Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips

Elke van Riel

Ons brein is helemaal niet zo interessant als we denken, zegt schrijver Tim Parks

De avond ervoor heeft ze na een feest haar auto in een greppel gereden. Die moest er vanochtend eerst door een boer met een tractor worden uitgehaald, dus de Skype-afspraak werd wat later. Maar nu de auto gered is, neemt de Schotse juriste en ‘advocaat van de aarde’ Polly Higgins de tijd om uit te leggen waarom ecocide volgens haar een misdaad moet worden voor het Internationaal Strafhof.
Bij ecocide gaat het om de grootschalige beschadiging of verwoesting van ecosystemen, zodat de leefbaarheid sterk afneemt. Denk aan grote olielekken, ontbossing, schaliegaswinning door fracking, de vervuiling en verwoesting van de Athabasca-teerzanden in Canada en de ramp met de Fukushima kernreactor in Japan. En dichter bij huis: het leegvissen van de Noordzee en de uitstoot van GenX door teflonfabriek Chemour in Dordrecht.
Higgins’ doel is van ecocide de vijfde misdaad te maken die het Internationaal Strafhof in Den Haag kan berechten. Dit in 2002 opgerichte hof berecht nu vier misdaden die zijn opgenomen in het Statuut van Rome: misdaden tegen de menselijkheid, genocide, oorlogsmisdaden en misdaden van agressie.
Het Statuut van Rome is geratificeerd door 124 landen, waaronder alle EU-lidstaten. Enkele tientallen landen, waaronder de Verenigde Staten en Rusland, hebben het wel ondertekend, maar (nog) niet geratificeerd. Op dit moment is het toebrengen van ernstige schade aan het milieu volgens het Statuut alleen strafbaar wanneer dit plaatsvindt tijdens een internationaal gewapend conflict.
Waarom is een ecocidewet volgens u nodig? 
‘Omdat het ontbrekende wetgeving is. Het probleem is dat ons hele economische systeem nu gegrond is op het vergroten van winst, terwijl de consequenties daarvan op de tweede plaats komen. Doordat we voorrang geven aan economische winst hebben we schade aan de natuur en aan ecosystemen genormaliseerd. In het Verenigd Koninkrijk is het zelfs de wettelijke taak voor CEO’s en directeuren om het belang van aandeelhouders voorop te zetten en dus winst te maximaliseren. Maar dit veroorzaakt veel schade en verwoesting en het is een tikkende tijdbom voor toekomstige generaties en de aarde.’
Volstaat de bestaande internationale milieuwetgeving niet? 
‘Nee, je hoeft maar om je heen te kijken om dat te zien. Wetenschappelijk is het ook aantoonbaar dat het er in veel opzichten slechter voorstaat met de aarde dan vijftien, vijftig of honderd jaar geleden. Er is grote schade toegebracht aan het milieu, en de klimaatverandering door menselijk toedoen leidt steeds vaker tot ongewone weersomstandigheden en uiteindelijk tot rampen. Er wordt al meer dan twintig jaar over het klimaat gepraat, met te weinig resultaat. Er zijn wel verdragen en afspraken, maar het ontbreekt aan handhavingsmiddelen.’
<blockquote>
&#8216;De zaak van Urgenda tegen de Nederlandse staat is ontzettend belangrijk. Het laat zien dat waar politiek faalt, de wet kan zegevieren.&#8217;
</blockquote>
Er is toch ook nationale milieuwetgeving? 
‘Dat zijn vooral ‘pak-me-als-je-kunt’-wetten. Als je schade ondervindt, ben jij degene die het veroorzakende bedrijf moet aanklagen. Dat kan jaren of decennia duren, kost veel geld en levert veel te laat veel te weinig op.
Dat de staat je hierin niet ondersteunt door namens jou actie te ondernemen of eraan mee te betalen, is een grote onrechtvaardigheid. De staat verbiedt de schadelijke activiteiten niet en faciliteert bepaald gedrag door te weigeren om het te voorkomen. En als je een bedrijf aanklaagt, krijgt het hooguit een boete, maar kan het doorgaan met de schadelijke activiteiten, want die gelden niet als misdaad.
Bovendien is ecocide vaak ook staatsmisdaad, omdat veel multinationals staatseigendom zijn. Of de staat is medeplichtig door vergunningen te geven om te vervuilen, een oogje toe te knijpen of de rechten van inheemse volkeren niet te erkennen. Het is dus een groot probleem als de staat zijn inwoners niet beschermt.’
Met ecocidewetgeving verandert dit? 
‘Ja, als ecocide een misdaad is, net als diefstal, moord en genocide, wordt het in de meeste landen de wettelijke plicht van de staat om bij ecocide actie te ondernemen en iemand te vervolgen uit naam van de burgers. De overheid heeft dan zorgplicht, ook in geval van natuurrampen, en overheidsvertegenwoordigers komen onder vuur als ze nalaten de bevolking te beschermen.
Als de overheid het laat afweten of een rol speelt in de ecocide, kunnen gedupeerde burgers terecht bij het Internationaal Strafhof. Daarmee is een ecocidewet ook een controlerend mechanisme tegen staatscorruptie. Je kunt degenen die de beslissingen nemen in de top dan persoonlijk aansprakelijk stellen. Dat is heel belangrijk.’
Waarom? 
‘Wereldwijd zijn enkele duizenden personen verantwoordelijk voor de schade aan en vernietiging van ecosystemen. Door deze mensen persoonlijk aansprakelijk te stellen, ga je naar de bron van het probleem. Internationaal humanitair strafrecht hanteert in deze context soms het principe van superiority responsibility: strafrechtelijke verantwoordelijkheid voor leidinggevenden.
Als je stroomopwaarts iets verandert, verandert het stroomafwaarts ook. Nu is het moeilijk voor individuen stroomafwaarts om de manier waarop zij handelen te veranderen. Zo wil ik liever niet in een vervuilende auto rijden, maar ik woon in een land waarvan de regering het moeilijk maakt om elektrische auto’s te gebruiken.’
Groepen burgers proberen steeds vaker samen hun recht te halen. Soms met succes, zoals in de klimaatzaak van Urgenda vorig jaar, waarbij geëist werd dat de Nederlandse staat meer zou doen om de effecten van klimaatverandering tegen te gaan. Beschouwt u dit als een mijlpaal? 
‘Dat is een ontzettend belangrijke zaak. Allereerst omdat het nieuw is dat een collectief van eisende individuen de overheid ter verantwoording roept om meer te doen tegen klimaatverandering. Daaruit blijkt hoezeer de publieke bewustwording van de verantwoordelijkheid die staten hierin hebben, is toegenomen.
Verder is burger-empowerment erg van deze tijd: collectieven in andere landen volgen dit voorbeeld. Deze zaak laat ook zien dat waar de politiek faalt, de wet kan zegevieren. De uitspraak in het hoger beroep komt waarschijnlijk pas over twee tot drie jaar. Maar hoe dan ook betekent het veel voor de erkenning van het falen in de zorgplicht van de staat.’
In oktober vindt in Den Haag het tribunaal tegen Monsanto plaats vanwege schending van mensenrechten en ecocide. In 2017 volgen meer volkerentribunalen: over fracking, megadammen en tegen oliemaatschappijen. Komt ecocidewetgeving hiermee hoger op de agenda? 
‘Ja, want hoewel het gaat om een volkerentribunaal, ziet het publiek hierdoor dat een misdaad als ecocide behandeld kan worden in een rechtszaal. Dat zorgt voor meer bewustwording en vergroot de druk, want het werpt licht op de onhoudbare situatie die we nu hebben waarin bedrijven zoveel schade teweegbrengen, terwijl ze wettig handelen.’
Kan een ecocidewet ook een rol spelen te aanzien van TTIP? 
‘Ja, want internationaal strafrecht zit boven in de juridische hiërarchie. Een ecocidewet zou dus boven alle andere internationale en nationale wetten gaan en ook boven internationale handelsverdragen zoals TTIP. Alles daarin dat niet strookt met ecocidewetgeving is dan dus niet wettig, en als een multinational ecocide pleegt in verband met TTIP is dat een misdaad.’
Uit het rapport ‘Dangerous Ground’ dat Global Witness eind juni publiceerde, bleek dat in 2015 gemiddeld drie natuurbeschermers per week werden gedood. Kan ecocidewetgeving hun veiligheid bevorderen? 
‘Zeker, want het loont niet meer om natuurbeschermers het zwijgen op te leggen als zij de wet en de overheid achter zich hebben. Een ecocidewet zorgt ervoor dat zij veilig het politiewerk kunnen doen dat de staat nalaat te doen. Het is tragisch dat individuen die opstaan tegen misstanden zo vaak gedood worden.’
<blockquote>
&#8216;Ecocide veroorzaakt vaak een trauma. Mensen ervaren veel pijn en stress als hun land vernietigd is, of wordt bedreigd.&#8217;
</blockquote>
In het VPRO-programma ‘Tegenlicht’ beschreef u het fenomeen ‘Solastalgia’ als de pijn van het hart als je leefomgeving ernstig wordt beschadigd en natuur onherroepelijk verloren gaat. Ervaart u dit zelf ook? 
‘Ja, in de documentaire zie je mij op bezoek bij de Sami, een inheems volk in Lapland. In Noord-Zweden wordt hun manier van leven bedreigd door bodemverontreiniging door nikkelmijnen. Dat gaat mij erg aan het hart.
Ecocide veroorzaakt vaak een trauma. Mensen ervaren niet alleen veel pijn en stress als hun leefomgeving daadwerkelijk beschadigd of vernietigd is, maar ook al als die bedreigd wordt. We krijgen er steeds meer oog voor dat ecologische ecocide vaak resulteert in culturele ecocide: leefgemeenschappen vallen uiteen.
In Noord-Montana in de VS zag ik hoe fracking niet alleen het land binnen enkele jaren totaal verwoestte en vervuilde, maar ook dat het enorme implicaties heeft voor het welzijn van de bevolking. Het zelfmoordpercentage is er hoog. Langs de snelweg zag ik grote borden met: “Weerhoud onze kinderen van het plegen van zelfmoord”. Heel triest.’
Is uw mensbeeld niet erg zwart geworden, doordat u steeds geconfronteerd wordt met ecologische misstanden? 
‘Nee, ik geloof dat de mens inherent levensbevestigend is, niet levensvernietigend. Onze juridische systemen deugen niet en zetten mensen aan tot schadelijke beslissingen, maar dat kan worden verholpen met ecocidewetgeving. Omdat ik denk dat het ligt aan ons systeem, geloof ik sterk dat dit oplosbaar is.’
Waaruit put u inspiratie? 
‘Voor mij is een leidend principe: do no harm, berokken geen schade. Dat klinkt simpel, maar het is natuurlijk erg moeilijk voor ons allemaal om toe te passen, ook tussen mensen. 
Verder inspireren me alle mensen die ik wereldwijd ontmoet die zich inzetten voor een betere wereld. Maar ook gewoon die boer die vanmorgen mijn auto uit de greppel trok. Hij verbindt zich diepgaand met zijn land en koeien en heeft nooit pesticiden gebruikt. Boeren zijn erg ondergewaardeerd, terwijl ze vaak bewust beslissen om met in plaats van tegen de natuur te werken.’
<img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-428399" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/08/IMG_7630-1-1280x1670.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/08/IMG_7630-1-320x417.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/08/IMG_7630-1-640x835.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/08/IMG_7630-1-1280x1670.jpg 1280w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/08/IMG_7630-1-1920x2505.jpg 1920w" alt="polly higgins" width="1280" height="1670" />
<h5>Vijfde misdaad</h5>
Zelf ontwikkelde Higgins haar liefde voor de natuur doordat ze opgroeide in een landelijke streek in West-Schotland, grenzend aan de Schotse Hooglanden. Als kind bracht ze veel vakanties door in ongerepte natuurgebieden. Tijdens haar studietijd raakte ze geïnspireerd door de Oostenrijkse kunstenaar en ecoloog Friedensreich Hundertwasser, op wiens werk ze afstudeerde. Ze werd bedrijfsjurist in Londen en werkte vanaf 2006 voor het mede door haar opgerichte DESERTEC, een bedrijf voor zonne-energie.
Toen ze tijdens de klimaatonderhandelingen in Kopenhagen in 2009 iemand in het publiek zich hoorde afvragen waarom ecocide geen misdrijf was, besloot ze dat dit haar missie zou worden: de aarde een stem geven. Ze nam ontslag en noemt zich sindsdien ‘advocaat van de aarde’. Stap één was het opstellen van een Universele Verklaring van de Rechten van de Aarde. Stap twee het uitwerken van een wetsvoorstel om ecocide als vijfde misdaad tegen de vrede op te nemen in het Statuut van Rome. Dit diende ze in 2010 in bij de VN.
Om ecocide als vijfde misdaad opgenomen te krijgen in het Statuut van Rome moet ten minste één staatshoofd een voorstel voor een amendement indienen bij het Internationaal Strafhof. Vervolgens moeten 82 staatshoofden (tweederde) vóór stemmen. Niet onhaalbaar, want de 52 Kleine Eilandstaten, oftewel Small Island Developing States (SIDS), vertegenwoordigen ruim de helft van de ondertekenaars. Door de klimaatverandering ondervinden zij steeds meer schade door heftige stormen en dreigen zij – geheel of gedeeltelijk – onder de zeespiegel te verdwijnen. Ecocidewetgeving zou de internationale gemeenschap verplichten deze eilanden te helpen.
Hebt u al een bepaald staatshoofd om een wijzigingsvoorstel in te dienen op het oog? 
‘Ja, dat heb ik. Maar daar kan ik verder weinig over zeggen, want dat is niet handig. Haha, ik ben wel een jurist, hè.’
<blockquote>
&#8216;We hebben als menselijke soort een morele zorgplicht tegenover de aarde. Die moeten we vertalen naar een juridische zorgplicht.&#8217;
</blockquote>
<h5>Niet of, maar wanneer</h5>
Ecocide stond al eerder op de VN-agenda. Nadat de toenmalige Zweedse premier Olof Palme in 1972 ecocide noemde in zijn openingstoespraak tijdens de VN Milieuconferentie in Stockholm kwamen er VN-commissies om de strafbaarheid van ecocide te onderzoeken. Dit leidde begin jaren ’90 tot een concreet voorstel om ecocide te verbieden in de voorloper van het Statuut van Rome, het verdrag van het Internationaal Strafhof. Dit werd in 1996 ingediend.
Waarom is dat toen niet aangenomen? 
‘Vooraf bleken 50 van de 54 landen bereid dit te tekenen. Heel opmerkelijk. Maar op het allerlaatste moment is die tekst, na een besloten zitting van de VN-werkgroep voor milieumisdrijven, uit het voorstel gehaald. Dit gebeurde zonder toelichting en ondanks protesten van veel landen.
Pas onlangs vonden wij in de kelder van het VN-gebouw verslagen van VN-rapporteurs die bij die bijeenkomst waren. Daaruit bleek dat dit het resultaat was van de lobby van vier landen: Frankrijk, Engeland, de VS en Nederland.’
Waarom wilden zij het eruit hebben? 
‘De informatie die wij vonden, is niet gedetailleerd, maar vermoedelijk vanwege gelobby achter de schermen door grote bedrijven. Volgens Christian Tomuschat, werkgroeplid van 1985 tot 1996, ging het vooral om de kernwapenindustrie. Hij schrijft dit in een artikel dat hij in 1996 publiceerde.’
Denkt u niet dat multinationals erin zullen slagen ecocidewetgeving te blijven blokkeren? 
‘Nee, want bedrijven bepalen niet welke internationale strafwetten er gelden. Daarbij gaat het om morele onjuistheden. Er is een Latijnse zin die dit uitdrukt: Wanneer malum in se, wordt het malum prohibite: als iets slecht is in zichzelf, wordt het verboden. De aarde beschadigen en vernietigen is moreel onjuist.’
Hebt u er vertrouwen in dat deze wetgeving er komt? 
‘Er zijn natuurlijk geen garanties, maar het besef dat we als menselijke soort onze planeet aan het beschadigen zijn en dat we een morele zorgplicht tegenover de aarde hebben en die moeten vertalen naar een juridische zorgplicht, wint terrein. Het inzicht dat slavernij niet moreel is, moest ook groeien. En wetgeving tegen genocide en apartheid is er ook pas recent gekomen. 
Internationaal strafrecht is nog een relatief jong terrein. Qua ecocide heeft de juridische wereld een inhaalslag te maken. De klimaatverandering vergroot de urgentie. We staan op een omslagpunt en het is tijd dat we als mensheid een stap verder zetten. Voor mij is de vraag niet of het gebeurt, maar wanneer.’
Welke obstakels zijn er? 
‘Hmmm, daar moet ik over nadenken&#8230; Ik zie het niet in termen van obstakels. Als het via traditionele kanalen zou moeten gaan, zou een ecocidewet snel wankelen, maar het gaat nu om een burgerbeweging. Dankzij social media leven we nu in een totaal andere wereld dan in 1996. Een idee dat eerst radicaal lijkt, kan nu gemakkelijker mainstream en de nieuwe norm worden.’
<h5>Levenslange toewijding</h5>
Om dit proces te bespoedigen, reist Higgins de wereld over. Ze sprak de Duitse Bondsdag toe, ontmoet (oud)-politici, houdt TEDx Talks, geeft lezingen op universiteiten en voor juristennetwerken, schrijft artikelen en boeken en is medeoprichter van The Hundertwasser, een internationaal netwerk van juristen. Met advocaten uit het Verenigd Koninkrijk en Den Haag adviseert ze ondermeer de Kleine Eilandstaten. Om onafhankelijk te blijven, werkt ze alleen pro bono. Ze wordt financieel ondersteund door onafhankelijke donateurs en een stichting die ze mede oprichtte: The Earth Community Trust.
Ook in de wetenschappelijke wereld groeit de steun. Vorig jaar verschenen er boeken van een Australische en een Franse rechtshoogleraar met uitgewerkte voorstellen voor ecocidewetgeving. In 2013 ontving Higgins een eredoctoraat van de Business School van Lausanne en werd ze benoemd tot honorair hoogleraar aan de Universiteit van Oslo. 
Paus Franciscus riep vorig jaar in zijn encycliek Laudate Si in het belang van huidige en toekomstige generaties ook op tot meer ecologisch bewustzijn en een respectvolle omgang met de aarde. Ook is er de snel groeiende internationale burgerbeweging End Ecocide on Earth.
In Nederland wijdde Frank Wassenberg zijn maidenspeech als Tweede Kamerlid van de Partij voor de Dieren afgelopen november aan ecocide. De partij diende ook een motie in waarin minister van Buitenlandse Zaken Koenders gevraagd werd te pleiten voor het toevoegen van ecocide aan de misdrijven die voor het Internationaal Strafhof gebracht kunnen worden. Alleen GroenLinks en 50Plus stemden voor.
De motie was mede het resultaat van de lobby van de begin dit jaar opgerichte Nederlandse stichting Stop Ecocide. Zij organiseren onder meer in oktober een training voor advocaten gericht op het ondersteunen van Kleine Eilandstaten. ‘Het is een erg goed team. Dat is belangrijk, want de schijnwerper staat gericht op Nederland. Niet alleen zit het Internationaal Strafhof in Den Haag, daar zullen ook veel bijeenkomsten plaatsvinden.’
U bent nu al zeven jaar bezig met uw queeste. Voelt het niet soms als trekken aan een dood paard? 
‘Helemaal niet, ik heb er juist steeds meer plezier in. Ik werk met geweldige mensen aan een waardevolle zaak die een enorm verschil kan betekenen. Voor mensen die opgesloten zitten in kantoren en bezig zijn met snel veel geld verdienen en daarbij veel schade veroorzaken, is dat een grote last om te dragen. Ik vind het bevrijdend om iets te doen waar ik echt achter kan staan. 
Wel ben ik me gaan realiseren dat dit een levenslange toewijding kan vragen. Maar de afschaffing van slavernij kostte William Wilberforce ook het grootste deel van zijn leven. En voor Raphael Lemkin, de jurist die werkte aan het strafbaar stellen van genocide, was dat ook een levenswerk. Ik ga door zolang het nodig is.’
<div class="info-box">
Aan dit artikel werd meegewerkt door Femke Wijdekop, senior expert environmental justice bij IUCN NL voor het project Bescherm de Natuurbeschermer.
</div>

Polly Higgins, advocaat van de aarde: ‘Milieuschade moet strafbaar worden’

‘Sociale ondernemers zijn de koplopers van de nieuwe economie’

Op zoek naar de koopknop in het brein