MAGA-miljoenen ontwrichten Europa

MAGA in Europa

Verhaal van de Week

'Een slimme rekenmachine'

Aritificial Intelligence

De zomer van de klimaatcrisis

Hannah Prins

Heinens denkfout

Hans against the machine

Publieke omroep

Onderzoek

Laurens Dassen

Essay 

Is het tijd voor een avondklok voor mannen?

Debat op dinsdag

Uit het strafkamp in Belarus: Martin

Kort verhaal

Dit moet je deze maand zien, lezen of bezoeken

Cultuurtips

Literatuur / AKO-prijs
We zijn te lang volgestouwd met &#8216;artificiële beelden, synthetische rommel, gestileerde bullshit&#8217;, schrijft Christiaan Weijts in Via Cappello 23. We snakken daarom naar authenticiteit. Wij misschien wel, maar de juryleden van de AKO Literatuurprijs 2009 twijfelen nog. Authenticiteit is leuk en aardig, lijken ze te denken, maar waarom zouden we niet ook wat gestileerde bullshit op de shortlist zetten?
De zes genomineerden kunnen in twee kampen worden verdeeld: Tommy Wieringa, Erwin Mortier en Christiaan Weijts zijn de favorieten. De schrijvers met de grootste literaire reputaties. Joris van Casteren, Joke van Leeuwen en Carolina Trujillo zijn de outsiders. De verrassende genomineerden.
De outsiders
Lelystad is het enige non-fictieboek op de shortlist. Van Casteren beschrijft zijn jeugd in Lelystad. Die beschrijvingen wisselt hij soepel af met meer beschouwende stukken over het ontstaan van de stad en de provincie. De enthousiaste plannen en het treurige resultaat. Veel Hollandser dan Lelystad krijg je het niet. Andere genomineerde boeken spelen zich af in verre landen, maar Lelystad is ongeveer even exotisch als boerenkool met worst. Van Casterens stijl is sober en erg scherp. Droogkomisch ook. &#8216;Bij Martinair stond Brian aan de lopende band. Hij legde takjes peterselie op huzarenslaatjes.&#8217; Van Casteren werkt niet naar grappen toe, en hij zet zijn grappige situaties niet extra aan. Juist doordat hij afstand bewaart tot het leven in de Lelystadse nieuwbouwhofjes, wordt alles absurd. Het is het enige boek op de lijst waar regelmatig hardop om te lachen valt.
Joke van Leeuwens Alles nieuw is een bijzonder boek, in de beste zin van het woord. Het is een roman met beelden. Tekeningen, maar ook foto&#8217;s en ingescande typemachinebrieven. Dat komt volstrekt natuurlijk over. Hoofdpersonen zijn een beginnende kunstenares &#8211; haar naam komen we niet te weten &#8211; en de oude weduwe Ada, haar huisbazin. Ada heeft al jaren geen contact meer gehad met haar dochter, de kunstenares geeft haar onbedoeld weer hoop op een hereniging. Het is een ontroerend, wat vreemd verhaal. De personages, ook de sympathieke bijfiguren, zijn einzelgängers, maar daar zijn ze eerder weemoedig dan verbitterd over. Bij Van Casteren is het vaak hardop lachen, Van Leeuwen laat je vooral glimlachen, bijvoorbeeld als de kunstenares bedenkt hoe vervelend het is om journalist te zijn, omdat je de hele tijd vragen moet stellen: &#8216;Je moet geluid maken. Vooral met radio is dat zo, anders denken ze dat het apparaat kapot is.&#8217;
Van de outsiders is dat van Carolina Trujillo het minst sterke boek. Dat zegt vooral iets over de kwaliteit van de andere boeken in deze categorie, want ook De terugkeer van Lupe García is vermakelijk en ontroerend. Lupe García komt terug naar haar geboorteland, een Zuid-Amerikaans land dat grenst aan Brazilië. Ze wil een documentaire opnemen over de oorlog tegen de junta, en de nasleep van die oorlog. Ze wordt bijgestaan door drie vrienden. Nou ja, bijgestaan. De documentaire wordt langzamerhand meer een excuus voor wraakacties, met alles erop en eraan: gijzelingen, slachtoffers, en een heleboel coke. Het verhaal wordt verteld door Gono, een werkloze barman. Een sympathieke figuur. Zijn liefde voor Lupe is hartverscheurend. Zijn verteltoon is niet altijd even geloofwaardig, dat is misschien wel het probleem: &#8216;Voor Lupe is waarheid het hoogste goed, voor mij niet, ik wil dat genade het van waarheid wint.&#8217; Een hol aforisme, en vooral: een tikje hoogdravend voor een coke snuivende lapzwans.
De favorieten
Met zijn debuut, Art. 285b, werd Christiaan Weijts in 2006 al genomineerd &#8211; voor de AKO- en een handvol andere prijzen. Grote verwachtingen dus. Naar de AKO-nominatie en de enthousiaste recensies te oordelen, heeft hij die verwachtingen met Via Cappello 23 waargemaakt. Hoofdpersonen in Via Cappello 23 zijn een journalist, een kunsthistoricus en een geile studente. Een van de pornofilmpjes die de kunsthistoricus van de studente maakt, lekt uit. Een mediaschandaal volgt. De journalist gaat zich ermee bemoeien. Vanaf dat moment wordt het spannend. Helaas zitten we dan al op driekwart van de roman. Daar ging aan vooraf: een opdracht van de journalist in Venetië, veel wist-u-datjes over de Italiaanse cultuur, en taaie verhandelingen waarin de kunsthistoricus de opkomst van amateurporno intellectueel probeert te duiden: &#8216;Amateurporno, in de zuivere zin des woords &#8211; dat wil zeggen: zonder publicatieoogmerk &#8211; is een ontologisch interessant domein, aangezien hier sprake is van een gekwadrateerde fictionaliteit.&#8217; Je zegt het, doctorandus. Weijts is ambitieus, probeert veel thema&#8217;s tegelijk te behandelen, maar noch op intellectueel, noch op emotioneel niveau weet hij te overtuigen. De hoofdpersonen zelf zijn pretentieuze eikels en hun inzichten lijken gewaagd, maar zijn banaal: &#8216;Misschien, overwoog ik, is de aantrekkingskracht van gondels deels te herleiden tot een onbewuste herinnering aan prenataal vruchtwatergewieg.&#8217; Als Weijts afstand tot zijn personages had behouden, was dat allemaal geen probleem geweest, had het misschien zelfs grappig kunnen zijn, maar je krijgt de indruk dat hij al hun gepoch wel degelijk serieus neemt.
Ook van de roman na Joe Speedboot werd veel verwacht, maar Tommy Wieringa maakt die verwachtingen wel waar. Hoofdpersoon in Caesarion is Ludwig Unger. Unger reist zijn moeder, een beroemde porno-actrice, achterna. Het verhaal speelt zich onder meer af in Alexandrië, Oost-Engeland, Groningen, Los Angeles en Wenen. Op hun reis doen Ludwig en zijn moeder ook Venetië aan, maar daar blijven ze niet lang. Jammer, anders hadden ze die irritante journalist uit Via Cappello 23 even uit een gondel kunnen duwen. Ludwigs vreemde, maar intieme band met zijn moeder overtuigt. Dat geldt niet altijd voor Wieringa&#8217;s beeldspraak. Met een simpel beeld beschrijft hij de pijnlijke stilte na een moeilijk gesprek: &#8216;De secondewijzer van de plastic klok dreunde als een heimachine.&#8217; Dat is raak, en functioneel &#8211; een beeld dat een lange beschrijving overbodig maakt. Maar af en toe neigt hij naar mooischrijverij: &#8216;Euforie en angst waren nooit ver bij elkaar vandaan, losten elkaar af als estafettelopers.&#8217; Ai. Tegen het einde gaat Ludwig op zoek naar zijn verdwenen vader, die zich heeft teruggetrokken in de oerwouden van Panama. Een krachtig einde van een aanstekelijke, aangrijpende roman. Over Caesarion waren de meningen sterker verdeeld dan over Via Cappello 23.
In Godenslaap van Erwin Mortier kijkt de stokoude Helena Demont terug op haar leven. Oma vertelt, maar oma is wel erg lang van stof. Alles komt langs: jeugd, familie, liefde, de band met haar dochter, de Eerste Wereldoorlog, de trauma&#8217;s die daarop volgden. Daarnaast veel impressionistische beschrijvingen van geuren en landschappen. Er is nauwelijks een spanningsboog. Godenslaap is een aaneenschakeling van lange, wollige zinnen, vaak uitmondend in vergelijkingen die nu eens belachelijk zijn, dan weer kitscherig, maar zelden echt ontroerend. Sommige metaforen zijn zo gezocht, dat het onbedoeld lachwekkend wordt. Mijn persoonlijke favoriet in die categorie: &#8216;Mijn vader was geen Stradivarius, maar ook geen blokfluit.&#8217; Helena peinst ook veel over schrijven, vertellen en taal in het algemeen: &#8216;Ik vraag me af, is alle onheil dat we ons op de hals haalden ooit meer geweest dan een uit de hand gelopen semantische kwestie?&#8217; Een uit de hand gelopen semantische kwestie: dat vat Godenslaap uitstekend samen. Niettemin waren veel recensenten, en kennelijk de AKO-jury ook, meteen verliefd op Godenslaap.
Eigenzinnig
Het is een eigenzinnige shortlist. Via Cappello 23 is het enige boek dat op een andere shortlist voorkwam, die van de Gouden Uil. Alom geprezen boeken, zoals Vuijsjes Alleen maar nette mensen en Kochs Het diner, zijn niet genomineerd. Daar staan een paar verrassende keuzen tegenover.
Over elke shortlist, van welke prijs dan ook, wordt gediscussieerd. Maar op elke lijst staan wel een of twee namen waar iedereen het over eens is. De boeken waar niemand omheen kan. Je zou verwachten dat de onbetwistbare genomineerden op deze lijst bij de favorieten hoorden &#8211; het driemanschap Weijts, Wieringa, Mortier. De nominaties voor de outsiders zijn dan een soort premature troostprijzen voor boeken die wel aandacht verdienen, maar geen grote prijs.
Maar. Dit keer laat de jury zich juist van zijn beste kant zien met de keuze voor de outsiders. Vooral de uitverkiezingen van Lelystad en Alles nieuw zijn toe te juichen. Je wilt de jury prijzen: deze mensen zijn origineel, durven verplichte namen naast zich neer te leggen &#8211; deze mensen weten wat goed is!
Dan lees je de favorieten. Wieringa, okay. Maar Weijts en Mortier. Dít? Echt? Wat is dit voor jury? Welke mensen zijn hiervan onder de indruk? En deze figuren durven zichzelf &#8216;beroepsrecensenten&#8217; te noemen? De credits die je de jury geeft op basis van de genomineerde outsiders, wil je meteen weer intrekken als je de grote namen eenmaal hebt gelezen.
Als gezegd, niet alleen de AKO-jury was onder de indruk van Weijts en Mortier. Via Cappello 23 en Godenslaap werden vrijwel overal enthousiast onthaald. Heel vreemd. Ik kan daar geen andere reden voor bedenken dan het bekende misverstand: als er geen vaart inzit, of als de hoofdpersonen veel filosoferen over kunst, moet het wel goede literatuur zijn.
Al met al is het, inderdaad, alsof de AKO-jury elke keuze voor authenticiteit heeft willen compenseren met een nominatie voor gestileerde bullshit. Dat doet ook iets af aan de waarde van de terechte, originele nominaties. Dat zullen dan wel toevalstreffers zijn.
Rest nog een vraag: wie gaat hem winnen? Ik hoop van harte op Joris van Casteren. Maar Van Casteren is misschien wel de grootste outsider op de hele lijst, het is maar de vraag of de jury dat aandurft. Bovendien heeft er al jaren geen Vlaming meer gewonnen. Het zal wel die uit de hand gelopen semantische kwestie van Erwin Mortier worden.
De lijst
De genomineerden:
Erwin Mortier, Godenslaap, De Bezige Bij
Joris van Casteren, Lelystad, Prometheus
Joke van Leeuwen, Alles nieuw, Querido
Tommy Wieringa, Caesarion, De Bezige Bij
Christiaan Weijts, Via Cappello 23, ?De Arbeiderspers
Carolina Trujillo, De terugkeer van Lupe García, Meulenhoff
De juryvoorzitter is dit jaar Guy Verhofstadt, oud-premier van België. De overige juryleden zijn beroepsrecensenten:
Bas Belleman (recensent bij Trouw, medewerker van Filosofie Magazine)
Maarten Dessing (medewerker van BOEK, recensent non-fictie bij het Algemeen Dagblad)
Sylvia Dornseiffer (neerlandica, oud-directeur Fonds voor de Letteren)
Frank Hellemans (recensent bij Knack, docent communicatiegeschiedenis en journalistiek aan de Katholieke Hogeschool Mechelen)
Jeroen Overstijns (recensent bij De Standaard der Letteren, manager van de website DS Online)
Jeroen Kans (hoofdredacteur/uitgever van BOEK) is de jurysecretaris.
De winnaar wordt bekendgemaakt op dinsdag 10 november in de uitzending van NOVA

Dries Muus

Hopen op een outsider

Roman
Jakob Gilles wil verandering. Al vijftien jaar lang wordt hij gedresseerd door zijn grote liefde, fotografe Jade Weinberger. In een vlaag van postcoïtaal optimisme &#8211; hij heeft net met een kamermeisje geslapen &#8211; besluit hij dat het zo wel genoeg is geweest. Hij gaat grenzen stellen. Dan komt hij Jade tegen op straat. Ze heeft een achtjarig Roemeens jongetje bij zich: Will. Alsof ze vraagt of Jakob even op haar tas wil letten, vraagt ze of hij twee weken voor Will kan zorgen. Jakob neemt zich voor om nee te zeggen, sputtert tegen, en blijft met Will achter. Morgen, neemt Jakob zich voor. Morgen ga ik grenzen trekken.
Dit is van mij is Saskia de Costers vijfde roman. In eerdere romans als Held en Eeuwige roem schreef De Coster al over twee mensen die zichzelf in elkaar verliezen. Nu liggen de accenten iets anders: Jade verliest zich in haar bizarre fotografieprojecten, Jakob verliest zich in Jade. Dit is van mij is precies wat Jakob niet kan zeggen. De hele roman is Jakobs gevecht om zich los te maken van Jade.
Dat gevecht overtuigt. De Coster slaagt erin om het grote verhaal, de overkoepelende plot, net zo hard te laten aankomen als haar bijfiguren, haar subplots en haar beelden &#8211; iets wat haar in eerdere romans niet altijd lukte. Dat De Coster kan schrijven, was al wel duidelijk &#8211; dat ze zich regelmatig verloor in surrealistische beelden en bizarre terzijdes ook.
Het bizarre zit hem nu meer in de inhoud dan in de vorm. De Coster begint haar korte hoofdstukken met eenvoudige zinnen als: &#8216;Ik bel toch naar Jade,&#8217; &#8216;Een zomerse regen koelt de stad af&#8217; en &#8216;Een kind zwemt onder me door.&#8217; Heldere, registrerende openingszinnen, die bij nader inzien niet puur registrerend zijn: er zit altijd een kleine draai aan, iets vreemds, iets ongemakkelijks, net genoeg om de lezer nieuwsgierig te maken naar het vervolg.
De Coster is nog steeds niet bepaald zuinig met haar beeldspraak. Maar de beelden staan in dienst van het verhaal, worden subtiel, haast nonchalant gebracht &#8211; en zijn juist daardoor des te krachtiger: &#8216;De rook ontsnapt met iedere deurzwaai, alsof het café ademhaalt.&#8217; Als Jakob &#8216;s nachts langs de kade wandelt, registreert hij: &#8216;Het water is olie. De lucht gebroken glas.&#8217;
De Coster wekt niet alleen haar personages tot leven, maar ook het decor, de niet-levende voorwerpen. Met een simpel beeld wordt het rokerige café bezield. Daardoor krijgen we tegelijkertijd inzicht in hoe de ik-persoon Jakob de wereld beziet. Hier is niet De Coster aan het woord, geen schrijfster die wil pronken met haar knappe beelden, hier is een intelligente, maar ook wat overspannen ik-persoon aan het woord, voor wie alles bezield is, en licht dreigend.
Af en toe slaat De Coster de plank mis. Dan worden voorwerpen net iets te melig tot leven gewekt: &#8216;Krak, zegt het parapluutje,&#8217; zegt Jakob als hij per ongeluk iets breekt. &#8216;Poef, zegt de broodrooster.&#8217; Pfff, zegt de lezer.
Jakob heeft bovendien de neiging om de personen om hem heen &#8211; met name de vrouwen &#8211; in wel erg clichématige paradoxen te karakteriseren. Als Jade hem midden in de nacht belt, is ze &#8216;voorspelbaar in haar onvoorspelbaarheid&#8217;. Een van zijn scharrels noemt hij herhaaldelijk &#8216;het buitengewoon gewone meisje&#8217;.
Zowel de melige als die gewild scherpe toon past niet bij Jakobs nerveuze, bezwerende manier van vertellen, die verder wel erg goed getroffen is.
Want het is juist die toon waardoor Jakob je in het verhaal, in zijn gekte blijft zuigen. Hij raakt steeds iets meer van zichzelf kwijt, en tegen het einde lijkt hij compleet gedepersonaliseerd. Dat is ook het moment waarop De Coster overschakelt van het ik-perspectief naar het perspectief van de alwetende verteller. Perfect getimed.
Misschien is dat nog wel het knapste aan Dit is van mij: de timing. Jakobs gekte, en het drama dat daarop volgt, wordt heel subtiel gedoseerd.
Ongeveer op een vierde van het boek merkt Jakob over een vrouw met een sjaaltje op: &#8216;Met een ruk kan ze per ongeluk vermoord worden.&#8217; Die opmerking is nog een incident, maar in je achterhoofd gaat al wel een alarmbel af. Gaandeweg worden de intervallen tussen Jakobs krankzinnige, gewelddadige observaties steeds kleiner. Jakob moet iets met die driften hebben gedaan. Maar wat? Dat wordt pas tegen het einde helemaal duidelijk.
Niet alles is dan opgelost; er blijven nog wat losse eindjes over. Personages en gebeurtenissen waarvan niet helemaal duidelijk is wat ze nou in het verhaal deden. Dat lijkt eerder een slordigheid dan een bewuste keuze. Met iets meer controle over alle losse eindjes had Dit is van mij nog sterker kunnen zijn.
De Coster is een van die auteurs die met elk boek beter worden. Die lijn zet ze met Dit is van mij voort: het is haar beste roman tot nu toe. Maar ze kan nog beter.
Saskia de Coster, Dit is van mij, Prometheus, 279 p., € 18,95

Toch gebeld met Jade

Roman / Désanne van Brederode
We zien het de laatste tijd vaker: schrijvers die hun verbeelding loslaten op sensationele nieuwsfeiten. In Het diner was het de moord op een zwerfster, in Het schervengericht de zaak Manson-Polanski, in Lucifer de dood van Marina Schapers. Je kon wachten op een roman waarin de Deventer moordzaak een belangrijke rol speelt. Enter Désanne van Brederode.
In Door mijn schuld stort het halve land zich op een moord waarvan het bewijs niet onomstotelijk vaststaat. Er is een erfenis in het spel, en er is een bekende Nederlander die de zaak onder de aandacht van het grote publiek brengt. Daar houdt de parallel met de Deventer moordzaak ook wel mee op. In de roman is het slachtoffer geen oudere weduwe, maar de beste vriend van hoofdpersoon Gunnar de Wit. Bovendien weten we wél zeker dat De Wit het heeft gedaan. Hij wordt veroordeeld en moet een gevangenisstraf uitzitten, maar zijn vrouw en kinderen blijven in zijn onschuld geloven. Zelfs als hij zijn vrouw alles vertelt: híj heeft zijn beste vriend een steen naar zijn kop gesmeten.
Door mijn schuld is de door De Wit zelf opgetekende worsteling met zijn schuldgevoelens. Wat begint met die schuldgevoelens, ontaardt uiteindelijk in een soort autobiografie: De Wit schrijft over zijn jeugd, zijn huwelijk, zijn hele leven. In Hart in hart, Van Brederodes vorige roman, zagen we eenzelfde soort constructie. Toen schreef hoofdpersoon Lot Sanders ook een boek om meer grip op haar leven te krijgen.
De Wit wordt overal voor onschuldig gehouden, maar zal, ook als hij wordt vrijgelaten, altijd door zijn misdaad achtervolgd worden. Hij wil zijn schuld bewijzen, maar dat kan niet, omdat hij dan zijn vrouw en kinderen zou kwetsen. Een originele invalshoek.
Gerapste kaas
Maar een originele invalshoek maakt nog geen geslaagde roman, laat Van Brederode zien. Op te veel manieren slaat ze de plank mis.
Daar is bijvoorbeeld het namedroppen. Erger dan niet-functioneel naakt, of niet-functionele natuurbeschrijvingen, is niet-functioneel namedroppen.
Gunnar de Wit komt uit een intellectueel Amsterdams gezin. Ouders en kinderen praten veel, heel veel, over literatuur, muziek, eigenlijk over alles wat enige intellectuele status heeft. Je zou dus kunnen zeggen dat het constante gehamer op onder anderen Strindberg functioneel is. Daardoor begrijpen we hoe irritant het moet zijn om in zo&#8217;n gezin op te groeien als je, zoals de jonge Gunnar, geen zin hebt om de hele tijd de intellectueel uit te hangen.
Maar het had wel iets minder gemogen. Minder verwijzingen naar de grote namen, maar vooral minder nadrukkelijke verwijzingen. Een paar voorbeelden: &#8216;(…) &#8216;s Avonds ging hij naar bed met een toneelstuk van de beroemde August Strindberg.&#8217; Niet te verwarren met de onbekende August Strindberg. Schumann of Schubert: &#8216;die twee romantici.&#8217; Aesopus: &#8216;de beroemde fabeldichter.&#8217; Et cetera (een Latijnse term, de taal van de beroemde keizer Julius Caesar).
Het is niet alleen het namedroppen waarin Van Brederode geen maat kan houden. Het hele boek door verliest ze zich in de meest onbeduidende details. De Wit drinkt niet gewoon thee met suiker, nee: &#8216;Ik had een suikerklontje in mijn thee gedaan en vervolgens hard in mijn bekertje geroerd, tot er een kleine draaikolk was ontstaan, waarin ik de kristalletjes zag smelten.&#8217; Het lijkt alsof Van Brederode heeft gedacht: als ik maar alles beschrijf, komt het verhaal vanzelf wel tot leven. Als ze de inrichting van een kamer schetst, moet elk onderdeel, tot en met de gordijnringen, worden benoemd. Ze beperkt zich niet tot een of twee goedgekozen details: ze observeert, maar selecteert niet. Alle spanning wordt teniet gedaan door die verlammend gedetailleerde beschrijvingen.
Goed, de personages dan. Van Brederode schrijft veel over wantrouwen en misverstanden tussen individuen, maar ook tussen sociale klassen. De intellectuelen kijken neer op het volk, het volk moet niets hebben van intellectuelen. And never the twain shall meet.
Dat had een interessant thema kunnen zijn, een bron van grappige en herkenbare conflicten. Op voorwaarde dat de schrijver zich ook in beide klassen kan verplaatsten. Maar met name de volkse personages zijn zo karikaturaal dat je nooit echt gelooft in het conflict: ze zijn dom, ordinair, kunnen geen fatsoenlijke zin uit hun mond krijgen. Als ze het over psychologie hebben, zeggen ze natuurlijk &#8216;spiegelegie&#8217;, en zelfs met &#8216;geraspte&#8217; hebben ze moeite: &#8216;Mijn tante! Die strooit gerap… gerap… hè, ik zeg het altijd fout, gerapste kaas op een stukkie stokbrood (…).&#8217;
Ook de populaire, proleterige auteur Constant Verwoerd praat ongeloofwaardig. Verwoerd heeft een pamflet geschreven over Gunnar de Wits onschuld, waarmee hij de moordzaak weer in het nieuws brengt. In een late talkshow, overduidelijk geïnspireerd op Pauw &#038; Witteman, mag hij over zijn pamflet vertellen. De interviewers vragen of ze hem Constant mogen noemen: &#8216;Jazeker!&#8217; antwoordt hij, &#8216;Ik ben hier al zo vaak te gast geweest, ik zou het onwijs vervelend vinden als jullie…&#8217; En hij wordt afgekapt.
Dat &#8216;onwijs vervelend&#8217; ligt er wel erg dik bovenop. Maar een paar alinea&#8217;s later &#8211; Verwoerd klaagt over zijn uitgeverij &#8211; praat hij opeens als een deftige, archaïsche schrijver: &#8216;Die lui deden hoegenaamd niks voor mij.&#8217; Een hoegenaamd onwijs vervelende stijlbreuk.
Van Brederode heeft, kortom, geen oor voor dialoog, en verdiept zich niet goed genoeg in haar personages.
Overtuigende hoofdpersoon
Het vreemde is: ze lijkt haar eigen gebreken wel te beseffen. De Wit onderbreekt zijn biecht af en toe om iets over het schrijfproces te vertellen, en over literatuur in het algemeen. Hij benadrukt onder meer dat schrijvers goed moeten kunnen selecteren: ze moeten vooral niet alles benoemen, het is veel sterker als ze een beeld oproepen met een paar goedgekozen beschrijvingen. Bovendien verwijt hij zijn snobistische ouders dat ze liever lazen over de lagere klasse, dan echt eens een keer met de gewone man te praten. Tja. Pot en ketel. Van Brederode slaagt voor haar theorie-examen, maar zakt herhaaldelijk voor de praktijk.
Dat ze geen geloofwaardige personages kan scheppen, is trouwens niet helemaal waar: hoofdpersoon Gunnar de Wit is goed uitgewerkt. Zijn karakter, complexen, obsessies overtuigen wel. Positief is verder dat Door mijn schuld, veel meer dan Van Brederodes eerdere werk, een vloeiend verhaal is, en geen verzameling invallen en quasi-filosofische uitweidingen, die onhandig in een plot worden gewurmd.
Dat brengt het totaal aan pluspunten op: een originele invalshoek, een vloeiend verhaal en een overtuigende hoofdpersoon. Maar die combinatie is niet genoeg om Van Brederodes gebreken te compenseren.
Je zou haar probleem misschien als volgt kunnen samenvatten: ze beschikt wel over psychologisch inzicht, en ze is in staat om aan een veelbesproken nieuwsfeit een interessante draai te geven. In de meer abstracte zin deugt het allemaal. Maar het gaat fout als ze haar verbeelding moet gebruiken. Als ze haar originele invalshoek moet omzetten in een plot, als ze spanning moet doseren. En als ze haar meer abstracte ideeën over klassenbewustzijn moet vertalen in concrete, geloofwaardige personages.
Van Brederode toont aan dat, ook wanneer een schrijver aan de haal gaat met een smeuïge moordzaak, geloofwaardige, aansprekende personages essentieel zijn. En hoe sensationeel de misdaad ook is, als je iets wilt overbrengen van de impact ervan, moet je vooral erg goed spanning kunnen doseren.
Iets wat bijvoorbeeld de beroemde schrijver Herman Koch wel lukte. n
Vrij Nederland 24 oktober 2009
Vrij Nederland 24 oktober 2009
Désanne van Brederode, ‘Door mijn schuld’, Querido, 352 p., € 22,95

Het volk is dom en ordinair, en kan niet praten

<div class="wpg-element lead-bold">
In zijn nieuwe roman vertelt Tom Lanoye over de pijnlijke aftakeling van zijn moeder. Helaas zit hij zichzelf ernstig in de weg.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Er is iets fout gegaan in het productieproces, laten we het daar maar op houden. Lanoyes uitgever heeft het verkeerde bestand van Sprakeloos naar de drukker gestuurd, en die ruwe versie ligt nu in de winkels. Het doet vooral denken aan een veelbelovend, maar nog niet geredigeerd manuscript. Een berg papier waarvan een kritische redacteur zou zeggen: &#8216;Prachtig Tom. Dit kan een heel mooi boek worden. Met nog wat schrappen en schaven kunnen we het uitgeven in 2010.&#8217;
Sprakeloos had vier keer zo indrukwekkend en de helft zo dik kunnen zijn. Nu blijft de kracht beperkt tot een handvol geslaagde scènes, die een stuk sterker waren geweest als Lanoye de lezer niet eerst had verdoofd met allerlei onzin. Na een fles hoofdpijnwijn proef je ook weinig meer van een Barolo.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Sprakeloos bestaat uit drie delen: een soort making of, getiteld &#8216;hij&#8217;, het werkelijke verhaal (&#8216;zij&#8217;), en een epiloog (&#8216;ik&#8217;). En een kort voorwoord. De hoofdpijnwijn is in Sprakeloos het voorwoord, het eerste deel, en het begin van het tweede. Bij elkaar meer dan een kwart van het boek. Lanoye vertelt eerst dat het over de aftakeling van zijn inmiddels overleden moeder zal gaan. Dit is geen gewone roman, zegt hij &#8211; de gebeurtenissen berusten grotendeels op waarheid &#8211; en we worden gewaarschuwd voor een gebrek aan samenhang. Wie daar niet tegen kan, kan het boek beter wegleggen.
Dat kun je eerlijk en gedurfd noemen. Of een opzichtige manier van jezelf indekken. Koketteren met je onvermogen om een verhaal pakkend te beginnen.
Dan begint het eerste deel. Een klaagzang. Schrijven over zo&#8217;n thema, zo dichtbij, zo persoonlijk, is verschrikkelijk moeilijk. Confronterend. Gênant. Enzovoort. Lanoye blijft eromheen schrijven. Hij erkent zijn omtrekkende bewegingen, verontschuldigt zich herhaaldelijk voor de uitweidingen. En toch ook weer niet: &#8216;De pudeur is er, onverminderd, nog altijd. En daarvoor ga ik mij niet verontschuldigen. Pudeur is een deel van het gegeven, misschien zelfs het centrale thema.&#8217;
Het metaniveau, het schrijven over het schrijven, is onderdeel van Lanoyes manier van vertellen. Dat zagen we eerder, zowel in autobiografisch werk (Kartonnen dozen), als in geëngageerde romans (Het derde huwelijk). Maar in Sprakeloos is het prominenter. En minder speels.
Misschien omdat het eerder ging over schrijven. Nu gaat het over niet kunnen schrijven. Niet durven schrijven. Dat had op zich best kunnen werken: je kunt ook iets aantonen door eromheen te draaien. De lezer krijgt langzaam een idee waar nou omheen gedraaid wordt, en er wordt meteen iets duidelijk over de impact ervan. Maar we krijgen nauwelijks inzicht in Lanoyes worsteling met het overlijden van zijn moeder. We krijgen vooral inzicht in zijn worsteling met de knipperende cursor.
Het eerste deel heeft iets dwangmatigs, alsof Lanoye gedacht heeft: ik moet iets op papier zetten, dondert niet wat. Resultaat: een hoop flauwe grappen, woordspelingen en doelloos geschrijf over geschrijf. Een prullenbak vol mislukte aanzetten in plaats van een verhaal.
Het tweede, belangrijkste deel, &#8216;zij&#8217;, lijkt nog even zo door te sukkelen, met een minutieuze beschrijving van de huiskamer. De complete huisraad. De servieskast. De kachel. Lanoye is als een ouder die elke koprol van zijn kind vastlegt en de foto&#8217;s trots aan iedereen laat zien, zonder door te hebben dat de foto&#8217;s alleen voor hemzelf interessant zijn. Zuchtend lees je verder. Maar dan.
Actie. De eerste beroerte van de moeder. Meteen daarop de beschrijving van Dikke Liza, de huisbazin. Haar zwakbegaafde nichtje Lucienneke. Een paar andere dorpsbewoners. Geen omtrekkende bewegingen meer. Geen decor. Echte mensen. Ontroerend beschreven, maar niet sentimenteel, grappig maar niet spottend. Hoewel de moeder, de vader en de andere gezinsleden al eerder werden geïntroduceerd, komen ze nu pas tot leven. Lanoye staat niet meer in de weg.
Het zijn dezelfde figuren die in Kartonnen dozen vooral op de achtergrond voorkwamen. De moeder, een drama queen, dominant, zorgzaam, met een groot hart. De lieve, zachtmoedige vader. De vijf kinderen. En de achtergrond zelf: het dorp Sint-Niklaas, de slagerij van de familie Lanoye (&#8216;beenhouwerij&#8217; in goed Vlaams). Rake beschrijvingen van het gezins- en het dorpsleven, vol kleurrijke tragikomische bijfiguren.
Een paar scènes zijn werkelijk hartverscheurend: Lanoyes coming-out, en de daaropvolgende ruzie met zijn moeder &#8211; een nagenoeg perfecte dialoog. Moeder verwijt zoon zijn &#8216;vuiligheid&#8217;, zoon verdedigt zich, en terwijl ze elkaar proberen af te troeven in bikkelharde maar puntgaaf geformuleerde beledigingen, beseft Lanoye hoeveel ze op elkaar lijken.
En dan, tragisch hoogtepunt, het moment waarop moeder door twee ambulancebroeders uit haar eigen huis wordt weggedragen. Op Lanoyes verzoek (sterk detail: hij moet meteen afrekenen met de ambulancebroeders, tweehonderdvijftig euro, contant). Ze heeft meerdere beroertes gehad en lijdt aan afasie. Ze kan geen normale zin meer uit haar mond krijgen. Daarnaast heeft ze geregeld woedeaanvallen. Vader en zoon zitten verslagen in de slaapkamer als moeder wordt meegenomen. Ze horen nog wat gestommel. &#8216;En daar, opeens, versterkt door de galm van de trappenhal, weerklinkt een laatste keer haar stem in haar eigen woonst. Ze heeft één woord wonderwel teruggevonden. Ze schreeuwt het luid en hartverscheurend duidelijk. Zijn naam. Ze roept keihard zijn naam.&#8217;
Die scène blijft nog wel even nagonzen. Zelfs na de fles hoofdpijnwijn proeven we hier duidelijk de Barolo.
Af en toe onderbreekt Lanoye het verhaal nog om uit te leggen dat de volgende scène wel heel gedetailleerd beschreven wordt. En waarom dat nodig is. Minder is niet meer, schuimbekt hij. Minder is minder.
&#8216;&#8221;Minder&#8221; is een laffe constructie,&#8217; stelt Lanoye, &#8216;gemakzuchtig bedrog, minimalistische kitsch. Het leven ís geen galerie, van boven tot onder in steriel wit geschilderd, met maar één kubistisch winterlandschapje aan de muur (…).&#8217;
Natuurlijk vertelt Lanoye ons ook wat het leven wel is: chaos. Een platitude die op zichzelf al twijfelachtig is &#8211; er is genoeg wat op het tegendeel wijst. De allesbehalve chaotische werking van het menselijk lichaam, bijvoorbeeld. Maar goed, laten we met Lanoye meegaan. Het leven is een grote chaos.
Dan is de volgende vraag: wat heeft dat met literatuur te maken? Dat het leven een chaos is, betekent toch nog niet dat een boek dat ook moet zijn? Ongeveer een derde van ons leven brengen we slapend door. Moet een derde van elk boek dan ook over slapen gaan?
Natuurlijk is minder niet per definitie meer. Meer is ook niet per definitie meer. Daar gaat het ook helemaal niet om. De vraag die schrijvers zich moeten stellen, of ze nou kaal of bloemrijk schrijven, is: hoe kan ik een zo groot mogelijk effect bereiken? De een doet dat met weinig woorden, de ander met veel.
Het probleem bij Lanoye is dan ook niet dat hij veel woorden gebruikt. En ook met schrijven over schrijven is niks mis. Maar het moet wel werken. Bij Lanoye werkt het tegen zichzelf en tegen de lezer: het zit het leesplezier, de ontroering, de vervoering in de weg. Als metaschrijver is Lanoye veel minder goed dan als verhalenverteller.
Dit is wat Sprakeloos had moeten worden, lazen we in het eerste deel: &#8216;Een roman die geen roman mag worden, geen bellettrie, maar ook geen brol, een betere Bijbel en een antiboek in één en dezelfde band.&#8217; Dat is niet gelukt. Sprakeloos is nu vooral een gemiste kans: een prachtig boek verstopt in een hoop geouwehoer.
Tom Lanoye, ‘Sprakeloos’, Prometheus, 360 p., € 19,90
</div>

‘Sprakeloos’ – Tom Lanoye

Literaire berichten
Schrijven over rock-&#8216;n-roll is gevaarlijk. Schrijvers verliezen gauw hun geloofwaardigheid als ze zelf nooit cool of rebels zijn geweest, maar op papier overdoses en kleedkamerorgies bij elkaar verzinnen. Weinig is zo doorzichtig als geveinsde rebellie.
Maar Toby Litt is niet zo&#8217;n schrijver. Clap, hoofdpersoon in Ik ben de drummer van de band okay (Ambo Anthos, vertaald door Irving Pardoen) speelt weliswaar in een succesvolle rock-&#8216;n-rollband, met alles erop en eraan &#8211; groupies, drugs, alcohol, wereldtours &#8211; maar er is een belangrijke kanttekening: hij is drummer. Doorgaans een dienende, ondergewaardeerde rol. Er is nog een belangrijke kanttekening: Clap is bescheiden, eerder burgerlijk dan rock-&#8216;n-roll, en bewaart daardoor afstand van alle krankzinnige taferelen in zijn band.
Claps worsteling is begrijpelijk. Naarmate hij dichter bij de veertig komt, krijgt hij genoeg van Okay, van het rock-&#8216;n- roll-leven. Toch blijft hij er maar aan vastplakken, uit een soort plichtsgevoel, maar ook uit een diepe vriendschap met de overige leden. Een vriendschap die voor een groot deel bestaat uit zorgen maken, irritaties en jaloezie &#8211; echte vriendschap, kortom.
Claps houding tegenover het bandleven wordt misschien wel het best samengevat in een terloopse zin: &#8216;Ik heb nooit echt genoten van het plezier.&#8217; Een minder goede schrijver dan Litt had geschreven: &#8216;Ik heb er nooit echt van genoten.&#8217; Dat was grover, minder raak geweest. Het is juist dat &#8216;van het plezier&#8217; waardoor Claps ambivalente houding overtuigt: hij ziet het plezier van de andere bandleden, hij voelt het, maar het is niet zijn soort plezier.
Litt laat de keerzijden van een leven als rockster zien &#8211; een slopend, oppervlakkig leven &#8211; zonder iets af te doen aan de glans, de heroïek van de rock-&#8216;n-rollmythe.

Wie? Toby Litt. Wat? Rock-’n-Roll. Waar? Een boek

Surrealistische verhalen
Dreumel, Gelderland. Een man bezorgt een beeldscherm in een bejaardenhuis, blijft daar even hangen en doet dan boodschappen bij de plaatselijke slagerij. Die slagerij is hem aangeraden door een kennis, die hij toevallig tegenkwam. Dat is, in grote lijnen, &#8216;In Dreumel&#8217;, het eerste verhaal in Paarse dingen.
Frans Kusters schetst alledaagse situaties die het vermelden nauwelijks waard lijken. Een kennis tegenkomen in Dreumel is niet bijzonder. Dat wordt het wel als de kennis een plastic zwaard in zijn hand heeft en een wit, bebloed hemd draagt. Al gauw horen we waarom: hij is acteur, hij repeteert voor Hamlet. Maar de toon is dan al gezet, de lezer voelt aan: dit wordt geen alledaags verhaal.
Ook de plaatselijke slagerij is niet bijzonder. Goed, het slagersmeisje draagt een gebloemde, veel te grote bikini. En de klanten laten de hoofdpersoon voorgaan. Maar dan. Als het meisje de kassa aanslaat, zwaait de deur van de vriescel open. Daar staat een reusachtige, kale bediende. Naakt. Rijkelijk getatoeëerd. Hij heeft een baby op zijn arm. Als het slagersmeisje de geldla dichtschuift, gaat ook de deur weer dicht. De slager geeft er nog een trap tegenaan. De klanten juichen. Einde voorstelling. Geen verklaring.
Een vervreemdend beeld, eenvoudiger kan bijna niet: er gaat een deur open, in een flits zien we iets geks, dan gaat de deur weer dicht, als in een spookhuis. Het knappe is niet alleen het beeld van de naakte bediende in de vriescel, maar ook dat Kusters het overtuigend in zijn verhaal weet in te passen. We nemen het voor waar aan. Dat komt wellicht door de droge, registrerende stijl. De hoofdpersoon is nauwelijks verbaasd. Hij vertelt: &#8216;[de bediende] hield een slapende baby op zijn arm, die hij heel onhandig de fles gaf.&#8217; Dat &#8216;heel onhandig&#8217; is sterk: alsof dat nog het meest opmerkelijke is aan de hele situatie.
Kusters geeft alledaagse situaties een rare draai. In &#8216;Madelon Hunkemöller&#8217; begint het op een zonnige, heldere dag opeens te sneeuwen, een paar minuten lang. Dan gaan we over tot de orde van de dag, die inmiddels allang niet meer normaal is, besmet door de rare wending, de vervreemdende details.
Kusters&#8217; verhalen zijn raadselachtig en griezelig. Die griezeligheid zit hem niet in bovennatuurlijke verschijnselen. Ook niet in mysteries die verklaard moeten worden. Er wordt bijna niks verklaard. De griezeligheid zit hem in de sfeer, die af en toe aan de films en series van David Lynch doet denken, en die nog wel het best te beschrijven is met eerie &#8211; moeilijk vertaalbaar in het Nederlands. &#8216;Onheilspellend&#8217; komt misschien nog het dichtst in de buurt.
Sommige verhalen zijn heel anders dan de rest: satirisch, sketch-achtig. In &#8216;Iets over onze dagvoorzitters&#8217; beschrijft Kusters twee cursusleiders, Cees en Mireille, het lijkt op een parodie van een artikel uit een bedrijfsjournalistiek blaadje. De humoristische verhalen zijn een tikje melig, lang niet zo bijzonder als de mysterieuze verhalen &#8211; hoewel &#8216;Iets over onze dagvoorzitters&#8217; op zijn minst een klassieke zin bevat: &#8216;Cees verdiende zijn eerste stuivers en dubbeltjes als hulpje van een Utrechtse buurtclown.&#8217;
Het is hier weer het detail dat deze zin zo geslaagd maakt: het hulpje van een Utrechtse clown was al lullig geweest. Maar het is een Utrechtse buurtclown. Prachtig woord, buurtclown, goede zin, niet zo&#8217;n heel sterk verhaal. Maar dat wordt ruimschoots gecompenseerd door de rest.
Zoals veel Nederlandse schrijvers die zich vooral toeleggen op korte verhalen, krijgt Kusters al jarenlang minder aandacht dan veel van zijn romanschrijvende collega&#8217;s. Jammer en onterecht, bewijst hij nog maar eens.
Frans Kusters, ‘Paarse dingen’, De Bezige Bij, 103 pag., € 16,90

Hulpje van een Buurtclown

Vierde roman van Wiersinga
Ik geloof dat het Raymond Chandler was die schrijvers adviseerde: als je even niet meer weet hoe je verhaal verder moet, laat dan de telefoon overgaan. Pim Wiersinga laat in zijn vierde roman, Het papieren gezicht, zien dat het ook anders kan: als je even niet meer weet hoe je verhaal verder moet, laat je je personages met elkaar neuken.
Vrienden met vriendinnen, vriendinnen met vriendinnen, een danser met zijn choreograaf, een broer met zijn zus, een broertje en zusje met hun oom &#8211; het is maar goed dat Wiersinga&#8217;s personages geen huisdieren hebben.
Claudio Agostín, danser, Peruaan van oorsprong, nu woonachtig in Amsterdam, worstelt met een seksueel trauma. Het grote geheim in het verhaal. Langzaam komen we te weten wat er precies is gebeurd, en waarom Claudio (&#8216;Clau&#8217; voor vrienden) geen contact meer wil met zijn zus, die nog in Lima woont. Maar tegen de tijd dat Wiersinga het drama volledig onthult, kijk je allang niet meer op van nog een ranzig seksueel rollenspel. Licht verbaasd merk je: zelfs incest, waarbij een jongen van twaalf de rol speelt van een Christuskind voor de Inca&#8217;s, kan saai zijn.
Het is niet zozeer de hoeveelheid seksscènes die vermoeiend is. Het zit hem in de beschrijvingen, en de uitspraken van de personages. Tijdens hun eerste keer fluistert de sluwe, haast nymfomane Eleonora tegen haar jongere broertje: &#8216;Zuig mijn tieten, goudsbloem met je lekkere stamper.&#8217; Het heeft iets komisch. Jammer dat Wiersinga het niet komisch bedoelt.
De schijn wordt gewekt dat de personages intelligent zijn, creatieve geesten, hoogopgeleid, maar ze praten en denken &#8211; ook buiten de slaapkamer &#8211; alsof hun lesstof op school bestond uit zelfhulpboeken en de Fancy. &#8216;Zolang je maar zorgde dat je elke dag fruit at, kon je weinig gebeuren,&#8217; concludeert mysterieuze, mooie vrouw Yolande als ze zichzelf weer eens een peptalk moet geven. Hou vol, Yolande!
Wiersinga houdt de lezer op afstand: hoe erg Claudio, Eleonora, Yolande en de andere, pak hem beet, acht belangrijke personages ook met zichzelf en elkaar overhoop liggen, het lukt maar niet om met ze mee te leven. Waarom zou je ook, als Claudio zijn grote liefde omschrijft als &#8216;zo&#8217;n bosfee uit een onschuldige wereld&#8217;? Over Elvira, nog zo&#8217;n broeierige vrouw, schrijft Wiersinga: &#8216;Ze leek zelf ten prooi aan een razernij die haar gek maakte; een tweestrijd die haar verscheurde&#8217; &#8211; hoe kun je zo&#8217;n innerlijke strijd serieus nemen?
Ook Wiersinga&#8217;s beeldspraak is, nou ja, opmerkelijk: &#8216;Zodra zijn oom het woord nam, werd hij een tovenaar, een duiveluitdrijver, een koorddanser op een touw van taal, getwijnd van engelenhaar lichter dan lucht.&#8217; Het is verleidelijk om te blijven citeren. Meestal is dat een goed teken. Meestal.
Pim Wiersinga, ‘Het papieren gezicht’, Compaan, 357 p., € 19,90

Lekkere stamper

Debuutroman Philipp Meyer
Er is geen werk meer in Fayette County, Pennsylvania. De staalfabrieken zijn dicht, de American dream is een nachtmerrie van armoede en verval geworden. In zijn debuutroman Roest beschrijft Philipp Meyer de gevolgen van grootschalige economische ontwikkelingen op de levens van een handvol inwoners van het stadje Buell.
Meyers personages zijn gelukkig geen willoze slachtoffers van de werkloosheid. Ze hebben allemaal een aandeel in hun eigen ellende, of op zijn minst in hun onvermogen om aan die ellende te ontsnappen. Ze proberen het: ze maken plannen, elke dag opnieuw, verwerpen die weer, en houden zichzelf voor dat ze vanaf morgen écht hun leven op de rails zetten. Als Isaac English, een veelbelovende, hoogbegaafde twintiger, eindelijk richting Californië vertrekt, gaat het fout voor hij goed en wel op weg is. Zijn agressieve vriend Billy Poe belandt in een gevecht met een stel daklozen. Isaac schiet hem te hulp en vermoordt, ongewild, een van de zwervers. Een reeks van foute, wanhopige beslissingen volgt. We zien hoe Isaac en Billy zichzelf steeds verder in de problemen brengen, en hoe hun naasten meegesleurd worden.
Meyer schakelt soepel tussen de perspectieven van de belangrijkste personages, zonder het overkoepelende verhaal uit het oog te verliezen. Zo krijgen we inzicht in het drama rondom Billy en Isaac, in de persoonlijke obsessies van de personages, en in het verband daartussen. De schrijver laat overtuigend zien hoe mensen denken in zware tijden: tegelijkertijd hoopvol en berouwvol. Ze bekijken de problemen vanuit alle mogelijke invalshoeken, zijn allesbehalve consistent. Dat is meteen ook een van de weinige zwakke punten van Roest. Met alle mitsen, maren en alsen haalt Meyer af en toe het tempo uit zijn &#8211; over het algemeen spannende &#8211; verhaal. Tegen het einde worden de hoofdstukken korter, hij neemt grotere stappen. Daardoor krijgt het verhaal meer vaart, en lees je het laatste deel in een soort adrenalinerush uit. Meyer schept geloofwaardige personages, en is erg goed in prettig frustrerende cliffhangers. Een veelbelovende combinatie.
Philipp Meyer, ‘Roest’, vertaling Arjaan van Nimwegen, De Bezige Bij, 395 pag., € 19,90

Een reeks foute beslissingen

Zwarte thriller
Denis Johnsons nieuwste boek, Sta stil, is fastfood. Een zwarte thriller, met schietpartijen, achtervolgingen en seks in bouwvallige motels. Johnsons vorige roman, Een zuil van rook, was een epos over de Vietnamoorlog &#8211; een uitgebreide maaltijd van zeven gangen.
Als je niet zou weten dat Sta stil door Denis Johnson is geschreven, zou je het onmiddellijk een bijzonder geslaagd boek noemen. Nauwelijks iets op aan te merken. De dialogen zijn vermakelijk en intelligent, maar je krijgt nergens het gevoel dat je een aaneenschakeling van oneliners leest. De personages praten écht met elkaar, of eigenlijk, langs elkaar heen.
Ze hebben elk een eigen stem. Hoofdpersoon Jimmy Luntz, een nerveuze, gokverslaafde crimineel, praat anders, gejaagder, dan zijn nietsontziende schuldeiser Ernest Gambol. Anita Desilvera, de beeldschone, drankzuchtige vrouw, praat zoals je van haar zou verwachten &#8211; krengerig, vermoeid &#8211; zonder dat ze clichématig wordt.
De spanning is goed gedoseerd: Johnson weet precies welke informatie hij weg moet laten. Een dialoog tussen Luntz en Gambol &#8211; ze zitten in de auto &#8211; wordt onderbroken door een witregel. Dan lezen we: &#8216;Jimmy Luntz stond bij de halfopen telefooncel, toetste twee keer een één in en hield toen op. Hij kon de kiestoon niet horen. (…) Die ouwe Coltrevolver gaf een knal waar je helemaal daas van werd.&#8217; Vervolgens onthult Johnson wat er tussen de dialoog en het telefoontje is gebeurd, terwijl het verhaal verder gaat.
Langzaam komen er meer personages bij, die allemaal op de één of andere manier worden meegesleept in de ruzie tussen Jimmy en zijn schuldeisers. De personages zijn stuk voor stuk onbetrouwbaar. Daardoor komt de spanning van verschillende kanten: iedereen kan iedereen verneuken.
Sta stil speelt zich af in Californië, maar nu eens niet in L.A. of een van de andere grotere steden &#8211; in plaats daarvan krijgen we autowegen, wegrestaurants en karaokebars in treurige plaatsen als Bakersfield, Oroville en Madrona. Dat decor past perfect bij de gefrustreerde, onhandige criminelen.
Het enige waar iets op aan te merken valt, is de vertaling. Het moet lastig zijn om een boek als Sta stil, dat voor de helft uit slang bestaat, te vertalen. Maar het gebeurt af en toe wel erg truttig. &#8216;Juarez is geen rottige moslim,&#8217; zegt Gambol in een heftige discussie. Daar heeft ongetwijfeld gestaan: &#8216;Juarez is not a fucking muslim&#8217;, of iets in die trant. &#8216;Rottig&#8217;, &#8216;vuile rotzak&#8217;, &#8216;deze kloterige jag&#8217; &#8211; in de vertaling lijken de criminelen banger voor de Bond tegen het vloeken dan voor de politie. Maar goed. Ook in de wat houterige vertaling blijft Sta stil overeind.
Waarom zou je het dan niet gewoon een bijzonder geslaagd boek noemen? Omdat we wél weten dat het door Denis Johnson is geschreven. Als een schrijver eenmaal een ambitieuze, bijna perfecte roman heeft geschreven, is het verleidelijk om alles wat daarna komt aan het hoogtepunt af te meten. In het geval van Denis Johnson betekent dat: alles wat hij schrijft, is haast gedoemd om te verbleken bij Een zuil van rook.
Dat geldt ook voor Sta stil. Als je weet wat Johnson allemaal kan, krijg je al gauw het gevoel dat hij zich er makkelijk vanaf heeft gemaakt. Een zuil van rook is uniek. Alleen Denis Johnson had het kunnen schrijven. Sta stil had ook van een goede thrillerschrijver kunnen zijn. Of van een goede scriptschrijver uit Hollywood.
Johnsons fastfood smaakt goed. Maar nu graag weer een zevengangenmenu.
Denis Johnson, Sta Stil, vertaling Rogier van Kappels, Ambo|Anthos, 196 pag., € 18,95

Fastfood van Denis Johnson

Bij het einde van Bunker Hill
In 1939 komt de tweede roman van John Fante uit, Ask the dust. Het moet zijn grote doorbraak worden. Stackpole, zijn uitgever, heeft veel geld gereserveerd voor de promotie. Dan wordt Stackpole een proces aangedaan door een debuterende Oostenrijkse auteur, genaamd A. Hitler, die bezwaar maakt tegen een ongeautoriseerde uitgave van Mein Kampf. Stackpole verliest de rechtszaak en gaat failliet.
Tegen het einde van zijn leven begint Fante door te breken, vooral dankzij de aanprijzingen van Charles Bukowski (&#8216;Fante was my god&#8217;). De echte waardering komt pas na Fantes dood in 1983. Tegenwoordig wordt hij tot de grootste Amerikaanse schrijvers van de twintigste eeuw gerekend.
Ook in Nederland heeft Fante bewonderaars. Zijn romans zijn vertaald. Arnon Grunberg noemde Ask the dust een van de mooiste boeken die hij kent en in 1997 werd Bunker Hill opgericht, een literair tijdschrift genoemd naar een wijk in LA en het decor van twee van Fantes romans. &#8216;Voorop staat het werk van auteurs, dat zich, zoals na lezing duidelijk zal zijn, niet staande houdt aan de leuningen van de tijd. Het schreeuwt, klaagt en jankt niet en het wil ook niet voor alles hip zijn,&#8217; schreven de oprichters van Bunker Hill in het eerste nummer.
Greetings from… Het beste uit Bunker Hill staat vol met, wat vorm betreft, conventioneel proza en poëzie. De originaliteit zit &#8216;m bijna overal in de toon, de denkwijze, de personages. Bijna overal, want de eerste bijdrage, een kort verhaal van Jaap Scholten, verwijst wel erg nadrukkelijk naar Fante, in het bijzonder naar zijn roman The Road to Los Angeles. Scholtens toon, denkwijze, personages lijken daar rechtstreeks uit overgenomen. &#8216;(John Fante, ik hou van je)&#8217;, staat boven aan het verhaal. Gelukkig is Blonde godin goed en grappig geschreven, waardoor het gedweep draaglijk wordt.
Een paar overeenkomsten met The road to Los Angeles op een rijtje. Fantes hoofdpersoon Arturo Bandini is begin twintig, en wil schrijver worden. Jaap Scholtens hoofdpersoon (die Jaap Scholten heet) ook. Bandini praat en fantaseert meer over schrijven dan dat hij werkelijk schrijft. Scholten ook. Bandini heeft een kutbaan in een conservenfabriek. Scholten heeft een kutbaan bij een drukkerij. Bandini is een fantast en een opschepper. Scholten ook. En de belangrijkste overeenkomst: Bandini is een sympathieke hoofdpersoon. Scholten ook.
Maar de hoofdpersoon Scholten haalt het niet bij Bandini. Bandini is manischer, eloquenter, grappiger. Dat valt de schrijver Scholten niet te verwijten. Bandini is een van de meest aansprekende personages in de Amerikaanse literatuur. Categorie Holden Caulfield, Henry Chinaski, Alexander Portnoy. Dat Scholten die maatstaf niet evenaart, zegt meer over die maatstaf dan over Scholten. Scholtens hoofdpersoon is aansprekend genoeg om het verhaal te dragen. En net als Fante beschikt Scholten over zelfspot &#8211; onmisbaar bij zoveel opschepperij.
Fante zelf komt ook aan het woord in Greetings from&#8230; Of eigenlijk is het Bandini die aan het woord komt, in de goed vertaalde proloog bij Ask the dust. De roman samengevat door de hoofdpersoon.
Greetings from… is een fijne bloemlezing, met uitzonderlijk veel goede verhalen en gedichten, zoveel dat het onmogelijk is om er een paar hoogtepunten uit te pikken. Nou ja, nog eentje dan: Zwijggeld van Bob van der Burg. Spannend, strak geschreven, sterke dialogen. Een schrijver die meer aandacht verdient. En dit keer eens als hij nog leeft.
‘Greetings from… Het beste uit Bunker Hill’, Thomas Rap, 414 pagina’s, € 19,90

Fantes volgelingen

Spannende roman
HIJ laat zijn gezin in de steek, schoffeert zijn vrienden en collega&#8217;s, en geeft iedereen de schuld van de gevolgen, behalve zichzelf. En toch leven we met Melchior van Batenburg mee, gunnen we hem het beste. Soms geven we hem ronduit gelijk als hij jammert dat iedereen hem probeert te naaien.
Een hoofdpersoon hoeft niet sympathiek te zijn om lezers mee te slepen. Zelfs niet eloquent of charismatisch. Dat laat Mariëtta Nollen zien in haar debuut Steenrijk, dat meteen veel media-aandacht kreeg en een maand na verschijning al aan de derde druk toe is. Zeer uitzonderlijk voor een debuutroman. Steenrijk is dan ook een uitzonderlijk boek.
Melchior van Batenburg is een schatrijke projectontwikkelaar die altijd meer wil, ook als er niets meer te willen over is. Meestal handelt hij tegen zijn geweten in, waardoor de lezer na een tijdje de plek inneemt van zijn geweten. Als Van Batenburg één keer vriendelijk of liefdevol is zonder aan zijn imago te denken, willen we hem schouderklopjes geven. Als hij een miljoenendeal wil sluiten met een crimineel, roepen we dat hij weg moet gaan, naar huis, naar zijn lieve, zorgzame vrouw.
Dat het fout gaat, is vanaf het begin duidelijk. Toch blijven we benieuwd hoe de ellende nu weer toeslaat. Nollen doseert de spanning goed. De meeste hoofdstukken schrijft ze niet helemaal af, ze houdt het laatste restje informatie achter, om dat in het volgende hoofdstuk langzaam te onthullen. Zo blijft ze de lezer net voor. De beschrijvingen van het proleterige Amsterdamse vastgoedmilieu zijn grappig en geloofwaardig. De toon is goed: Nollen maakt zich er vrolijk over, niet boos.
Ze is minder overtuigend als ze de oorsprong van Van Batenburgs eerzucht onthult. Hij komt uit een eenvoudig Brabants gezin, met een vader die hem nooit heeft gewaardeerd, die hem de schuld gaf van het overlijden van zijn zusje. Met deze obligate verklaring haalt Nollen bijna haar eigen drama onderuit. De psychologische duiding is ook helemaal niet nodig. Van Batenburgs eerzucht en de bijbehorende faalangst en schuldgevoelens zijn overtuigend genoeg om op zichzelf te staan.
Ook als Nollen het gedrag van haar personages beschrijft, krijgen we te veel informatie. Van Batenburg zoekt zijn vrouw op: &#8216;Ze begroetten elkaar met een onhandige omhelzing, zoals ze altijd deden sinds ze van elkaar waren vervreemd.&#8217; Wat nou &#8216;onhandig&#8217;? Hoe dan? Als we dat vóór ons zien, als het getoond wordt in plaats van benoemd, komt het veel harder aan. Net als die vervreemding.
Het zijn kleine tekortkomingen, die vooral opvallen omdat veel wél deugt aan Steenrijk.
Mariëtta Nollen, ‘Steenrijk’, Prometheus, 303 pagina’s, € 18,95

Sympathieke proleet

Genreroman Sarah Waters
Het leukste aan genreboeken en -films zijn de steeds terugkerende elementen, of oneerbiediger gezegd, de clichés. In Sarah Waters&#8217; De kleine vreemdeling kunnen we veel horror- en thrillerclichés afvinken:
&#8211; Oud, vervallen landhuis met veel lege kamers: v
&#8211; Verarmde, zenuwzwakke familie: v
&#8211; Vroeg overleden dochter: v
&#8211; Huisarts als verteller, die voor alle mysterieuze gebeurtenissen een rationele verklaring heeft: v
Ook het soort mysterieuze gebeurtenissen komt rechtstreeks uit het handboek voor horror: plotseling verplaatste voorwerpen, telefoons die &#8216;s nachts opeens rinkelen, deuren die open- en dichtgaan zonder dat er iemand in de buurt is, en uiteraard de op muren geschreven boodschappen.
De kleine vreemdeling is een formuleroman. Dat is niet neerbuigend bedoeld. De vraag is: kan de schrijfster uit de voeten met de formule? Het antwoord is ja. Dat liet ze overigens al zien in Affiniteit, waarin ze beklemmend schreef over bovennatuurlijke verschijnselen, zonder zweverig of grotesk te worden.
Dit keer zit het mysterieuze element in een landhuis, Hundreds Hall. Het is net na de oorlog, de Engelse landadel verliest zijn macht. Hundreds Hall wordt al generaties bewoond door de familie Ayres, van wie nu alleen moeder, zoon en dochter (beiden ongehuwd) over zijn. Vader is overleden. Susan, het eerste dochtertje, ook. Moeder heeft zich daar nooit bij kunnen neerleggen. Dokter, al vanaf zijn tiende gefascineerd door Hundreds Hall, wordt een huisvriend en raakt betrokken bij de vreemde gebeurtenissen. Tegelijkertijd bloeit er iets op tussen hem en Caroline, de dochter des huizes.
Waters neemt de tijd om haar karakters en de omgeving te schetsen. Tijdens de eerste honderd bladzijden komt de enige aanwijzing dat er iets spannends gaat gebeuren van een vraag op de achterflap: &#8216;Of wordt de familie Ayres door iets onheilspellenders gekweld?&#8217;
Dan wordt een klein meisje gebeten door de anders zo brave hond van de familie. Vrijwel meteen schakelt Waters naar een hogere versnelling. De rest van het boek is zo rijk aan goed getimede cliffhangers en plotwendingen dat je haar die trage eerste hoofdstukken vergeeft.
De wisselvallige stijl is wél storend. Sterke dialogen met veel aandacht voor de details die een luchtig gesprek ongewild doen omslaan in een pijnlijk gesprek &#8211; een onhandige formulering, een ongeïnteresseerde toon &#8211; worden afgewisseld met een truttige zin als &#8216;plotseling leken alle stukjes van de puzzel op hun plaats te vallen&#8217; en passages waarin Waters alle spanning doodslaat. Dat is de schrijfster aan te rekenen, maar ook haar redacteur. Juist bij een roman waarin zoveel clichés voorkomen, is het belangrijk dat de stijl niet clichématig is.
Er zijn aanwijzingen dat Caroline lesbisch is. Ze weigert zich vrouwelijk te kleden. Haar relatie met dokter Faraday loopt stuk, omdat ze hem niet kan zien als meer dan een vriend. Waters schrijft nergens expliciet dat Caroline&#8217;s frustraties &#8211; en de geest van Hundreds Hall &#8211; uit onderdrukte seksuele gevoelens voortkomen, zoals ze ook in het midden laat wat er nou precies gebeurd is in het landhuis.
Wie dat wil, kan er op los interpreteren. Wie dat niet wil, leest een vermakelijk, spannend horrorverhaal.
Sarah Waters, ‘De kleine ?vreemdeling’, vertaling Nico Groen, Richard Kwakkel en Lucie van Rooijen, Nijgh &#038; Van Ditmar, 494 p., € 19,90

Vermakelijk horrorverhaal

Amerikaanse verhalen
De personages in Kevin Canty&#8217;s verhalenbundel Waar het geld bleef hebben vrijwel allemaal een ernstig ongeluk, een gebroken huwelijk, een nauwelijks onderdrukte verslaving achter de rug. Ze proberen die ellende te vergeten &#8211; door geluk te zoeken bij een nieuwe liefde, of de programmering van het oorlogsfilmkanaal. Als het ze al lukt om zich neer te leggen bij een leven van tv-kijken en afhaalchinees, zijn er altijd vrienden of familieleden die willen ingrijpen. Dan beginnen de problemen. Canty&#8217;s personages worden ergens ingesleurd, en hoewel ze met elke vezel in hun lichaam &#8216;nee&#8217; lijken te schreeuwen, lukt het ze zelden om nee te zeggen.
De verhalen zijn zo beklemmend omdat de rampen in hetzelfde tempo worden onthuld als het leven na de rampen. Terwijl de personages voortstrompelen, komen we langzaam te weten wat ze eerder hebben meegemaakt; wat er ís gebeurd, gaat hand in hand met wat er nog kán gebeuren &#8211; waardoor zowel de flashbacks als het heden geladen zijn.
Zo&#8217;n uitgangspunt mag dan voor spanning zorgen, het is nog niet genoeg om de verhalen tot leven te wekken. Daar zorgen de personages voor. Die zijn geloofwaardig, ambigu, complex. Hun gedrag en gedachten zijn altijd met elkaar in tegenspraak. Terwijl ze rust willen, storten ze zich in kroeggevechten, terwijl ze heftige liefdes willen, durven ze hun vrijgezellenwoning nauwelijks uit te komen.
Canty beschrijft zijn karakters niet van buitenaf. We kruipen in hun hoofden, we ervaren hoe ze naar de wereld kijken. De hoofdpersoon van &#8216;De jarige&#8217; kijkt in een drukke hotelbar naar twee vozende geliefden. &#8216;Ze vergeven elkaar voldoende om elkaar te strelen,&#8217; denkt hij. Nu begrijpen we ongeveer wat hij probeert te vergeten, en we zien ook dat die ellende door zoiets onbetekenends als een vozend stel getriggerd kan worden. We voelen hoe diep het moet zitten.
Als je als Amerikaanse korte verhalenschrijver motels, alcoholproblemen en krampachtige relaties beschrijft, in een sobere stijl, moet je je best doen om niet met Carver vergeleken te worden. Ook Canty heeft hiermee te maken, maar hij is hoopvoller, minder grimmig en zijn stijl is minder kaal &#8211; veel beeldspraak, meestal jaloersmakend raak, zoals in de treurige seksscènes in &#8216;Ze waren vervangbaar&#8217;: &#8216;We kleedden elkaar uit met het fatsoen van volwassenen die hun verjaardagscadeautjes uitpakken, aandacht schenken aan de versiering, er de tijd voor nemen.&#8217;
Canty heeft wel met Carver gemeen dat de pijnlijke spanning na een paar alinea&#8217;s al zo sterk is, dat je je niet kunt voorstellen dat er nog meer komt. Je hóópt dat er niet meer komt: zo is het al pijnlijk genoeg. En je leest verder.
Kevin Canty, ‘Waar het geld bleef’, vertaling Frans van der Wiel, De Harmonie, 211 p., € 16,90

Als de problemen beginnen

Literaire berichten
Gillis J. Dorleijn sprak op de presentatie van het boek De lezende Lucebert over Luceberts fascinatie voor jazz. Dat riep een aantal vragen op, onder meer: waarom? En: als er ooit een studie over &#8216;De voetballende Lucebert&#8217; verschijnt, wordt er dan ook gesproken over Luceberts fascinatie voor Wimbledon?
Dorleijn, hoogleraar Moderne Nederlandse Letterkunde in Groningen, deed zijn best. Hij ondersteunde zijn, wat nog het meest op een spreekbeurt leek, met de onvermijdelijke powerpointpresentatie. &#8216;Charlie Parker was een enorme inspiratiebron voor Lucebert.&#8217; Klik, en hop, een plaatje van Charlie Parker op de achtergrond. Reuze handig, dat powerpoint.
&#8216;En nu moet ik even iets technisch doen. U moet me vergeven dat het even duurt,&#8217; mompelde Dorleijn, terwijl hij zijn powerpointpresentatie onderbrak, een cd in de laptop deed en met enige moeite het juiste Charlie Parker-fragment vond. Dat je geluidsfragmenten ook ín powerpoint kunt afspelen, was kennelijk aan hem voorbijgegaan. Maar goed, dat kan dan ook pas sinds 1998.
Toen kwam Michael Valeton, eigenaar van de Eerste Bergensche Boekhandel, aan het woord. Althans: zijn vrouw las Valetons herinneringen over Lucebert als klant in de boekhandel voor: &#8216;Hij laat een bundel van Paul Celan inpakken&#8217; en: &#8216;Hij kijkt hier een boek in, en daar.&#8217; Uniek. Je bent een genie of je bent het niet. Lisa Kuitert, die het onderzoek naar Luceberts boekenkast leidde, dribbelde intussen de zaal rond met twee oude foto&#8217;s van de Bergensche Boekhandel.
De lezende Lucebert is een complete inventarisatie van Luceberts bibliotheek, en ook een verzameling essays over zijn favoriete onderwerpen: jazz, fotografie, taal, onder meer. Een interessant, sympathiek project, waar verschillende hoogleraren en andere vooraanstaande intellectuelen aan hebben meegewerkt. Juist daarom vraag je je af: waarom, waarom moet het nou allemaal zó kneuterig worden gepresenteerd?

Wie? Lisa Kuitert, Gillis J. Dorleijn en anderen Wat? Presentatie De lezende Lucebert Waar? Spui 25, Amsterdam

Literaire berichten
&#8216;This movie isn&#8217;t about Vietnam, this movie is Vietnam,&#8217; zei Francis Ford Coppola na de slopende opnamen van Apocalypse Now.
Deze bijeenkomst ging niet over de Eerste Wereldoorlog, deze bijeenkomst was de Eerste Wereldoorlog, dacht ik toen ik academisch-cultureel centrum Spui 25 uitliep. Geert Buelens en Frans Timmermans hadden bijna twee uur gepraat over poëzie uit de Eerste Wereldoorlog en over Europa, af en toe onderbroken door een oorlogsgedicht.
Geert Buelens, dichter, essayist en hoogleraar moderne Nederlandse letterkunde te Utrecht, sprak over de enorme stroom poëzie rond de Eerste Wereldoorlog. Als het daar nou bij was gebleven&#8230;
Maar nee. Enter Frans Timmermans, staatssecretaris Buitenlandse Zaken. &#8216;Ik zit hier niet als politicus,&#8217; benadrukte hij, maar hij kon het niet laten om de ene na de andere platitude op te dissen. &#8216;Cynisme is gestolde wanhoop.&#8217; &#8216;De twintigste eeuw in Europa draaide om het zoeken naar de balans tussen ik en wij.&#8217;
Tegen Buelens: &#8216;Ik heb je boek nog niet helemaal uit, maar &#8216;s avonds lees ik vaak een paar gedichten. Altijd leuk.&#8217;
Inderdaad. &#8216;Ons staat als lot / uitbundig stromend bloed te wachten,&#8217; dichtte lachebekje Guillaume Apollinaire. Altijd leuk.
Na afloop was er uiteraard &#8216;tijd voor vragen&#8217;. Iedereen die weleens zo&#8217;n half-academisch, half-literair college heeft bijgewoond, weet dat vragenstellers niet zozeer iets willen weten, maar vooral zichzelf graag horen spreken. Er komt een vraag uit de zaal, de spreker begint aan zijn antwoord, maar wordt onmiddellijk, op hooghartige toon, geïnterrumpeerd door de vragensteller.
&#8216;Ik ben zelf historicus. Ik gruw van feiten en analyses,&#8217; zei een deftige vrouw, gevolgd door een betoog over historische context. &#8216;Dus ik zou zeggen: we moeten Europa wél houden,&#8217; concludeerde ze. In Brussel haalde men opgelucht adem.

Wie? Geert Buelens en Frans Timmermans. Wat? De Eerste Wereldoorlog en Europa. Waar? Spui 25, Amsterdam

Literaire berichten
&#8216;De Umwelt van de literatuur is veranderd,&#8217; betoogde Bas Heijne, terwijl de barman de vaatwasser inruimde en de pizzabrommers door de Runstraat scheurden. In café De Doffer in Amsterdam werd volop over literatuur gediscussieerd. Nu eens niet door schrijvers die meters kopstootjes wegtikken, klagen over romans die maar niet afkomen, en weigeren daartussen een verband te zien.
Bas Heijne verzorgde een lezing over het verdwijnen van literaire bijlagen in kranten en tijdschriften. Dat deed hij op verzoek van het Witteveen Genootschap, een kleine groep &#8216;mensen uit het boekenvak&#8217;. &#8216;Lezing&#8217; is een groot woord. Heijne sprak uit het hoofd, zonder al te veel pretenties, voor een publiek van zo&#8217;n veertig man. Het had nog het meest weg van hardop denken.
Bas Heijne is de D66 van het culturele debat: het redelijk alternatief. Bij hem geen cultuurpessimistische jammerklachten à la Komrij. Hij is ook geen Jeroen Brouwers die schuimbekt dat er te weinig waardering is voor de Grote Schrijver, en daarbij wel erg opzichtig zijn keel schraapt en naar zichzelf wijst.
Heijne erkent dat er veel verandert in de literatuur, maar verzet zich tegen het idee dat als de context verandert, de essentie &#8211; wat dat ook mag zijn &#8211; ook verdwijnt. Hij baseert zich niet op rancune of op een dédain voor lage cultuur, maar op een overzichtelijke matter of fact-analyse van het literaire klimaat. Een verademing. Enerzijds-anderzijds, mitsen en maren, in plaats van gefrustreerde krachttermen. &#8216;Genuanceerd&#8217; wordt vaak gelijkgeschakeld aan laf, grijs, poldermodel-achtig, maar Heijne is al met al stukken minder voorspelbaar dan de cultuurpessimisten. En zijn vileine plaagstoten &#8211; een soort kers op de taart van redelijkheid &#8211; zijn een stuk subtieler: &#8216;Als ik het gevoel heb dat ik veel bagger over me heen krijg, google ik altijd Joost Zwagerman. Dan voel ik me weer goed.&#8217;