Groetjes uit Engelen

Nederland breekt in tweeën

Verhaal van de Week

AfD wordt gevaarlijker

Duitsland

De Oranjezomer

Teun van de Keuken

Olie op het vuur

Hans against the machine

Ontsnappen aan onszelf

Essay escapisme

Bestaat 75 jaar

VN-Vluchtelingenverdrag

Oorlog Iran

Versterken het Iraanse regime

Aanvallen van Amerika

Zo raszuiver

Chard van den Berg

Het succes van ‘The Odyssey’

Cultuurstrijd

<div class="lead">
&#8216;Nou, dat vind ik nou ook weer niet nodig&#8217;, dacht Daan Doesborgh toen hij las dat Dylan de Nobelprijs krijgt. Toch vindt hij het terecht. De argumenten tégen stellen namelijk niets voor.
</div>
De toekenning van de Nobelprijs voor de Literatuur aan Bob Dylan is een revolutionaire keuze, voor zowel voor- als tegenstanders. Als ik mijn Facebook-tijdlijn als afspiegeling van de maatschappij neem, zijn beide kampen ongeveer even groot. Ik vind het goed dat Dylan de Nobelprijs heeft gekregen, maar niet om de reden die u verwacht.
Dat Bob Dylan hele hordes aan bijna religieuze volgelingen heeft, die nu jubelend op tafel staan, is wel bekend. Hoewel <a href="https://www.vn.nl/cursus-dylan-voor-afhakers/" target="_blank">mijn recente lange ode</a> aan Dylans late werk maakt dat ik de schijn tegen heb, ben ik zeker niet een van die klakkeloze bewonderaars. Sterker nog, toen ik voor het eerst las dat Dylan écht de Nobelprijs heeft gekregen, was mijn eerste reactie &#8216;dat vind ik nou ook weer niet nodig&#8217;. Het prozawerk dat Dylan gepubliceerd heeft, is nu niet wat je noemt Nobelprijs-materiaal, en er zijn genoeg auteurs, Philip Roth voorop, die hem onderhand wel eens een keer mogen krijgen.
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/cursus-dylan-voor-afhakers/" class="article-embed article-embed--right">Lees ookEen cursus moderne Dylan voor afhakers17 mei 2016</a> Maar scrollend door de smalende reacties van tegenstanders, merkte ik dat ik steeds meer in Dylans Nobelprijs-waardigheid ging geloven, vooral omdat ik geen enkele verdedigbare reden tégen deze toekenning heb gelezen. Dat Roth de Nobelprijs nu waarschijnlijk niet meer voor zijn dood gaat krijgen, is tragisch en onterecht, maar Roth is er een uit talloze auteurs die de Nobelprijs verdienden maar hem nooit hebben gekregen. The Telegraph heeft ooit een verbijsterende Top 10 gemaakt van lotgenoten, met onder andere Tolstoj, Proust, Woolf, Nabokov, Borges en Joyce. Zo werken prijzen nu eenmaal. Als Hagar Peeters volgende maand de ECI Literatuurprijs wint, kan hij niet naar Connie Palmen.
<q class="pull-left pull-right">Een Nederlandse auteur die ik heel coulant niet bij naam zal noemen maakte op Facebook de oliedomme opmerking dat we Mulisch ook nooit een Edison hebben gegeven.</q>
Verreweg het meest kinderachtige en onverdedigbare argument is natuurlijk dat Dylan liedjes maakt, en geen literatuur. Een Nederlandse auteur die ik heel coulant niet bij naam zal noemen maakte op Facebook de oliedomme opmerking dat we Mulisch ook nooit een Edison hebben gegeven. Dylan is weliswaar een begenadigd en onderlegd musicus (als er een Nobelprijs voor Muziek was, had Dylan die al een paar decennia in de kast staan) maar geen groot stemkunstenaar. Juist bij zo’n zanger nemen de teksten dus een prominente plek in bij het bepalen van de waarde van zijn werk. In de late middeleeuwen was de meeste literatuur per definitie bestemd om door de auteur gezongen te worden, en nog geen tweehonderd jaar geleden was een roman geen literatuur maar schadelijk amusement. In plaats van op het medium moeten we literatuur op de kwaliteit beoordelen. Ga eens naar een derderangs lyricssite, bekijk de tekst van ‘Visions of Johanna’, en vertel mij dan dat Bob Dylan geen literatuur produceert.
Uiteindelijk is veel van de verontwaardiging een uiting van ongemak: het toekennen van de Nobelprijs aan Bob Dylan dwingt ons om na te denken over de vraag waar we de grenzen van het domein literatuur moeten trekken. De toekenning maakt het antwoord op die vraag ongemakkelijk: de grens ligt niet waar jij dacht.

Daan Doesborgh

Vertel mij eens dat Bob Dylan geen literatuur produceert

<div class="lead">Voor wie de vroege Bob Dylan heeft meegemaakt is zijn oeuvre afgelopen bij Desire uit 1976. Onterecht, want de afgelopen twintig jaar heeft hij de ene na de andere prachtplaat uitgebracht. Het verschijnen van Fallen Angels deze maand is dan ook een uitstekend excuus om opnieuw hopeloos verliefd te worden op het werk van de knorrige kameleon.</div>
Op 20 mei verschijnt Fallen Angels, het nieuwe album van Bob Dylan. Het is een gebeurtenis die door menigeen met schouderophalen zal worden aangehoord. Een nieuw album van Dylan, leuk voor die man, leuk voor de échte fans, maar voor wie de vroege Dylan heeft meegemaakt, is zijn oeuvre opgehouden bij de plaat Desire (1976). Voor u is dit pleidooi: een pleidooi voor de late Dylan.
Daar moet misschien de vraag aan voorafgaan of er wel zoiets is als een vroege en een late Dylan. Ik kan best gaan roepen dat er toen een kentering in de waardering voor het werk van Bob Dylan heeft plaatsgevonden, maar u als zestiger die nog vooraan stond bij de Rolling Thunder Review (1975-’76) bent natuurlijk niet bereid om dat aan te nemen van een snotneus die toen nog geboren moest worden. Dat weet u toch allemaal veel beter? U was er immers bij. Bovendien is Bob Dylan nu al bijna vijftig jaar een artiest die net zo vaak verbluft als hij teleurstelt. In de eerste jaren van zijn carrière veroverde hij op stormachtige wijze in no time een niet meer weg te denken positie in de muziekwereld door een verbluffende, ononderbroken reeks van negen onbetwiste klassiekers uit te brengen in slechts acht jaar tijd. Met het matig ontvangen Self Portrait uit 1970 (weet u nog?) kwam daar verandering in, en al in 1975 kunnen we spreken van Dylans eerste, grote, broodnodige comeback: het eveneens canonieke album Blood on the Tracks. Het succes van Dylan kwam, net als veel goede dingen, in drieën: na Blood on the Tracks volgden nog twee succesvolle albums, waarvan het laatste Desire was. Daarna volgde weliswaar de bulk van zijn oeuvre, twintig van de zevenendertig albums, maar daar zit geen enkele titel bij die u zich nog herinnert. De relevantie die hij in zijn vroege jaren had, zou hij nooit meer terugkrijgen.
<q class="pull-right">Bij de bulk van zijn oeuvre zit geen enkele titel die u zich nog herinnert.</q>
En toch: een nummer als ‘Death Is not the End’, dat wij vooral kennen als Freek de Jonges ‘Leven na de dood’, leverde enkele one-hitwonders de grootste roem uit hun carrière op. Voor Dylan is het een overblijfsel uit het dieptepunt van zijn carrière. Zelfs op een van zijn alom verguisde christelijke platen (Slow Train Coming) duikt ineens een meeslepend funky nummer als ‘Man Gave Names to all the Animals’ op. En Adeles monsterhit ‘Make You Feel My Love’? – Bob Dylan, 1997. Daarmee zijn we beland bij het toverjaar waarin Time Out Of Mind uitkwam, de definitieve wederopstanding van Bob Dylan die twee decennia inluidde waarin hij de ene na de andere prachtplaat uitbrengt, vrijwel onopgemerkt door het grote publiek. Heeft u dan toch iets gemist? Is er dan toch leven na de dood?
<h5>Wijde pijpen</h5>
Dat een artiest fans verliest in een mindere periode is natuurlijk niet verwonderlijk. Dat kan zelfs al in een korter bestek dan vijftig jaar. Coldplay bestaat nu precies twintig jaar, en is het soort band dat onder mijn vrienden, overwegend jonge, hoogopgeleide liefhebbers van alternatieve muziek, aanvankelijk zeer geliefd was, en nu wordt uitgekotst, omdat ze aanvankelijk vrij alternatief waren en nu heel commercieel. Op zoek naar meer wetenswaardigheden om die houding te onderbouwen, kwam ik echter nauwelijks goede redenen tegen om Coldplay stom te vinden. Buiten de miskleun van een samenwerking met Avicii (die kent u niet, maar dat hoeft ook niet) heeft de band bijvoorbeeld met Beyoncé, Timbaland en Brian Eno gewerkt en zijn critici nog altijd positief over het werk dat ze uitbrengen. Een kwalijk imago is dus voldoende om af te haken, dan hoeft de muziek niet eens slecht te zijn. Als Dylan dus, afgezien van de gebruikelijke oprispingen van meesterschap (Infidels in 1983, Oh Mercy in 1989) een lange reeks daadwerkelijk matige tot regelrecht evangelistische zooi uitbrengt, is het onvermijdelijk dat enkel de vrijwel kritiekloze, blinde bewonderaars overblijven. Maar wie vertelt de afhakers dat de magere jaren voorbij zijn en er weer mooie dingen worden gemaakt? Het gebeurt immers vaker dat verwelkte artiesten in de herfst van hun leven ineens weer opbloeien. De American Recordings van Johnny Cash en producer Rick Rubin hebben een compleet nieuw hoofdstuk aan Cash’ carrière toegevoegd, en feitelijk mogen we ook de corrupte manager van Leonard Cohen dankbaar zijn: door diens toedoen raakte Cohen al zijn geld kwijt en moest hij weer aan de bak, wat tot dusver een reeks van vier fantastische tours en twee fantastische albums heeft opgeleverd van de nu 82-jarige zanger. Misschien was u erbij op het Isle of Wight in 1970, maar ik was erbij in het Olympisch Stadion in 2012. ‘Crazy To Love You’ uit datzelfde jaar doet niet onder voor ‘The Partisan’ uit 1969. Sommige dingen worden nooit meer zo goed als ze ooit waren: de vut, de studiefinanciering, de huizenmarkt; maar andere ‘dingen’, zoals Leonard Cohen en Bob Dylan, zijn blijkbaar in staat om zich te herstellen, ook in deze tijden waarin ik nooit een pensioen, een hypotheek of een ribbroek met wijde pijpen zal bezitten.
<h5>De suggestie van porno</h5>
Bob Dylan liep geen ambitieuze producer tegen het lijf, en ook geen malafide manager, maar bleef gewoon braaf jaar na jaar muziek opnemen. Dylan lijkt zo onverstoorbaar in zijn productiviteit en zijn liefde voor het podium dat hij het succes van zijn albums misschien wel helemaal niet zo belangrijk vindt; hij moet nu eenmaal. De afgelopen 28 jaar (!) is Bob Dylan bezig geweest aan wat in de volksmond ‘The never-ending tour’ is gaan heten, en die nog altijd loopt. De ongekende productiviteit van Dylan komt ook naar voren in de Bootleg Series: geautoriseerde uitgaves van Dylans backlist met vaak onherkenbaar verbeterde versies van voorheen matige albumreleases. De Bootleg Series lijken me een goede eerste stap in deze cursus Bob Dylan voor ex-afhakers.
Op 6 oktober 2008 verscheen het achtste deel van de Bootleg series: Tell Tale Signs. Dit dubbelalbum presenteerde het beste van het onuitgebrachte materiaal uit de jaren 1989-2006. In dat laatste jaar oogstte Bob Dylan vrijwel unaniem jubelende recensies met het album Modern Times, dat door Rolling Stone werd uitgeroepen tot het beste album van het jaar, en een van de tien beste van het decennium. Tell Tale Signs eindigde als op een na beste album van 2008 en kwam in de VS op zes binnen in de top tien. De twee platen van de dubbelaar presenteren zichzelf nadrukkelijk als een tweeling, want ze hebben hetzelfde hoofd: het nummer ‘Mississippi’, oorspronkelijk van het album Love and Theft, opent twee keer op Tell Tale Signs. De eerste keer is de rockachtige americanablues van het album verworden tot een zomers, relaxt gepingel dat aangenaam voortkabbelt. De tweede versie heeft wat zwaardere begeleiding, solide blues van de band waar Dylan al sinds 1988 mee tourt en sinds 2001 zijn albums mee opneemt, maar nog steeds wat lomer en subtieler dan op het album. Bij benadering geldt dat voor alle nummers op de twee schijven, ze zijn subtieler, aangenamer en rustiger dan hun tegenhangers op de albums. Als u het latere werk van Dylan op deze prettige manier leert liefhebben, kunt u daarna moeiteloos door naar zijn studiowerk.
Op YouTube staat een reclamespot van lingeriemerk Victoria’s Secret, met hoofdrollen voor de bedaagde Dylan en het Braziliaanse model Adriana Lima. In een Venetiaans decor, veel softfocus, komt een ontmoeting tussen de twee steeds net niet tot stand, overduidelijk omdat het niet is gelukt ze allebei tegelijk te filmen. Maar meer nog dan door de marmeren vertrekken en wapperende gordijnen wordt de sfeer bepaald door het spookachtige ‘Love Sick’, het openingsnummer van Time Out of Mind. In iedere andere context had het openingsscherm, met in roze de titel ‘Angels in Venice’ meteen de associatie van een pornofilm gewekt. Niet op deze droevige, pijnlijke klanken die de duistere kant van de liefde zeldzaam effectief op weten te roepen. Overigens wordt de kenmerkende, even sensuele als belachelijke suggestie van porno alsnog gewekt als Adriana Lima in een lichtblauw lingeriesetje suggestieve handelingen verricht met Bob Dylans cowboyhoed, terwijl hij haast hoofdschuddend wegloopt, enfin, zoekterm ‘bob dylan victoria’s secret’, het is een must-see.
<h5>Mitrailleurs</h5>
Time Out of Mind is het laatste album dat Dylan niet heeft opgenomen met zijn tourband. Als hij dat wel had gedaan was het waarschijnlijk nóg beter geworden, want nu moet het album het vooral hebben van de rustigere nummers: het ‘Love Sick’ van de krolse lingeriecommercial, het ‘Make You Feel My Love’ van Adele. Maar die verdienen het dan wel meteen om in de hoogste echelons van Dylannummers te verkeren. Gelukkig staat het album daar voor de helft vol mee. Een van de minder indrukwekkende nummers is ‘Cold Irons Bound’, maar dat heeft een aardig tweede leven gekregen. In 2003 speelde Dylan de hoofdrol in de mede door hem geschreven film Masked and Anonymous. Ondanks de sterrencast met onder andere Penélope Cruz, Val Kilmer, John Goodman en Jeff Bridges is de film grandioos geflopt, maar er zit wel een ontzettend geslaagde uitvoering van ‘Cold Irons Bound’ in die, ook weer, volledig op YouTube staat.
<figure id="post-326385 media-326385" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/05/prev_watermarked0_43932052_preview.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/05/prev_watermarked0_43932052_preview-320x232.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/05/prev_watermarked0_43932052_preview-640x465.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/05/prev_watermarked0_43932052_preview-1280x930.jpg 1280w" alt="" /><figcaption>Foto: David Vincent / AP / HH</figcaption></figure>
In de samenwerking met zijn huidige band, waar de samenstelling weleens van wisselt maar die toch een min of meer vaste kerngroep rond de zanger vormt, lijkt Dylan na twintig jaar van experimenteren en worstelen, soms succesvol, vaker onsuccesvol, zijn draai te hebben gevonden. Zijn vlucht naar de hoek van country, americana, blues en een vleugje zydeco had niet zo’n impact als zijn overgang van akoestische naar elektrische gitaar, die in de biopic I’m Not There treffend in beeld is gebracht door Dylan en zijn band met mitrailleurs op het publiek te laten vuren. Dat komt doordat Dylan zich nu met een bescheiden knikje in een lange traditie schaart, in plaats van de rol als voorman van een genre ruw van zich af te schudden. In die eerbied voor traditie past ook zijn nieuwe album, Fallen Angels.
<h5>Opmerkelijk goed bij stem</h5>
Na zijn laatste album met nieuw werk, Tempest uit 2012, heeft hij vorig jaar een album uitgebracht met louter Sinatracovers, Shadows in the Night. Deze nieuwe plaat sluit daarbij aan, en bevat opnieuw alleen Amerikaanse klassiekers die ooit door Sinatra zijn gezongen. Omdat het getal drie steeds weer terugkomt in Dylans oeuvre – drie keer drie fenomenale albums in het begin, een comeback in drieën, drie geflipte reliplaten –, zal er hierna nog wel een derde plaat met Sinatrarepertoire volgen, voor we weer een album met origineel werk kunnen verwachten. Dat is geen straf, want met de twee albums die het drieluik tot nu toe kent, zet Dylan de hoge kwaliteit van de afgelopen jaren gewoon voort. De jarenvijftigsongs zijn wat braver qua structuur dan Dylans eigen teksten, en het openingsnummer ‘Young at Heart’ is in de versie van Tom Waits, die het coverde in 2008, net wat speelser en interessanter, maar Dylan en zijn band zijn nog altijd geolied op elkaar ingespeeld, en Dylan is opmerkelijk goed bij stem. Voor zijn doen dan, maar goed, u heeft Dylan nooit geluisterd om zijn zangtechniek.
<q class="pull-left">De virtuoze speelsheid ontbreekt op Fallen Angels, maar in ruil daarvoor ademt het album een kalmte waarbij het heerlijk wegdromen is.</q>
Wat hij in zijn eigen werk onnavolgbaar goed kan, is het zingen van teksten die meer weg hebben van proza dan van een liedtekst en die, als je ze uitgeschreven ziet, onmogelijk op een melodie te zetten lijken. Toch zingt hij het moeiteloos: ‘I say: how much you want for that? I go into the store. The man says: three dollars, I say: all right, will you take four?’ ‘She said: you can’t repeat the past, I say you can’t? What do you mean you can’t, of course you can.’ Op dezelfde plek in de melodie waar hij in het ene couplet zeven lettergrepen zingt (‘I wish to God that it were night’) zingt hij er in een ander couplet twintig: ‘I’d walk through a blazing fire baby if I knew you was on the other side’.
<h5>Ene Jack Frost</h5>
Die virtuoze, duizelingwekkende speelsheid ontbreekt dus op Fallen Angels, maar in ruil daarvoor ademt het album een kalmte waarbij het heerlijk wegdromen is. Dylan hult zich in het Sinatraëske repertoire als in een trenchcoat en een Stetson, met een zakflacon bourbon onder een straatlantaarn. De nieuwe plaat van Dylan is een uitstekend excuus om opnieuw hopeloos verliefd te worden op het werk van de knorrige kameleon uit Duluth, Minnesota. Natuurlijk staat zijn vroege werk buiten kijf als een indrukwekkend grote verzameling onbetwistbare meesterwerken, met zoveel nummers die zich in het collectieve geheugen hebben genesteld dat het soms onvoorstelbaar lijkt dat dit allemaal het werk is van één man. Des te onvoorstelbaarder is het, dat hij nu al twee decennia elke paar jaar met een ijzersterk album komt, hoewel we daar over het algemeen nog maar weinig bij stilstaan. Kenmerkend is de flater van nu.nl, dat in de aankondiging van Dylans nieuwste album fijntjes vermeldde dat de productie van de plaat in handen is van ene Jack Frost. Het zou natuurlijk gewoon algemeen bekend moeten zijn dat Jack Frost een langlopend pseudoniem is van the man himself.
Samen kunnen we dat voor elkaar krijgen. Luister alle nummers die hierboven voorbij kwamen, luister vooral ook ‘Spirit on the Water’, dat tot de beste Dylannummers aller tijden behoort, maar gewoon keihard uit 2006 komt. Luister ze op Spotify (uw kinderen weten hoe dat werkt), of ga naar de platenzaak, maar luister ze niet op YouTube, want daar staan alleen liveversies op. Om Dylan live te kunnen waarderen, moet je toch echt al heel erg veel van de goede man houden, anders is het bepaald geen pretje. Vertel vervolgens aan een handvol vrienden dat u zomaar eens de moeite hebt genomen om te kijken waar Bob Dylan tegenwoordig eigenlijk mee bezig is en laat hen ook eens wat horen. Tegen de tijd dat het volgende album met nieuwe composities voor de deur staat, laten we zeggen zo rond 2019, is Bob Dylan weer helemaal terug. En misschien is de allerbeste aanbeveling niet die van een snotneus van nog geen dertig, maar die van de maestro zelf: ‘You think I’m over the hill? Think I’m past my prime? Let me see what you got, we can have a whopping good time.’

Een cursus moderne Dylan voor afhakers

<div class="lead">
Zonder dat wij het wisten organiseerde de NS de verkiezing &#8216;mooiste tracé van Nederland.&#8217; De winnaar: Almere – Lelystad. Jawel: Almere – Lelystad. Daan Doesborgh is witheet.
</div>
In augustus heeft de NS met de stille trom een verkiezing gelanceerd die aan ons allen compleet voorbij is gegaan. Een sluwe zet, want zodoende kan Vrij Nederland nu pas, nu de verkiezing achter de rug is en de uitslag al vastligt, berichten over de enorme farce die de NS ‘Het mooiste tracé van Nederland’ noemt.
Er waren zes tracés genomineerd: Amsterdam &#8211; Utrecht, een route langs velden en een kanaal, Haarlem &#8211; Hoorn en Haarlem &#8211; Zandvoort, twee inwisselbare tochten door Noord-Holland, Baarn &#8211; Utrecht, oftewel het Gooi, en Sittard &#8211; Maastricht: heuvels, maretak en chemische industrie. Als u braaf mee hebt geteld zijn dat er vijf, dat is omdat ik de winnaar nog niet heb genoemd: Almere – Lelystad. Iedereen die nog nooit met de trein van Almere naar Lelystad gereisd is, staart nu vol onbegrip naar het scherm. De rest droomt weg bij beelden uit die documentaire over de Oostvaardersplassen, het natuurgebied waar we zo trots op zijn dat er een spoorweg dwars doorheen loopt. Een spoorweg die nu de mooiste van Nederland genoemd mag worden.
<q class="pull-left">Een belangrijk deel van het tracé Almere – Lelystad loopt zowel door Almere als door Lelystad. Daar helpen geen konikpaarden of Heckrunderen aan.</q>
Wat de NS hoopt dat u even vergeet, is dat een belangrijk deel van het tracé Almere – Lelystad zowel door Almere als door Lelystad loopt. Daar helpen geen konikpaarden of Heckrunderen aan. Erger nog is wat de keuze voor deze route eigenlijk zegt over Nederland en over deze verkiezing: alles wat langs dit tracé te zien is, hebben we zelf uit de grond gestampt. Dat de kustlijn van Dubai er nu uitziet alsof ze er een twaalfjarige met Minecraft op los hebben gelaten bewijst al dat door mensen geschapen land niet altijd een goed idee is. Maar de Nederlanders hadden carte blanche voor het maken van een provincie, en ze maakten Flevoland. Zoiets moet je wegmoffelen, niet tot nationale bloem verheffen.
Heb ik dan alleen kritiek en geen oplossingen? Welnee, er is namelijk een spoortracé dat alles heeft om de mooiste spoorroute van Nederland te kunnen zijn: Utrecht – Den Bosch. Drie provincies in een half uur (Utrecht, Gelderland en Noord-Brabant). De weelderige boomgaarden van de Betuwe, met de prachtige kerkjes van bijvoorbeeld Schalkwijk, Buurmalsen en Waardenburg. De Lek, de Linge, de Waal en de Maas steek je over. Het spoor loopt ook hier dwars door een natuurgebied, de Steenwaard.
Utrecht – Den Bosch heeft natuur én geschiedenis (waar de Oostvaardersplassen alleen natuur hebben, en zeker geen geschiedenis of poëzie). Kan een treinrit dan wel poëzie hebben? Jazeker: in heel Nederland is er één tracé dat bij uitstek een literair traject genoemd mag worden, u raadt het al: Utrecht &#8211; Den Bosch. Ter hoogte van Zaltbommel krijgt u om te beginnen natuurlijk het liedje over de prachtig zichtbare torenspits van Bim-Bam-Bommel in uw hoofd. Maar vlak daarvoor, bij het oversteken van de Waal, passeert u iets nog veel specialers. Tussen de spoorbrug en de autobrug staat midden in de rivier een verweerde pijler. Het is het restant van de beroemdste brug van Nederland, vereeuwigd door Martinus Nijhoff in de regels &#8216;Ik ging naar Bommel om de brug te zien / Ik zag de nieuwe brug (&#8230;)&#8217;.
Laat dat het doorslaggevende argument zijn om deze Flevolandse schertsvertoning resoluut af te wijzen. Het mooiste tracé van Nederland ligt tussen Utrecht en Den Bosch.

Flevoland, NS? De mooiste spoorroute? Een schertsvertoning!

<div class="lead">Er wordt vaak iets uit ‘Amélie’ op gespeeld en hij is meestal bezet, die piano in de stationshal waar iedereen op mag spelen. Maar wat gebeurt er als je een tijdje bij zo’n piano blijft staan? En wat wil de NS eigenlijk met dit project?</div>
Tijdens een hectische overstap naar een intercontinentale vlucht op de Romeinse luchthaven Fiumicino gebeurde er iets opmerkelijks. Midden in het gedrang stond zomaar ineens een vleugel, en iemand speelde er Yann Tiersen op. Ik vertraagde mijn pas, en met het risico mijn vlucht te missen, bleef ik als verstijfd staan kijken naar dit intens vervreemdende tafereel: iemand bespeelde een vleugel, midden in een gang op een vliegveld!
Zo zou het moeten gaan als je opeens in een openbare ruimte iemand op een vleugel ziet spelen, maar zo ging het natuurlijk niet. Ik worstelde me geërgerd door de luchthaven, ik moest een vliegtuig halen, ik zag die vleugel en hoorde Yann Tiersen, dat klopt allemaal. Maar ik beende gewoon door en stuurde mijn geliefde een kribbige sms: ‘Hectische overstap, en jawel hoor, er staat weer iemand op een vleugel Amélie te balken. Baci da Roma!’
Wat tragisch eigenlijk, dat de mogelijk magische ervaring van onverwacht iemand live muziek te zien spelen in een drukke omgeving, zo normaal is geworden dat het zelfs ergernis kan opwekken. Zoals zoveel dingen in het leven, is dat allemaal de schuld van de NS.
<h5>Poepluier</h5>
De stationspiano is voor de ervaren treinreiziger inmiddels een vertrouwd fenomeen. In eerste instantie moesten de piano’s sfeerloze stations in verbouwing opleuken, maar inmiddels is het project ook naar andere stations uitgebreid. Meer hierover te weten komen blijkt nog niet eenvoudig, en lijkt nog het meest op een miniatuurweergave van het Nederlandse spoorbeleid: NS wijst naar ProRail, en ProRail wijst weer naar de NS. Na een lange reeks gesprekken met diverse klantenservices en bezoeken aan websites zonder contactgegevens vind ik eindelijk het telefoonnummer van Carola Belderbos, pr-manager voor de regio Randstad-Noord. ‘Het project viel zo goed bij de reizigers dat de piano’s nu ook op stations staan die niet worden verbouwd,’ zegt ze. Afgezien van het inmiddels welbekende incident waarbij een onbekende vandaal een poepluier uitsmeerde over de piano op Amsterdam Centraal is het project namelijk unaniem positief ontvangen: iedereen is dol op de stationspiano. Hier en daar is er een demping aangebracht op de piano omdat de muziek het geluid van de omroepberichten overstemde (bij wat Belderbos ‘enthousiaste spelers’ noemt), maar afgezien daarvan gaat het op alle stations goed. De enige uitzondering is Delft: ook dit station was lang in verbouwing en kreeg een piano, maar er was weinig toezicht door NS-personeel mogelijk. Zodoende waren er veel ongeregeldheden en is de piano uiteindelijk weggehaald.
Een piano op een openbare plek zetten en dan maar afwachten wat er gebeurt, dat past natuurlijk prima in de huidige tijd, waarin ook de toevallige, niet-geregisseerde momenten des levens à la minute met iedereen gedeeld kunnen worden. Een piano op een station belooft een ware viral-videomachine te zijn: je hoeft er maar te gaan staan, camera in de aanslag, en je gaat iets unieks meemaken.
Klopt dat beeld? Om daar achter te komen, besloot ik een paar uur een stationspiano te observeren.
<h5>Twaalfduizend hits</h5>
Ik neem Amsterdam Centraal als casus. De piano staat hier in de centrale hal, net als aanvankelijk in Groningen het geval was. Ook het station van Groningen heeft een monumentale stationshal, maar daar komt nooit iemand, dus staat de piano nu bij de winkels op perron 1. In Amsterdam is de hal wel een bedrijvige plek. Op een grote, iets verhoogde cirkel staat hier een opvallend klein vleugeltje met in grote letters de woorden ‘bespeel mij’.
<q class="pull-right">Een piano op een station belooft een ware viral-videomachine te zijn: je hoeft er maar te gaan staan, camera in de aanslag, en je gaat iets unieks meemaken.</q>
En dat gebeurt. Op YouTube geeft de zoekterm ‘piano amsterdam centraal’ het verbijsterende aantal van twaalfduizend hits (dezelfde zoekterm voor andere Nederlandse stations levert telkens rond de drieduizend resultaten op), en dat zijn uitsluitend optredens die ‘amazing’, ‘mesmerizing’ en ‘indrukwekkend’ heten. Van beroemde artiesten die een verrassingsoptreden geven tot pianisten die heel jong zijn of worden begeleid door dans, gitaar of een zingende conducteur. Wat het unieke aspect van de stationspianobeleving betreft, valt het dus alvast wel mee. De filmpjes zijn vaak even lang als een gemiddeld liedje, of korter dan een minuut. De kortste die ik zag was zes seconden en de langste twaalf minuten, maar ik heb ze niet alle twaalfduizend bekeken want ik moest nog uren op Amsterdam Centraal staan.
Wat ik vooral graag wil zien, is een wisseling. Hoe ontstaat er een moment waarop de ene pianist plaatsmaakt voor de andere? Geeft iemand aan dat hij graag wil spelen en geeft de zittende speler hem dan de ruimte? Of is het afwachten tot iemand toevallig besluit om op te staan? Als ik de hal betreed, staat er een groep jongeren rond de piano. Een van hen speelt, de rest staat te zingen. Zijn het scholieren? In de stationshal is een promotieactie van een telecombedrijf aan de gang. Mensen klitten rond de borden met vertrekinformatie en zo nu en dan rond de piano. De groep zingt hedendaagse hits, ze lezen de teksten van hun telefoonschermen. Het aantal toeschouwers schommelt tussen de vijf en de tien. Steeds als er een nummer is afgelopen, vertrekt een groot deel van het publiek. Geleidelijk wordt het zingen harder, zelfverzekerder. Alleen bij de moeilijke uithalen houden de zangers ineens in. Het pianospel lijkt veeleer een praktische ondersteuning bij het zingen dan muziek maken op zich. We kunnen wel uitsluiten dat dit conservatoriumstudenten zijn.
<h5>Cup song</h5>
Ondertussen raak ik steeds benieuwder naar de wisseling. De groep heeft erg veel plezier en van tijd tot tijd is er nieuwe aanwas, mensen die altijd wel een paar anderen in de groep lijken te kennen. Soms gaat er iemand weg, maar er staan nooit minder dan vijf mensen rond de piano. Hoe moet dit als er straks iemand anders wil spelen? Kan die de groep benaderen en vragen of hij ook even mag? Wanneer houdt dit überhaupt op, als er steeds nieuwe mensen bij komen? Ik sta, ik wacht en ik probeer zo onopvallend mogelijk alles op te schrijven wat ik zie. In de kantlijn van mijn notitieblok turf ik het aantal nummers dat wordt gespeeld. De blokjes met vier verticale streepjes en een dwarsstreep stapelen zich op naast mijn aantekeningen. Na een goede twintig nummers komt mijn vriendin me een warme maaltijd brengen, die we binnen gehoorafstand van de piano opeten, op een bankje. In de directe omgeving van de piano staan geen bankjes. Gek eigenlijk. Tijdens het eten houd ik mijn oren gespitst, want je zal zien dat er een wisseling plaatsvindt als ik net even bami zit te eten. Als ik in een voorbijrennende jongen een lid van het groepje herken, spring ik op van het bankje. Hij roept iets wat ik niet kan verstaan, het klinkt als ‘wow, jullie hebben serieus echt bekers’, een onnavolgbare zin waar ik niet uit kan opmaken wat hij echt heeft gezegd.
Ik snel naar de piano. Ik ben er bijna als ik een geluid en een melodie hoor die alles duidelijk maken. Inmiddels staan er zeker acht mensen rond de piano, en ze zingen een lied dat ik, net als iedereen, ken in de uitvoering van Anna Kendrick, en dat in de volksmond de ‘Cup Song’ heet, omdat het uit een of andere film of serie komt waarin Kendrick er een ingewikkelde percussiechoreografie met een koffiebeker bij doet.
Wow, jullie hebben serieus echt bekers.
Aha.
<h5>Vaste pianisten</h5>
René Wubs, locatiemanager van station Amsterdam Centraal, kent deze groep wel, zoals de stationspiano meer vaste pianisten heeft. Een paar maanden geleden tekende NRC portretten op van deze terugkerende pianospelers, die vergezeld van een fotoserie te lezen zijn via hun website. Wubs en zijn collega’s hebben hun kantoren en vergaderruimtes pal aan de stationshal, achter de grote halfronde ramen boven de doorgang naar de middentunnel. Het is enkel glas, dus de piano is niet alleen te zien, maar ook te horen. Soms gaat de radio wat harder, maar soms ook uit. ‘Een collega kan aan het spel horen welke vaste speler achter de piano zit. O ja, dit is die-en-die, zegt ze dan. Dan kijken we uit het raam, en klopt het inderdaad.’
<figure id="post-335939 media-335939" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/08/selectie-piano-vrij-nl-11-van-15_preview.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/08/selectie-piano-vrij-nl-11-van-15_preview-320x213.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/08/selectie-piano-vrij-nl-11-van-15_preview-640x427.jpg 640w" alt="" /><figcaption>Foto: Valentina Vos</figcaption></figure>
Met de groepen is Wubs niet onverdeeld gelukkig, die blijven meestal heel lang en spelen en zingen vrij hard. Inderdaad werpt de aanwezigheid van zo’n groep nogal een drempel op voor anderen die ook willen spelen. ‘Ze hebben veel plezier met elkaar, maar het is niet echt het delen van je talent met voorbijgangers, waar de piano in beginsel wel voor bedoeld is.’ Toch ziet Wubs regels voor de piano, zoals die er bijvoorbeeld wel zijn in de nabijgelegen openbare bibliotheek, niet zitten. Het is de bedoeling dat de NS zo min mogelijk ingrijpt. ‘Een tijdje geleden was er een meneer die hier elke dag kwam spelen. Hij zag het station blijkbaar als zijn eigen muziekkamer en speelde de hele dag door. Alle andere vaste spelers bleven weg. Hij bleek een toerist te zijn die waarschijnlijk niks te doen had, bovendien speelde hij erg onaangenaam, maar vooral zong hij heel hard en niet mooi. We hebben die meneer eerst verzocht of hij zijn spel en zang wat kon verbeteren, en dat beloofde hij, maar het gebeurde niet. Uiteindelijk hebben we hem moeten verwijderen – heel vervelend, want dat doen we liever niet.’
<h5>Geen viral-videomachine</h5>
Het is elf uur ’s ochtends als ik van dichtbij een wisseling meemaak. Een blonde jongen zit heel geconcentreerd te spelen, een andere hangt wat rond de piano en lijkt graag te willen spelen. De spelende jongen ziet hem niet. Achter hem verschijnt ineens een man in een rolstoel met twee krukken op schoot die aandachtig naar de pianist kijkt. Als deze de man in de rolstoel ziet, staat hij snel op, pakt zijn tas en loopt weg. Hij leek ervan uit te gaan dat de man in de rolstoel wilde gaan spelen. In plaats daarvan ziet de andere jongen zijn kans schoon, gaat zitten en begint, soepel en zelfverzekerd. De man in de rolstoel voelt zich niet afgetroefd – integendeel: hij pakt zijn telefoon en begint te filmen.
In mijn uren bij de piano wordt er minder gefilmd dan je bij zoveel YouTube-hits zou verwachten. Als een enkeling naar zijn telefoon grijpt, is het voor een foto, en anders voor een kort filmpje. Ik heb vrijwel niemand de opnames van vijf minuten of langer zien maken die ik in groten getale op YouTube aantrof. Deze filmpjes leken eerder bedoeld voor WhatsApp of Snapchat, een sfeerimpressie van hooguit tien seconden die niets meer zegt dan ‘ik ben op Amsterdam Centraal en er speelt iemand piano’. Een jongen filmt zichzelf met de piano op de achtergrond, heel kort en haast in het voorbijgaan.
<q class="pull-left">De piano is geen viral-videomachine, maar precies wat de NS ermee voor ogen heeft: een sfeerelement, het participatieve equivalent van een grote plant.</q>
De piano is geen viral-videomachine, maar precies wat de NS ermee voor ogen heeft: een sfeerelement, het participatieve equivalent van een grote plant. Ik had gedacht dat de piano een sociaal object zou zijn, dat er een uitwisseling plaats zou vinden, maar iedereen rond deze piano is vooral met zichzelf bezig. Wie stopt om te blijven luisteren, houdt dat maar zelden een heel nummer vol, en wie zit te spelen, speelt alsof de piano niet op een van de drukstbezochte plekken van Amsterdam staat, maar in een woonkamer: gericht op het oefenen van eigen vaardigheden, zonder op te kijken, of in een gezelschap waarin iedereen naar elkaar kijkt, maar niemand buiten de kring. In de filmpjes wordt echter aan iemand die er niet bij is wel degelijk de indruk van saamhorigheid gewekt. De filmer impliceert aanwezig te zijn bij een toevallig moment waarin vreemden door de macht van muziek tot elkaar komen, maar in werkelijkheid zit er iemand piano te oefenen terwijl daarnaast iemand op zijn telefoon kijkt.
<h5>Alles uit de maat</h5>
Om te voorkomen dat de vleugel al te zeer wordt gemaltraiteerd door dronken uitgaanspubliek of mensen onder invloed gaat het instrument om elf uur ’s avonds op slot. Om zeven uur ’s ochtends gaat hij weer open, dan zijn de meest liederlijke bezoekers van het station wel weer naar bed. Dat sluiten wil ik ook wel meemaken. Wordt degene die om klokslag elf uur zit te spelen, verzocht om daarmee op te houden? Of staat er een medewerker met een sleutel braaf te wachten tot ‘Someone like you’ is afgelopen?
Om halfelf sta ik klaar. Op dit tijdstip wisselen de spelers elkaar veel sneller af, niemand speelt langer dan een nummer of drie. Degenen die nu achter de piano gaan zitten, zijn duidelijk toevallig op het ding gestuit, in plaats van op een ledig uur afgereisd naar het station omdat ze thuis geen piano hebben. Het ontroerendst vind ik een man van middelbare leeftijd die beschroomd en aangemoedigd door zijn vrouw achter de piano gaat zitten. Op het meest bescheiden volume dat ik hier gehoord heb, speelt hij een stukje blues, terwijl zijn vrouw filmt en hijzelf schichtig om zich heen kijkt of er niemand aanstoot neemt aan zijn alleszins aangename spel.
Na een nummer staat hij snel weer op. Zijn vrouw lacht hem toe, hij glundert, en ze vervolgen hun weg. De enige stoorzender in dit arcadische tafereel is een zonderlinge man met een zonnebril en een koffiebeker vol witte wijn, die alles wat er wordt gespeeld begeleidt met iets dat je welwillend zou kunnen omschrijven als beatboxen, maar wat in de praktijk neerkomt op gesis en geklap, alles uit de maat. Van deze lieve blues tot ‘An der schönen blauen Donau’, tot een stel rappers die steeds maar drie toetsen aanslaan, hij begeleidt ze allemaal.
Het is halftwaalf en de piano is nog steeds niet afgesloten. Na elven hebben er alleen nog maar dronken malloten ‘Vader Jacob’ of ‘De Vlooienmars’ op gespeeld. Bij iedere medewerker van de spoorwegpolitie verwacht ik dat deze de piano komt afsluiten, maar er komt niemand. Ik sta hier al een uur en ik heb een zware rugzak om, maar ik wil per se zien hoe die piano op slot gaat. De man met de sleutel wordt in mijn hoofd een almaar mythischer figuur. Als ik me een conducteur begin voor te stellen in een kolossaal schuimrubberen pak in de vorm van een g-sleutel – de schuimrubberen krul boven zijn hoofd wiegt op en neer bij elke stap – besluit ik naar huis te gaan. Morgen gaat de piano toch wel weer open.
De volgende keer dat ik op het station kom, zal ik minder schouderophalend aan de stationspiano voorbijgaan. Maar ik ga ook niet stoppen om te luisteren, want als ik van deze hele exercitie een ding geleerd heb, dan is het dat die piano toch wel bespeeld wordt, of er nu iemand staat te luisteren of niet.
magische ervaring? De NS-piano is zo normaal geworden dat-ie vooral ergernis opwekt.
Bespeel mij Op YouTube geeft ‘piano amsterdam centraal’ een verbijsterende 12.000 hits.
Sociaal object Iedereen rond de piano is vooral met zichzelf bezig.

De stationspiano: een grote plant om op te pingelen

<div class="lead">
Pas net bekomen van de monstertentoonstelling rond Jeroen Bosch, komt Het Noordbrabants Museum opnieuw met werk dat je moet zien: een enkele Jan van Eyck, met het mooiste blauw van de wereld.
</div>
Wat is er toch aan de hand in het Noordbrabants Museum? En dan bedoel ik niet de uiteindelijk niet-bestaande onenigheid met het Prado waar ik eerder dit jaar al over <a href="https://www.vn.nl/waarom-doet-prado-zo-moeilijk/" target="_blank">schreef</a>. Op 18 juni opent de tentoonstelling Van Eyck, Brueghel, Jordaens: meesterwerken uit Roemenië, met als topstuk het piepkleine schilderijtje ‘Man met blauwe kaproen’ van Jan van Eyck. De schilderijen van Jheronimus Bosch (1450-1516) zijn nog niet goed en wel aangekomen in Spanje, of het museum mag alweer een Jan van Eyck (1390-1441) verwelkomen. Is dat dan zo bijzonder? Ja.
Van zowel Bosch als Van Eyck kennen we maar een paar schilderijen, ongeveer dertig, en dat zijn allemaal topstukken in museumcollecties, die niet vaak reizen. Ter vergelijking: Rembrandts schilderijenoeuvre is tien keer groter, dan van Picasso 200 keer. Nederland heeft welgeteld één schilderij van Jan van Eyck, dat in het Boijmans hangt (het Rotterdamse museum heeft ook de enige Boschen van Nederland). Op de laatste Van Eyck-tentoonstelling, ook in het Boijmans, waren als we streng tellen vijf Van Eycks te zien. Dat was in 2013. Vorig jaar was er in het Mauritshuis even eentje over uit New York. En nu dus het Noordbrabants Museum, dat pas net is bekomen van de monstertentoonstelling rond Bosch, die unaniem lovende recensies kreeg, ruim 400.000 bezoekers trok en het bijna obscene aantal van 22 schilderijen van Bosch bij elkaar wist te brengen.
De expositie toont topstukken uit de collectie van de Roemeense baron Samuel von Brukenthal, ondergebracht in het Von Brukenthalmuseum in Sibiu. De tentoonstelling vertoont veel gelijkenissen met The Frick Collection – kunstschatten uit New York, die vorig jaar te zien was in het Mauritshuis: een privéverzamelaar heeft een indrukwekkende collectie bijeengebracht in een privémuseum, waar een Nederlands museum de topstukken van toont. Dat is leuk, en goed, maar de link met Bosch vind ik wat geforceerd. Er wordt gesteld dat de tentoonstelling werken van voor en na Bosch toont, maar welbeschouwd zijn er twee voorgangers van Bosch te zien: Van Eyck en Memling (in totaal drie schilderijen, maar de Memlings zaten vroeger aan elkaar vast). De rest komt erna, en niet zo’n beetje ook.
De Brueghel uit de titel van de tentoonstelling is Pieter Brueghel de Jongere, die het niet haalt bij zijn pa. Wie dus Van Eyck en Brueghel samen op een poster ziet en laatmiddeleeuws vuurwerk verwacht, zal het moeten doen met 350 vierkante centimeter Van Eyck. Maar die Van Eyck! De ‘Man met een blauwe kaproen’ is een Vlaming met een lichte stoppelbaard die is geschilderd alsof je hem zo op straat tegen zou kunnen komen. Op zijn hoofd draagt hij een ingewikkelde tulband, geschilderd in het mooiste blauw van de wereld. Nu kunt u dat even Googlen en constateren dat het inderdaad een mooie kleur blauw is, maar u moet het natuurlijk eigenlijk in het echt zien. En dat treft, want tot 9 oktober hoeft u daar niet voor naar Sibiu maar slechts naar Den Bosch.
<div class="info-box">
Het Noordbrabants Museum, V<a href="http://www.hetnoordbrabantsmuseum.nl/verwacht/van-eyck,-brueghel,-jordaens/" target="_blank">an Eyck, Brueghel, Jordaens</a>: meesterwerken uit Roemenië, van 18 juni t/m 9 oktober. 

</div>

Allemaal wéér naar het Noordbrabants Museum!

<div class="lead">
De Britse schrijver Tim Birkhead schreef een fascinerend boek over het vogelei. Wist u dat eiwit meer dan honderd verschillende antimicrobische stoffen bevat? Oftewel: het verhaal van een waar natuurwonder.
</div>
Een boek over vogels. Dat is iets wat je zou kunnen kopen als je een rare oom hebt die af en toe midden in een gesprek zijn vinger omhoog steekt, even zwijgt en dan verzucht: &#8216;jaja, de rietzanger&#8217;.
Tim Birkheads geschiedenis van de ornithologie, De wijsheid van vogels, heb ik ademloos uitgelezen. Dat is een beetje omdat ik alle potentie heb zo’n rare oom te worden, als mijn broers een beetje voortmaken met het krijgen van kinderen zijn we er eigenlijk al, maar vooral omdat Birkhead een hele prettige verteltrant en een aanstekelijk enthousiasme heeft. Zijn verhalen zijn net de strengen gedenatureerde proteïnen in gekookt eiwit: een bepaald stuk kennis over vogels wordt eerst helemaal herleid naar de eerste onderzoeker die ermee op de proppen kwam, langs alle misvattingen en proeven die onze grip op de natuur hebben verstevigd, om te besluiten met een heel heldere uitleg van soms tamelijk complexe biologische mechanismen zoals we die nu begrijpen. Datzelfde geldt ook voor Birkheads nieuwste boek, Het vogelei, over de wonderbaarlijke wereld van de vogelvoortplanting.
Toegegeven, je moet als lezer niet altijd een traantje wegpinken als Birkhead bijvoorbeeld zijn verdriet omschrijft over een verloren collectie systeemkaarten, maar over het algemeen weet hij je op uitzonderlijke wijze aan te steken met zijn passie voor de toch als weinig glorieus bekend staande studie van vogels. Daarnaast barst het boek van de anekdotes, uit de geschiedenis of uit zijn eigen carrière, die vaak genoeg verraden dat Birkhead ze eerder heeft ingevoegd omdat hij ze zo amusant vindt, dan om wat ze ons leren over eieren.
Het boek is opgebouwd als een reis door het ei, die van de schaal door het eiwit naar de dooier loopt. Onderweg zijn er uitgebreide uitstapjes naar de kleur en tekening van eieren, het hoe en waarom van verschillende broedwijzen en de ontwikkeling van de wetenschap tussen Aristoteles en nu. Is dat niet wat veel voor krap 300 pagina’s? Nee, want Birkhead is een meester in het compact vertellen van grote ontwikkelingen. Met evenveel misprijzen als vertedering leidt hij ons langs de miskleunen en waanideeën die de ornithologie de afgelopen jaren heeft afgeschud, waarbij ook zijn eigen carrière met zelfspot en nuchterheid behandeld wordt.
En dan leert hij ons ook nog eens fascinerende dingen over vogels en hun eieren. Wist u bijvoorbeeld dat de Japanse kwartel de unieke tekening van haar eigen eieren kent en onthoudt, zodat ze een nest kan maken op de ondergrond die haar eieren het beste camoufleert? En wist u dat eiwit meer dan honderd verschillende antimicrobische stoffen bevat? Dit is niet het boek om op gehoor een rietzanger van een geelgors te leren onderscheiden, maar dat willen ook alleen gekke ooms. Dit is het verhaal van een natuurwonder en een wetenschapsgeschiedenis, en die zijn glorieuzer dan u kunt vermoeden.
<div class="info-box">
Tim Birkhead, <a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Winkel/Webwinkel/Web-winkel-Product/Het-vogelei-Tim-Birkhead.htm" target="_blank">Het vogelei. Wonder van volmaaktheid,</a> De Bezige Bij, 320 p., vertaling Ronald Schrijber
</div>

Bevrijd de gekke oom in jezelf, lees dit boek over het vogelei

<div class="lead">
In &#8216;Verdriet is het ding met veren&#8217; van Max Porter komt een kraai uit een dichtbundel van Ted Hughes tot leven om een gezin te helpen bij het verwerken van de dood van de moeder. Wat een indrukwekkend debuut.
</div>
Begin deze maand verscheen Verdriet is het ding met veren, het indrukwekkende debuut van Max Porter waarin hij het rouwproces beschrijft van een man die met twee jonge kinderen verder moet na het verlies van zijn vrouw. Wat Porters novelle bijzonder maakt, is de relatie met de dichtbundel Crow van Ted Hughes. Deze voormalige Britse Dichter des Vaderlands mag wel de Connie Palmen van de poëzie heten, want zijn leven werd getekend door dood en rouw.
Eerst en vooral door zijn roemruchte huwelijk met dichteres Sylvia Plath, die zichzelf van het leven beroofde enkele maanden nadat hun huwelijk op de klippen was gelopen. Hughes’ verbintenis met de dood werd grimmiger, en zijn reputatie als huwelijkse naarling hardnekkiger, toen zijn tweede vrouw Assia Wevill, de vrouw met wie hij Plath bedroog, op exact dezelfde wijze zelfmoord pleegde. Enige, tragische verschil: waar Plath voor haar beide kinderen nog wat te eten achter had gelaten alvorens haar hoofd in de gasoven te steken, heeft Wevill het dochtertje dat ze had met Hughes eerst om het leven gebracht.
Hughes werd er met name door de meer feministische aanhang van Plath van beticht in hoge mate schuldig te zijn aan haar dood. Hoewel Plath een lange geschiedenis van depressie en zelfmoordpogingen had, zou Hughes’ moeilijke, dominante karakter en zijn niet-aflatende overspeligheid haar de dood in hebben gedreven. Dat de (zelfverkozen) dood hem op een ongemakkelijke manier omringde, staat in ieder geval buiten kijf. Enkele jaren na zijn dood heeft de zoon die hij met Plath kreeg, eveneens zelfmoord gepleegd. Overigens is het achtervolgd worden door de dood niet de enige link tussen Hughes en Connie Palmen: in haar meest recente roman Jij zegt het laat zij Hughes aan het woord over Plath.
In Porters boek geen zelfmoord – de moeder van het gezin overlijdt na een noodlottige valpartij – maar dus wel die intens zwartgallige, bij vlagen opzettelijk ronduit lelijke bundel Crow, de schrijnende, schurende verzameling antipoëzie die Hughes na het overlijden van Wevill schreef. De vader van het gezin is Hughes-kenner, en werkt aan een boek over de schrijver en de bundel rond het personage Kraai, een duistere, ondeugende, vreemdsoortige protagonist die in Porters boek ineens opduikt als een soort onbeholpen, onaangekondigde rouwconsulent.
De bundel van Hughes is feitelijk een soort mythologie, vermomd als een reeks gedichten. Alsof het om de Bijbel gaat, beschrijft hij het ontstaan van de wereld, het land en de zee, alle leven, en ook Kraai. God is eveneens aanwezig in de bundel, en doet verwoede pogingen om Kraai op te voeden, pogingen die cynisch eindigen als God vertwijfeld en huilend het toneel verlaat na te hebben geprobeerd Kraai ‘Love’ te laten zeggen.
Op dezelfde manier zou je Verdriet is het ding met veren kunnen zien als een reeks gedichten, vermomd als novelle. De beeldentaal van Hughes keert terug in de omschrijvingen van Kraai, en ook in de opmaak lijken sommige van de zeer korte hoofdstukken meer op gedichten dan op proza. Met name de passages verteld door Kraai (daarnaast laat Porter afwisselend de vader en zijn beide zoons aan het woord) gaan meer richting het haast betekenisloze klankspel dat we doorgaans met poëzie associeren, met passages als: &#8216;Moet je zien, kijk, heb ik of heb ik niet, oi, kijk dan, let op. Goed boek, malle lijfjes, deur open, beng, deur dicht, spuug uit, lik op, pik op, oi, kijk, kappen.&#8217;
In zekere zin, het is een erg groot compliment aan het adres van Porter, dat weet ik, gaat dit boek verder waar Hughes is opgehouden. Crow vormt, als een mythologie, de basis voor het persoonlijkere, meer vertellende Verdriet is het ding met veren, dat zonder zijn voorganger niet ten volle te begrijpen is, maar aan die voorganger ook een nieuwe dimensie toevoegt. Wie het prozaïsch wil interpreteren, kan de aanwezigheid van de Kraai zien als een personificatie: de poëzie van Hughes helpt de vader bij zijn rouwproces en komt hier tot leven, alsof de hoofdpersoon uit de bundel daadwerkelijk bij het gezin intrekt. Met een romantischere blik is Kraai een daadwerkelijk aanwezig personage, en is Porters novelle een vervolg op Hughes’ bundel. We lezen waar Kraai zich tegenwoordig mee bezighoudt, en zien hoe hij uit de poëzie treedt en de wereld van het proza inwandelt om zijn unieke combinatie van humor en afschuwelijkheid aan te wenden om een rouwend gezin te helpen. Een beetje zoals toen Homer Simpson in een crossover-aflevering ineens opdook in het Family Guy-universum.
Tot slot hoop ik natuurlijk dat Porters boek een evangeliserende werking heeft. Dat het lezers aantrekt die willen lezen over een gezin dat worstelt met rouw, en hen vervolgens verleidt om het legendarische werk van Hughes eens op te pakken. Als er dan ook van Crow eindelijk een Nederlandse vertaling komt (in Engeland duikt Crow voor het eerst in veertig jaar weer in de boekverkooplijsten op), ben ik helemaal tevreden. Dan heeft Porter ons een grote dienst bewezen.
<div class="info-box">
Max Porter, Verdriet is een ding met veren, 128p, <a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Winkel/Webwinkel/Web-winkel-Product/Verdriet-is-het-ding-met-veren-Max-Porter.htm" target="_blank">De Bezige Bij, €14,90</a>
</div>

Een rare kraai als rouwconsulent: deze roman komt ermee weg

De geheimen van de succesvolle leesclub

<div class="lead">
Met zijn Brieven uit Genua nestelt Ilja Leonard Pfeijffer zich comfortabel tussen fictie en werkelijkheid.
</div>
Vanaf het begin werpt Brieven uit Genua de lezer een vraag voor de voeten. Loopt Pfeijffer hier de kluit te belazeren met een briefroman gepresenteerd als brievenverzameling? Of schrijft hij zijn vrienden echt dusdanig fraai gecomponeerde brieven dat ik zo snel mogelijk bevriend met hem moet raken? Het raadsel lijkt te worden opgelost met een brief aan het Letterenfonds, waarin Pfeijffer een middenweg schetst: het zijn allemaal daadwerkelijk verstuurde brieven, maar wel geschreven in de wetenschap dat ze een project vormen dat beter een roman dan een autobiografie kan heten.
Maar deze duidelijkheid is een schijnduidelijkheid. Pesterig manipulatief laat Pfeijffer deze brief aan het Letterenfonds voorafgaan door een brief aan zijn accountant waarin hij zijn penibele financiële situatie uiteenzet, een ongemakkelijk voyeuristische leeservaring, en daarnaast vertelt hoe hij het Letterenfonds al eens eerder een rad voor ogen heeft gedraaid. Zo blijft onduidelijk hoe deze brieven te interpreteren in verhouding tot het werkelijke leven van Pfeijffer, die zich comfortabel nestelt tussen fictie en werkelijkheid.
Resten ons de brieven zelf, en die zijn wervelend. Het ene moment ontvouwen zich levendig allerlei kluchtige scènes rond de Genuese piazza waar Pfeijffer woont. Dan weer filosofeert hij, over literatuur, liefde, politiek of economie. Van alinea tot alinea verandert het register, zo valt de lezer in een column voor NRC, in een romanpassage, in een liedtekst voor Ellen ten Damme.
Het gemak waarmee Pfeijffer tussen stijlen springt, is verbluffend, en meer dan eens moest ik verbijsterd constateren dat ik al pagina’s lang ineens een sportboek of een taalkundige analyse aan het lezen was. En niet alleen heeft deze roman vele gezichten, die zijn ook nog eens fraai uitgewerkt. Ik vermoed dat ook iemand die geen voetballiefhebber is kippenvel krijgt van Pfeijffers omschrijving van de Genuese derby, en dat weinig schrijvers het klaarspelen om tien pagina’s over het Koningslied boeiend te houden.
Zo nu en dan herhaalt Pfeijffer zichzelf, met een grap of een omschrijving die een paar pagina’s terug al voorbij is gekomen. Maar een briefschrijver kan nu eenmaal in herhaling vallen, en dan siert het hem juist dat deze oneffenheden in het boek behouden zijn gebleven. Bij de brieven aan Pfeijffers moeder kun je je afvragen of hier niet teveel de componist van een roman aan het werk is, die dit vast aan zijn moeder zal hebben verzonden, maar toch vooral omdat het zo past binnen de structuur van de ‘roman’ Brieven uit Genua. De brieven vormen aaneenschakelingen van anekdotes over Pfeijffers jeugd waarvan je aan mag nemen dat zijn moeder die ook wel kent.
Tegen het eind, in een brief aan zijn uitgever, zet Pfeijffer de positie van Brieven uit Genua opnieuw uiteen. Het is geen roman, heet het nu, geen vervolg maar een variatie op La Superba, dat als het Centre Pompidou is: de structuur is zichtbaar, maar dat is een uitgekiend besluit van de architect. Brieven uit Genua is een bouwput, waar de structuur ook zichtbaar is, maar dan onbedoeld. Volgens mij is er helemaal niet zo veel onbedoeld in dit boek. Maar het werkt wel.
<div class="info-box">
<a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Winkel/Webwinkel/Web-winkel-Product/Brieven-uit-Genua-Ilja-Leonard-Pfeijffer.htm" target="_blank">Brieven uit Genua,</a> Ilja Leonard Pfeijffer (De Arbeiderspers, 752 p., € 27,50)
</div>