilburg, financiële econometrie | VAN/TOT 1999-2003 | WERKZAAM ALS Ph.D. student (aio) | ADVIESFUNCTIE ABP
Water
Bas Jonkman
Marcel Stive, hoogleraar Kustwater­bouwkunde, wetenschappelijk directeur van het Water Research Centre Delft en lid van het Expertise Netwerk Waterkeringen, over waterbouwkundige Bas Jonkman: &#8216;Hoeveel mensen verdrinken er bij een overstroming? Dat is kort gezegd waar Bas Jonkman in is afgestudeerd en nu op promoveert.
Jonkman heeft net zijn proefschrift ingeleverd. Hij geeft belangrijke informatie op grond waarvan nu beleid wordt gemaakt. Wat zijn de gevolgen en risico&#8217;s van overstromingen? Welke maatregelen kunnen we nemen om deze te reduceren? Het zijn belangrijke vragen, gegeven het feit dat we verwachten dat het in de toekomst vaker zal misgaan. Ze zijn ook steeds relevanter nu de overheid overweegt niet meer te investeren in het verhogen van dijken, maar evacueren als optie te nemen. Dan moet ze wel eerst de risico&#8217;s kunnen inschatten. Jonkmans model wordt nu meegenomen in die overweging. Voor zijn onderzoek dook hij in de archieven van de watersnoodramp in 1953, toen in Zeeland achttienhonderd mensen verdronken. In 2005 reisde hij naar New Orleans om daar data te verzamelen. Voor New Orleans was evacuatie zeer effectief, maar in de Nederlandse situatie is evacuatie van kustgebieden gedoemd te mislukken.
Een hurricane zie je dagen van tevoren aankomen. Je kunt dan goed waarschuwen. Een dijkdoorbraak in Nederland verloopt waarschijnlijk anders. Het is dagen slecht weer, en niet zeker of er een overstroming zal komen. Als die dijk inderdaad doorbreekt, hebben mensen 24 uur om te evacueren. Dat is heel kort.
Wat doe je als je hoort dat je je uit de voeten moet maken? Je rijdt eerst naar huis om je dierbaren op te halen en dan vertrek je. Dat veroorzaakt gigantische files. Er komen allerlei sociologische en psychologische factoren bij kijken. Ook die onderzocht Jonkman.
In de wetenschap hebben veel mensen moeite met breed denken. Het is vaak mierenneuken. Deze jongen heeft de eruditie om breed te kunnen kijken, over de grenzen van de wetenschappen heen. Dat maakt hem bijzonder.&#8217;
BAS JONKMAN LEEFTIJD 29 | STUDEERDE AAN TU Delft | VAN/TOT 1995-2001 | PROMOTIE 2002-2007, proefschrift: &#8216;Loss of life estimation in flood risk assessment&#8217;, onderzoek naar slachtoffers ten gevolge van overstromingen | WERKZAAM ALS Specialist Veiligheid Hoogwater, bij Rijkswaterstaat
Duurzaamheid
Nicole van Dam
Louise Vet, professor in evolutionaire ecologie en directeur van het Neder­lands Instituut voor ecologie (NIOO-KNAW), over chemisch ecoloog Nicole van Dam: &#8216;Planten zijn niet alleen de longen van onze aarde, ze zijn ons belangrijkste voedsel. Tegen insecten en andere organismen die hen bedreigen, brengen ze chemische verdediging in stelling: ze produceren de meest toxische stoffen op aarde om hun belagers van het lijf te houden en, als ze worden aangevallen, bovendien aantrekkelijke geurstoffen die de vijanden van hun vijanden aantrekken. Er zijn in de natuur daardoor weinig problemen met insectenplagen. Wel in de landbouw, waar we meestal minder resistente planten gebruiken, die door de kwekers vooral zijn veredeld op productieverhoging of op mooi, groot of lekker. Een insectenplaag gaan we dan te lijf met chemische bestrijdingsmiddelen, met alle nadelen voor mens en natuur. In 2000 heeft het NIOO-KNAW een nieuwe groep gestart om de nog onbekende interactie tussen het boven- en ondergrondse voedselweb te onderzoeken en vooral de rol die de verdediging van planten hierbij speelt. We lopen hiermee voorop in de wereld. Nicole van Dam is als vooraanstaand chemisch ecoloog een spil in dit onderzoek. Ze was de eerste chemisch ecoloog die de effecten van ondergrondse vraat op bovengrondse voedselketens nauwkeurig in kaart heeft gebracht; nu volgen anderen en is het belang ervan breed doorgedrongen. Kennis over de koppeling van ondergrondse en bovengrondse ecologische processen is óók van belang voor natuurontwikkeling en natuurbehoud. En om, bijvoorbeeld, de ecologische risico&#8217;s van genetisch gemodificeerde planten te bepalen, een risico dat nog nooit in de bodem is onderzocht.
Voor haar onderzoek ontving Nicole van Dam een prestigieuze VIDI-beurs van NWO. Haar publicaties worden internationaal gretig ontvangen en goed geciteerd, en ze is een geliefd en enthousiast spreker op internationale congressen. Ze is een internationale topper op haar vakgebied.&#8217;
NICOLE VAN DAM LEEFTIJD 41 | STUDEERDE AAN Universiteit Wageningen | VAN/TOT 1984-1990 | POST-DOCTORAAL ONDERZOEK Universiteit Leiden (1994-1995), University of California Riverside (1995-1997), Max Planck Instituut voor Chemische Ecologie, Jena (1997-2000), NIOO-KNAW (2000-2003) | PROMOTIE 1990-1995, Universiteit Leiden | Proefschrift &#8216;Production, distribution, and function of secondary metabolites&#8217; | WERKZAAM ALS Research scientist (sinds 2005 Senior Research Scientist) bij het NIOO-KNAW
Ruimtevaart
Marco Beijersbergen
Johan Bleeker, hoogleraar Ruimte­on­­der­­­zoek aan de Universiteit van Utrecht en tot eind 2003 directeur van SRON (het Nederlandse Instituut voor Ruim­te­onderzoek), over Marco Beijers­bergen: &#8216;Ik heb hem in 1997 voor het eerst ontmoet in zijn rol als technisch-wetenschappelijk consultant bij ESTeC tijdens de bouw van een grote Europese röntgen-ruimtelescoop. Marco was toen een jonge postdoc en viel niet alleen op door zijn grondige fysische kennis van instrumentele concepten, maar ook door zijn belangstelling voor nieuwe technologie. Zijn drive was toen al duidelijk: een optimale synthese tot stand brengen tussen wetenschap en innovatieve technologie. De ontwikkeling van fysische instrumentatie voor de ruimtevaart (zijn leeropdracht als bijzonder hoogleraar aan de Universiteit Leiden) is daarvoor de ultieme uitdaging. Marco&#8217;s ondernemingsgeest en eigen visie resulteerden, onvermijdelijk, in het opzetten van een eigen bedrijf, cosine Holding, hij wilde geen &#8220;pareltje&#8221; blijven in de kroon van een of ander consultancybureau. Marco vormt de spil van alle activiteiten: acquisitie, organisatie, meewerkend voorman en coach, inhoudelijk klankbord. Een opmerkelijke combinatie van affiniteit met wetenschap, toptechnologie en ondernemerschap. Cosine voert hoofdzakelijk onderzoeks- en ontwikkelingsopdrachten uit voor Europese ruimtevaartprojecten van ESA. Daarin vormt het een brug tussen de wetenschap en bedrijven die zijn gespecialiseerd in technologie en engineering. Het bedrijf ontwikkelt, simuleert en test optica voor ruimtetelescopen en speelt een centrale rol in de ontwikkeling van revolutionaire nieuwe technieken voor het maken van scherpe afbeeldingen in röntgenlicht. Het doorontwikkelen van deze techniek kan op korte termijn leiden tot de mogelijkheid om ruimtetelescopen te bouwen die, met hetzelfde gewicht, meer dan tienmaal het lichtverzamelend oppervlak hebben en veel scherper röntgenbeelden maken dan tot nu toe mogelijk leek.&#8217;
MARCO BEIJERSBERGEN LEEFTIJD 38 | STUDEERDE AAN Universiteit Delft (1987-1988, propaedeuse Technische Natuurkunde), Universiteit Leiden (1988-1991, doctoraal Experimentele Natuurkunde) | PROMOTIE 1991-1996, Universiteit Leiden, proefschrift &#8216;Phase singularities in optical beams&#8217; | WERKZAAM ALS Directeur-eigenaar van cosine Science &#038; Computing BV en cosine Research BV (sinds 2000) en bijzonder hoogleraar Fysica van Ruimtevaartinstrumentatie aan de Universiteit Leiden (sinds 2005) | MEDEUITVINDER VAN silicium gaatjeslenzen voor röntgenstraling (2001)
Hightech systemen
Dave Blank
Frans van Vught, ex-rector en bestuursvoorzitter Universiteit Twente, thans topadviseur Europese Commissie en lid van het Innovatieplatform, over nanotechnoloog Dave Blank: &#8216;De combinatie van nanotechnologie en materiaalwetenschappen is een van de aantrekkelijkste en meest innovatieve vakgebieden in de hightech sector. Daar wordt bijvoorbeeld gewerkt aan stoffen met ingebouwd geheugen: denk maar aan een overhemd dat de drager automatisch zijn medicijnen toedient. Dat is allemaal niet zo heel ver weg. Daves grootste verdienste is dat hij materialen heeft voorzien van een compleet nieuwe wetenschappelijke benutting, waardoor dit soort futuristische toepassingen mogelijk worden.
Met het MESA+ instituut behoort Neder­land internationaal tot de top vijf op het gebied van de nanotechnologie. Als weten­schap­pelijk directeur van het instituut neemt Dave dus een belangrijke positie in. Hij is bij uitstek iemand die de koppeling tussen fundamenteel academisch onderzoek en praktische toepassingen kan maken. Hij is begonnen op de LTS en is via de MTS en de HTS opgeklommen, gepromoveerd en uiteindelijk hoogleraar geworden. Die motivatie om het allerhoogste te bereiken, vind ik prachtig.
In Nederland is een tekort aan technisch opgeleiden, dus we moeten heel veel doen om te zorgen dat de generatie hierna internationaal ook kan meedoen. Dave heeft de motivatie om anderen daarbij te betrekken; hij is erg begaan met onderwijs, met leerlingen en studenten. Hij is niet voor niks hoofdredacteur van www.natuurkunde.nl, hij heeft aan de wieg gestaan van de nieuwe bacheloropleiding Advanced Technology aan de Universiteit Twente en is lid van de adviesraad van het ROC van Twente. Dave heeft een groot hart voor de toekomst.&#8217;
DAVE BLANK LEEFTIJD 54 | STUDEERDE AAN HTS Enschede | VAN/TOT 1972-1976 | PROMOTIE 1987-1991, Universiteit Twente, proefschrift over hoge temperatuur supergeleidende dunne lagen | WERKZAAM ALS hoogleraar anorganische materiaalkunde, faculteit Technische Natuurwetenschappen, Universiteit Twente | NU wetenschappelijk Directeur MESA+ Instituut voor Nanotechnologie
Creatieve industrie
Arjan Brussee
Erwin van der Zande, hoofdredacteur van techlifestyle magazine Bright, over Arjan Brussee: &#8216;Nederland is echt een kikkerlandje als het gaat om games. Arjan is onze rots in de branding. Hij werkt nu aan Killzone 3 voor de Playstation 3 spelcomputer die in maart op de markt komt. Het budget daarvan is hoger dan dat voor de film Zwart­boek. Twee jaar geleden kwamen hij en zijn team met zijn grootste klapper: het actiespel Killzone voor de Playstation 2.
Daar zijn wereldwijd twee miljoen exemplaren van verkocht. Dan tel je mee. Brussee was op het juiste moment op de juiste plaats. Zijn doorbraak was in 1994 met platformspel Jazz Jackrabbit. Hij richtte Orange Games op, dat in 2000 opging in Lost Boys Games. Twee jaar later werd het Guerrilla, dat eind 2005 onderdeel werd van Sony en exclusief titels voor het Playstation-platform ontwikkelt. Hij heeft een talent voor games, maar ook zakelijk inzicht. Er lijkt soms een minderwaardigheidscomplex te bestaan als het om grote mediaproducties gaat: we wachten wel wat er uit de VS of Japan komt. Maar dat hoeft helemaal niet. Big Brother is een succesvol exportproduct. Een vriendensite als Hyves is ook populair in Brazilië. En in Nederland kunnen we dus ook een gamehit maken. Aan Killzone 3 werken nu honderdtwintig mensen van over de hele wereld in Amsterdam. Je hoeft niet groot te zijn om iets groots te maken. Je moet geloven in eigen kunnen. Voor mij is Arjan een inspirerend voorbeeld.&#8217;
ARJAN BRUSSEE LEEFTIJD 34 | EERSTE GAME 1994, &#8216;Jazz Jackrabbit&#8217; | EIGEN BEDRIJF 2002, Guerrilla | GROOTSTE GAME 2004, &#8216;Killzone&#8217; | OVERNAME 2005, gekocht door Sony | NU BEZIG MET &#8216;Killzone 3&#8217;
Life sciences
Menno de Jong
Jaap Goudsmit, hoogleraar armoede-gerelateerde infectieziekten AMC en wetenschappelijk directeur Crucell Holland BV, over Menno de Jong: &#8216;Talentvol zijn is een etiket dat op iemand wordt geplakt. In een land als het onze brengt dat risico&#8217;s met zich mee. De wereld om de talentvolle heen ontleent aan het etiket alleen al het gevoel dat het etiket zelf indirect betekent dat de anderen tot de vermaledijde massa der minder getalenteerden behoren. Kritiek op de uitverkorenen is makkelijk omdat ze hun uitverkiezing nog zullen moeten meemaken. De schoonheid van de loopbaan van de talentvolle is alleen achteraf te meten. De meesten zullen het niet waarmaken, een enkeling wel.
Daarom heb ik iemand uitgekozen die het nu, zo&#8217;n tien jaar na zijn promotie, lijkt waar te maken. Dat is Menno de Jong. Hij is gepromoveerd op het AMC op een proefschrift over het falen van aids-behandeling. Menno is arts en medisch microbioloog. Hij is weggegaan uit het AMC om in Vietnam te gaan werken en precies op dat moment brak de storm van vogelgriep los. Hij was op de goede plaats op het goede moment, een eigenschap die de talentvolle toevalt, maar niet bij toeval. Een talent beschikt over serendipiteit, gedefinieerd volgens Merton &#038; Barber als &#8220;de gelukkige combinatie van wijsheid en geluk waarbij iets niet geheel per ongeluk wordt ontdekt&#8221;.
Menno publiceerde in de laatste twee jaren vanuit Vietnam drie artikelen in het beste medische tijdschrift van de Verenigde Staten, The New England Journal of Medicine, en één in Nature Medicine, het beste van Europa. Elk van die artikelen is een mijlpaal in het onderzoek naar vogelgriep, waarbij Menno ingenieus gebruikmaakte van de technieken die hij had geleerd en toegepast tijdens zijn aids-onderzoek. Nederland kan er trots op zijn zo&#8217;n talent te hebben voortgebracht.&#8217;
MENNO DE JONG LEEFTIJD 43 | STUDEERDE AAN Universiteit van Amsterdam | VAN/TOT 1982-1996 | PROMOTIE 1990-1996 AMC Amsterdam, proefschrift over medicijngebruik bij hiv-1 infecties | SPECIALISATIE 1996-2000 microbiologie | WERKZAAM ALS 2000-2003 Arts-microbioloog, LUMC Leiden/AMC Amsterdam | NU Hoofd virologie-lab, Hospital for Tropical Diseases Ho Chi Minh City (Vietnam)
Voeding
Rob van Dam
Martijn Katan, hoogleraar voedings­leer aan de Vrije Universiteit Amster­dam, over Rob van Dam: &#8216;Door de toenemende vetzucht, massaal, wereldwijd, neemt ook diabetes snel toe. Het gaat om zulke grote aantallen mensen, dat er nooit genoeg geld zal zijn om de lichamelijke gevolgen daarvan op te vangen. We moeten dus voorkomen dat mensen dik worden. En als ze dik worden, onderzoeken hoe je dan toch diabetes kunt voorkomen.
Rob van Dam is daarmee bezig. Hij heeft een gedeelde aanstelling aan de Vrije Universiteit in Amsterdam en aan Harvard University in Boston; de kern van zijn onderzoek is de vraag hoe je kunt voorkomen dat mensen diabetes krijgen.
Ik vind hem vooral bijzonder vanwege de manier waarop hij aan zijn onderzoeken werkt. Voor onderzoek op het gebied van voeding en gezondheid moet je de materie van verschillende kanten attaqueren. Van Dam doet dat. Hij was student in Wageningen toen ik daar werkte en ik heb hem aanbevolen bij mijn collega in Harvard voor een stage. Die waren zo tevreden dat ze hem hebben gehouden. Van huis uit is Rob van Dam epidemioloog. Maar hij gaat niet alleen achter de computer zitten, hij doet ook experimenten en genetische studies. Die breedheid heb je nodig in een toegepast vak als voeding.
Hij heeft nu al een publicatierecord waar een ouder iemand jaloers op kan zijn. Of hij bij de diabetes blijft, weet ik niet. Maar er is zat te ontdekken als je aanpakt en je gelooft niet zonder meer wat anderen zeggen. Met die instelling kan hij ver komen.&#8217;
ROB VAN DAM LEEFTIJD 31 | STUDEERDE AAN Universiteit Wageningen (Voeding en Gezondheid) | VAN/TOT 1993-1998 | PROMOTIE 1998-2003, onderzoek uitgevoerd bij het RIVM en de Harvard School of Public Health, promotie bij de faculteit geneeskunde, VU Amsterdam; proefschrift: &#8216;Diet, physical activity, genetic susceptibility, and risk for type 2 diabetes&#8217; | WERKZAAM ALS Onderzoeker Diabetes Epidemiologie, RIVM | NU Universitair Docent, Instituut voor Gezondheids­wetenschappen, VU Amsterdam (sinds 2002), Research Scientist, Department of Nutrition, Harvard School of Public Health (sinds 2005), Assistant Professor, Channing Laboratory, Harvard Medical School and Brigham and Women&#8217;s Hospital (sinds 2006)

Barbara van Erp

Juliette Berkhout

Boven het maaiveld; SPECIAL KENNISKAPITAAL

Eindhoven doet alles voor de high potential
Rutton Ruttonsha heeft een nieuwe telefoon. Het geavanceerde mobieltje kan rekenen op bewonderend gemompel van z’n collega’s. Behalve bellen en internetten, kun je er onder meer muziek mee luisteren en er filmpjes op kijken. ‘De Apple iPhone die er al wél is,’ zegt de rijzige Indiër. Goede kans dat het kloppend hart van het apparaat bedacht en gemaakt is door Rutton­sha’s bedrijf NXP. Nummer tien op de wereldranglijst van chipfabrikanten, nummer een in verschillende marktsegmenten – iedere luidspreker in iedere mobiele telefoon komt uit de koker van het Eindhovense bedrijf.
NXP – voorheen bekend als Philips Semi­conductors – was de afgelopen maanden in het nieuws. Eind 2006 verkocht Philips de chipdivisie voor tachtig procent aan durfkapitalisten. Begin dit jaat kregen 400 van de 6500 werknemers – vooral fabrieks­medewerkers – te horen dat ze ontslagen zouden worden. De chipfabrikant, verklaarde het bedrijf, kon de concurrentie met lagelonenlanden niet langer aan. Het waren de zoveelste slachtoffers van de globalisering die onze arbeidsmarkt verandert.
In schril contrast daarmee staat de voortdurende zoektocht naar high potentials. Het bedrijf drijft op de kennis en creativiteit van hooggeschoolde techneuten – een schaarser wordend goed. Hoe haalt het bedrijf de beste Nederlanders binnen? En hoe komt het aan internationaal talent?
Winnaarsmentaliteit
In een NXP-gebouw op de Hightech Campus, het beoogde Silicon Valley aan de A2, vertelt Ruttonsha, manager van de business line personal entertainment, wat hij verwacht van zijn personeel. ‘Of ze technisch bekwaam zijn, beoordelen anderen, maar ik zie snel genoeg of ik iemand op mijn afdeling wil hebben. Ik zoek mensen met fire in the belly.’
Een winnaarsmentaliteit zoekt Ruttonsha, zelf het product van een lange carrière in het Amerikaanse bedrijfsleven. Om erachter te komen of een sollicitant het heilige vuur bezit, hoeft Ruttonsha hem alleen maar in de ogen te kijken, zegt hij. Op de vraag wat een manager als Ruttonsha kandidaten op zijn beurt te bieden heeft, reageert hij met: ‘Dit.’
Uit zijn linkerzak haalt hij een mp3-speler met het bedrijfslogo erop, uit zijn rechterzak tovert hij een draagbare videospeler. Als hij het apparaat aanzet, verschijnt een concertregistratie van Eric Clapton op het scherm. De muziek schalt door de ruimte. ‘Dit zijn prototypes die we maken om klanten te laten zien wat ze kunnen met onze chips. Technici vinden het prachtig om de nieuwste coole gadgets te ontwikkelen. Ze vinden het fun om hier te werken.’
Hightech Campus
Eindhoven als het bloeiende centrum van de Nederlandse technologiesector: het is precies wat de architecten van de Hightech Campus voor ogen hadden. In eerste instan­tie heette de kom aan de A2 de Philips High­tech Campus. De afgelopen jaren heeft het bedrijf de locatie opengesteld voor andere ondernemers in de tech-sector. Die omslag is overal op het terrein zichtbaar. Oude Philips-gebouwen doemen grauw op uit drassig grasland, andere kantoorpanden staan fonkelnieuw in modderpoelen van bouwplaatsen. Op een groot aantal gevels, verspreid over de campus, prijkt het kleurige NXP-logo. Aan een kunstmatig meertje ligt the strip: de slagader van het terrein. Hier is het centrum van het sociale leven op de campus. Behalve een grand café en twee restaurants zijn hier onder meer een bank, een kapper, een sportschool en een Albert Heijn to go gevestigd.
Je zou denken dat sollicitanten in de rij staan om aan de slag te gaan met cutting edge technologie in een florerende hightech omgeving. Toch heeft recruitment manager Arjan van der Vleuten zijn handen vol aan de zoektocht naar talent. Alle vacatures binnen het bedrijf worden via zijn afdeling de wereld ingestuurd; zijn mensen maken de eerste schifting voordat sollicitanten bij mannen als Ruttonsha aan tafel kunnen schuiven. Tijdens de lunch in het grand café op de campus – een uitsmijter heet hier classic eggs –verzucht hij dat het zo makkelijk niet is om de écht knappe koppen binnen te halen. Vooral hoogopgeleid technisch personeel kan volgens hem overal terecht. Heel specialistische vacatures blijven daarom soms lang onvervuld: ‘Er wordt altijd gesproken over the battle for talent, maar die strijd is allang voorbij. De sollicitant heeft gewonnen.’
Vragen over secundaire arbeidsvoorwaarden wuift hij weg: dat zit natúúrlijk goed. Maar daarmee ben je er niet. Daarom heeft hij sinds kort ook employer branding in zijn portefeuille. Dat is managerstaal voor het vergroten van de naamsbekendheid van een bedrijf, vooral onder potentiële werknemers. Om die reden prijkt de komende jaren achter de bedrijfsnaam ‘founded by Philips’. NXP hoopt zo van twee walletjes te eten: de uitstraling van een startend bedrijf met de ervaring van een ouwe rot in het vak. Alles om in het gevlei te komen van de high potentials.
Contact met kweekvijvers
De belangrijkste troef van NXP is een goed contact met de kweekvijvers van technisch talent, vertelt Marino Strik. Strik is IC-architect. Zijn medewerkers en hij bedenken hoe een nieuwe chip eruit moet komen te zien, met gebruikmaking van eerder opgedane kennis: slim combineren dus. De innige relatie van Philips met de drie technische universiteiten is een erfenis waarvan NXP gretig gebruikmaakt. Veel onderzoekers zijn deeltijdhoogleraar aan een van de instituten, en kunnen zo het kaf van het koren scheiden.
Strik heeft jaarlijks twee studenten onder zijn hoede, die bij het bedrijf hun afstudeeropdracht uitvoeren. Behalve – ook hier – op plezier in het werk, let Strik op het diver­gerend vermogen van de high potentials: kijken de toekomstige chipbouwers bij het oplossen van de technische problemen die ze tegenkomen verder dan hun neus lang is?
Een van de studenten die hij een contract aanbood, is Marc van Hintum. De vierentwintigjarige Van Hintum – spijkerbroek, polotrui, het haar in een modieuze kuif gekamd – krijgt een dag na het interview zijn bul aan de TU Eindhoven. Vorige week begon hij bij NXP. De student embedded systems, een combinatie van informatica en elektrotechniek, studeerde af onder de vleugels van Marino Strik. Maar Strik was niet de enige die in de student geïnteresseerd was.
Vóór zijn afstuderen bezocht Van Hintum de wervingsdagen van de TU, waar bedrijven zich presenteren aan de aankomende techneuten om zo nieuwe rekruten te werven. Daar sprak hij met mensen van kopieer­gigant Océ, die hem een afstudeerplaats aanboden. Met dit aanbod in het achterhoofd ging hij naar zijn hoogleraar – een Philips-medewerker – voor advies. Die gaf Van Hintum vervolgens een afstudeerplaats in Eindhoven ter overweging. Van Hintum: ‘Ik kon precies aangeven wat voor werk ik leuk vond, waarna NXP een project zocht dat aansloot bij mijn wensen. Daarom heb ik ervoor gekozen om hier af te studeren.’
Tijdens zijn afstuderen werd Van Hintum een paar keer gebeld door detacheringbureaus, die hem tijdens de TU wervingsdagen in het vizier hadden gekregen. ‘Ik hield het een beetje af, omdat ik hoopte dat ik hier kon blijven. Tegen het eind van mijn afstuderen vroeg Marino of ik al had nagedacht over de toekomst, en zei dat ik maar eens moest gaan praten met een human resource manager.’ Het aanbod dat hij kreeg, vond Van Hintum een kans die hij niet voorbij kon laten gaan: ‘Ik kan het werk doen dat ik leuk vind, ik hoef niet ver te reizen en bij een groot bedrijf zijn er altijd mogelijkheden om verder te groeien.’
Timing blijkt cruciaal: NXP haalt techneuten vroeg binnen – maar niet te vroeg – en verleidt ze vervolgens door het beste techneutenbedrijf te zijn. Dat laatste keert in vrijwel alle gesprekken terug: iedereen wil meewerken aan de ontwikkeling van de volgende iPod. Een grotere zak geld of duurdere auto trekt de technici niet over de streep. Als ze maar kunnen doen wat ze leuk vinden.
Recruiter Van der Vleuten beaamt dat overtuigingskracht en goede timing de belangrijkste wapens van zijn afdeling zijn. Een andere tactiek is het gebruik van sociale netwerken: ‘Als we een kandidaat op het oog hebben, bel ik niet zelf, maar laat ik iemand van de afdeling waar de vacature is, het eerste contact leggen. De beoogde sollicitant wordt dan benaderd door een vakgenoot, iemand die een collega zou kunnen zijn. Dat vinden mensen vaak prettiger.’
De grens over
Zelfs een fijnmazig netwerk, het gewicht van het Philips-verleden en de persoonlijke benadering zijn soms niet toereikend. De half­geleiderindustrie kent hoge pieken en diepe dalen, een van de belangrijkste redenen voor Philips om de divisie af te stoten. Maar als de zaken goed gaan, moeten talentenwervers de grens over om het tekort aan knappe koppen aan te vullen. Als voorbeeld noemt Van der Vleuten het faillissement van Benq Duitsland: ‘In zo’n geval sturen we daar recruiters naartoe, die gaan praten met de mensen die door het faillissement hun baan kwijtraken.’
Aliaksei Sedzin is een van de hooggeschool­de buitenlanders die bij NXP terechtkwamen. Hij werkt nu ruim twee jaar voor het Advanced Systems Lab, de proeftuin van NXP. Hier worden praktische toepassingen bedacht voor de chips die het bedrijf maakt. Tijdens zijn studie aan een Wit-Russische universiteit hoorde Sedzin over een Nederlandse delegatie die Minsk zou aandoen. Het bleek een groep HRM-mensen van Philips, op zoek naar jong talent. Sedzin werd na een eerste gesprek uitgenodigd om naar Nederland te komen, waar hij kon kiezen tussen maar liefst twee functies bij Philips. ‘In Wit-Rusland was het moeilijk om een baan te vinden die aansloot bij mijn studie. Bovendien wilde ik graag in het buitenland studeren. In het buitenland werken is dan de overtreffende trap,’ zegt Sedzin in afgemeten, perfect gearticuleerd Nederlands. ‘Philips is een wereldberoemd merk. Ik dacht: Als mijn vrienden horen dat ik daar werk?…’
Aanvankelijk was Sedzin van plan twee jaar te blijven, maar zijn plannen voor een terugkeer naar zijn geboorteland staan nu op een laag pitje. ‘We reizen niet elke week naar Minsk,’ zegt zijn manager Bram van den Berge na het gesprek. ‘Maar het aantal buitenlandse werknemers neemt fors toe. Op deze afdeling is een kwart van de mensen geboren buiten Nederland.’
Het gaat niet alleen om werknemers die in het buitenland geworven worden, maar vooral om studenten die een beurs krijgen voor een van de drie TU’s in Nederland. Dat de populariteit van technische studies onder Nederlandse studenten tanende is, blijft ook in Eindhoven niet onopgemerkt. Marc van Hintum schatte eerder dat de helft van zijn medestudenten uit het buitenland komt.
Jia Chen is een van die studenten. In de regio in Midden-China waar zij vandaan komt, is toerisme de belangrijkste bron van inkomsten. Een toekomst bij een technologiebedrijf lag er niet in het verschiet. Haar universiteit had een tussenpersoon in dienst die studieplekken aan Nederlandse universiteiten uitdeelde. Met een door Philips betaalde beurs vertrok ze tweeënhalf jaar geleden naar Delft. Voorwaarde voor de beurs was wel dat ze haar stage bij het bedrijf zou lopen.
Al tijdens haar stage hield ze haar ogen goed open, na haar afstuderen kon ze via de contacten die ze opdeed een baan krijgen. Een NXP-collega met een Chinese achtergrond heeft nu een baan waarvoor ze regelmatig afreist naar China. Dat lijkt de tengere, bebrilde Chinese ook wel wat. Een functie in een van de groeiende technologiecentra Beijing of Sjanghai ziet ze niet zitten. ‘Ik hoor van vrienden dat het vreselijk is om bij een Chinees bedrijf te werken. Soms worden twee werkgroepen, zes dagen per week, parallel op hetzelfde project gezet. Alleen de groep die het er het best van afbrengt, krijgt betaald.’
De verschillende managers schatten dat zo’n twintig procent van het Eindho­ven­se personeel van buitenlandse komaf is. Hoewel er geen harde cijfers voorhanden zijn, zijn de leidinggevenden het erover eens dat dit percentage de afgelopen jaren snel gegroeid is. Deels gaat het om werknemers die via een buitenlandse universiteit geworven zijn, maar ook binnen NXP – een multinational met 37.000 werknemers die in twintig landen actief is – steekt personeel de grens over.
Voor de achtentwintigjarige Toby Doorn was dat een belangrijke overweging bij zijn keuze voor deze werkgever. Toen hij drie jaar geleden afstudeerde, waren de mogelijkheden beperkt: ‘Ik wilde bij een internationaal bedrijf werken dat zelf halfgeleidertechnologie in huis heeft.’ De deeltijdhoogleraar bij wie Doorn afstudeerde, werkte in het dagelijks leven bij Philips en raadde Doorn aan daar te solliciteren. Doorn: ‘Ik dacht: Natlab, dat is toch een stoffige geitenwollensokkenomgeving?’ Toch ging hij om. Doorns vrouw is Chinees, Doorn is half Chinees. Ze hopen dat Doorn in de toekomst een functie in China bemachtigt, zodat ze daar een tijdje als expats kunnen gaan wonen.
Personeel vasthouden
Die mobiliteit van high potentials is meteen het grote nadeel voor NXP. Personeel vasthouden is misschien wel moeilijker dan het werven van nieuw talent. Voor veel functies moeten werknemers eerst klaargestoomd worden. Gewoonlijk bekleedt iemand maar een paar jaar dezelfde functie in het bedrijf; de besten worden na een aantal jaren ‘leiders in hun vakgebied’, zoals manager Van den Berge het noemt. Als in die categorie iemand wegvalt, ontstaat zo’n moeilijk te vervullen vacature waarover HRM-man Van der Vleuten eerder sprak. Jia Chen en Aliaksei Sedzin antwoorden ontkennend op de vraag of ze wel eens contact hebben gehad met een headhunter. ‘Nog niet,’ zegt de Chinese lachend. Van den Berge vult even later aan: ‘Zij zijn nog te jong om gescout te worden. Dat probleem hebben we vooral bij de meer ervaren krachten.’ Voor de ouwe rotten blijken status en salaris soms zwaarder te tellen dan het verzinnen van coole gadgets.
Eer is in Nederland te weinig talent voor het aantal banen dat we hebben’
David Pappie, Global manager attraction &#038; recruitment bij Shell: ‘De markt voor Nederlands toptalent wordt ook voor Shell steeds krapper. Naarmate de kenniseconomie belangrijker wordt, moeten we meer moeite doen om jong talent te rekruteren. Zeker nu de economie weer aantrekt. Toch vind ik dat Shell er zeer goed in is geslaagd dit probleem te ondervangen.
Er is voor Shell een belangrijke reden om toptalent te willen aannemen: de toenemende honger naar energie. Nu de vraag naar olie en gas almaar heviger wordt, moeten we onze technologische voorsprong zien te behouden. We zijn als bedrijf dan ook voor een belangrijk deel gericht op bèta’s: bijna tweederde van de recent afgestudeerde academici die wij aannemen, hebben een technische achtergrond.
In principe is er in Nederland te weinig talent voorradig voor het aantal banen dat we te vergeven hebben. We zijn natuurlijk een klein landje met een aantal zeer grote bedrijven.
Dus rekruteren we ook voor onze Nederlandse vestigingen over de gehele wereld. Dankzij de bachelor-masterstructuur binnen de Europese Unie studeren er geluk­kig ook steeds meer buitenlanders af aan Nederlandse universiteiten. Twintig procent van de recent afgestudeerde academici die wij in 2006 in Nederland hebben aangenomen, zijn buitenlanders die aan een Nederlandse universiteit hebben gestudeerd. Toch is er een aantal ontwikkelingen in Nederland die mij zorgen baren. Zo neemt het aantal gediplomeerde bèta’s af. Ook zouden universiteiten niet te breed moeten opleiden, maar vooral degelijke technische scholing moeten bieden.
De tijd dat wij het als Shell op de arbeidsmarkt alleen maar hoefden te hebben van onze sterke naam, is definitief voorbij. De concurrentie is enorm toegenomen. Daarom zijn we ontzettend druk bezig met employer branding: door middel van marketing Shell aantrekkelijk maken als werkgever voor internationaal talent.
Dat is een redelijk nieuw fenomeen, zeker op de schaal waarop we het nu doen. Zo adverteren we bijvoorbeeld specifiek op luchthavens waar veel technisch talent komt om offshore te gaan.
Ook de wijze van recruitment is geglobaliseerd. Bij Shell hebben we overal ter wereld dezelfde sollicitatieprocedures en hanteren we dezelfde selectiecriteria. Een paar keer per jaar organiseren we voor toptalent op diverse locaties, zoals in Portugal en Bahrein, een business challenge genaamd Gourami. Gourami is een fictief eiland in de Indische Oceaan. Shell opent daar zogenaamd een vestiging. Gedurende vijf dagen moeten de studenten uit heel Europa in teams een business-strategie voor Gourami ontwikkelen. Ze worden begeleid en beoordeeld door senior managers. De studenten maken uitgebreid kennis met Shell, onze activiteiten en carrièremogelijkheden, en wij krijgen een indruk wie potentiële werknemers zijn en wie niet.
Het personeel van Shell beweegt zich over de hele wereld. Die vele overplaatsingen van en naar het buitenland brengen natuurlijk veel georganiseer met zich mee. Op ons kantoor in Den Haag is een tiental mensen voltijds bezig met het regelen van visa, werkvergunningen, huisvesting en scholen. De arbeidsmarkt binnen de Europese Unie is gelijkgeschakeld, dus dat scheelt enorm. Ook heeft het regerings­beleid van de afgelopen jaren het ons makkelijker gemaakt kenniswerkers naar Nederland te halen. Zelfs buitenlandse studenten die voor hun masterstudie een stage moeten lopen, hebben geen werkvergunning meer nodig.
Uit onderzoek blijkt dat Nederlandse studenten het steeds vaker hebben over work-life balance. Werk is belangrijk, maar niet alles, zeggen ze. Ze willen er ook een leven naast kunnen hebben. Dat is begrijpelijk, maar ze moeten zich wel realiseren dat er horden Oost-Europeanen en Aziaten staan te wachten die verschrikkelijk ambitieus zijn en heel hard willen werken.’
Thijs Niemantsverdriet

Thijs Niemantsverdriet

Op techneutenjacht; SPECIAL KENNISKAPITAAL