Help mij Gaza te verlaten

Gebroken volk

Verhaal van de Week

Bevrijd jezelf van medeplichtigheid

Boycots

Kabinet heeft eindelijk opties

Politiek

Nominatie Stefan Hertmans

Nobelprijs

Moeite doen is menselijk

Hannah Prins

Torre Florim van De Staat

Interview

Werken loont niet

Hans Against the Machine

Zelfs aanhangers Poetin lezen 7x7

Verzetskrant

Invriezen eicellen vergoeden?

Debat

Tijd van leven
Waar heeft u te weinig tijd voor?
&#8216;Om me dieper in dingen te verdiepen die ik interessant vind. Werk, maar ook boeken of mensen. Ik heb gehoord dat de Mahabharata, dat Indiase epos, geweldig is, dat wil ik nog wel eens lezen. Net als de Koran, die heb ik zelfs al, maar ja, dat ga je niet snel lezen. Tijd is natuurlijk altijd een keuze: waar besteed je die aan?&#8217;
Hadden uw ouders genoeg tijd voor u?
&#8216;Mijn vader had misschien niet heel veel tijd, maar ik ervoer dat helemaal niet zo. Hij nam mij in het weekend mee naar zijn bedrijf en we gingen veel zeilen. Toen ik twaalf was, verongelukte hij. Mijn moeder werd vervolgens ongelukkig en omdat ik een nakomeling was &#8211; alle anderen waren al het huis uit &#8211; moest ik veel aandacht aan haar geven. Zo belandde ik in een situatie waar ik niet om gevraagd had. Ik wilde ook helemaal niet dat zij zo veel tijd voor mij had.&#8217;
Wat is voor u vrije tijd?
&#8216;Door mijn werk lopen werk en vrije tijd redelijk in elkaar over. Dat vind ik overigens helemaal niet erg. Als ik naar een voorstelling ga: is dat nou werk of geen werk? Hetzelfde geldt voor naar de film gaan: ik ben voorzitter van het Filmfestival Rotterdam en ik zit in de Raad voor Cultuur, dus er zijn nogal wat dingen in de kunsten die ik als werk zou kunnen aanmerken. Het is voor een deel heel plezierig en leerzaam en ontspannend om erbij te zijn. Maar echte vrije tijd is langdurig met een geliefde in bed blijven liggen en naar een film kijken, vanuit bed.&#8217;
In wat voor tijd leven we?
&#8216;In een tijd van transitie. De hegemonie van de Anglo-Amerikaanse cultuur is sterk aan het afnemen ten voordele van de oosterse cultuur en economie, en dan met name de Chinese en Indiase. De Amerikaanse kredietcrisis is in belangrijke mate gestopt door Chinees geld, waardoor de Amerikaanse economie voor een groot deel in handen is van Chinees kapitaal. Ik ben er overigens helemaal niet bang voor, ik denk niet: oh god, de Chinezen komen eraan.&#8217;
Hoe doorstaat u de tand des tijds?
&#8216;Ik vind het helemaal niet leuk om ouder te worden. Ik leef vrij jong: ik ga veel uit en ik heb veel jonge vrienden. Ik vind mensen tussen de dertig en veertig eigenlijk altijd leuk, het is een spannende leeftijd. Een groot deel van mijn vrienden bestaat uit die leeftijdscategorie, zelfs daaronder. Dat was vroeger al zo en dat is nog steeds zo. Dat houdt je wel jong, alert, scherp en bij de tijd.&#8217;

Caroline Buijs

Melle Daamen (51). Directeur van de Stadsschouwburg Amsterdam

Tijd van leven
Waar blijft uw tijd?
&#8216;Ik had vroeger een enorme angst om veertig te worden. Deels komt dat door mijn vader; hij dacht dat hij dood zou gaan op zijn veertigste, maar dat bleek bijgeloof. Mijn idee was: als je veertig werd, dan was je oud en behoorde je tot een gelijkvormig volk. Want als je jong bent, zien al die ouderen er hetzelfde uit. Veertig worden was een ijkpunt, en daarna besloot ik dat de volgende stap de dood was. Daarmee is de tijd eigenlijk oneindig geworden; die meet ik niet meer in jaren.&#8217;
Waar heeft u te weinig tijd voor?
&#8216;Ooit wilde ik een boek verfilmen van Julian Barnes, Before She Met Me. Daarin staat een alinea met een prachtige ode aan de middagseks. Dat het op een gestolen moment gebeurt, een moment zonder enige verplichting. Ik vond die scène een openbaring: je weet dat het waar is, maar je realiseert het je niet zo. Natuurlijk is het allemaal lekker, maar als het &#8217;s avonds gebeurt, is het toch meer ingekaderd.&#8217;
Waar bent u over lange tijd?
&#8216;Op het moment dat ik stop bij Artis moet ik mijn huis uit. Dat is de afspraak: de dienstwoning is gebouwd voor de directeur en die traditie moet worden voortgezet. De vraag is: waar gaan we leven? Ik heb geen ambities meer om iets anders te gaan doen. Mijn familie heeft altijd veel gereisd en met onze gemengde achtergrond &#8211; mijn vrouw is Duits en ik ben half-Armeens &#8211; kunnen we overal naartoe, ik ben redelijk vrij en onafhankelijk. Argentinië vind ik een fantastisch land, maar we weten het gewoon nog niet. Misschien blijven we niet op één plek en hoppen we een beetje. Het is spannend en eng omdat ik er nog geen vorm voor heb. Maar één ding weet ik zeker: ik zal weer onthecht raken.&#8217;
In wat voor tijd leven we?
&#8216;Aan de ene kant in een tijd waarin we extreem individualistisch zijn. Aan de andere kant zijn we groepsdieren die een ongelooflijke behoefte hebben om samen te zijn. Kijk maar naar de bioscopen, naar evenementen, naar Artis. Allemaal plaatsen waar veel mensen samenkomen die samen iets willen beleven. Ons contact zit in heel veel lagen. Ik vind het fascinerend dat bijvoorbeeld een partnerkeuze veel meer met een chemische reactie te maken heeft dan we denken. We worden voor een groot deel geleid in ons gedrag en het laagje cultuur dat op ons zit, is heel dun. Godzijdank leven we in een land waarin dat laagje cultuur nog steeds belangrijk is.&#8217;

Haig Balian (55). Directeur van dierentuin Natura Artis Magistra

Tijd van leven
Wat was uw naarste tijd?
&#8216;De middelbare school vond ik een marteling. Ik verveelde me in zo&#8217;n boerengehucht als Oss, en er waren nauwelijks mensen met dezelfde interesses of met hetzelfde niveau. Ik was toen al een soort kunstenaar. De meeste jongens waren toch bezig met hun brommer of met voetbal.&#8217;
Welke rol speelt tijd in uw werk?
&#8216;Tijd is van zeer groot belang. Ik ontwerp honderd keer meer dan ik kan maken, dus ik moet economisch omgaan met mijn tijd. Het liefste zou ik alles uitvoeren, maar dat slaat natuurlijk nergens op. Dan heb je veel meer dan je ooit kunt tentoonstellen of verkopen. De tijd die het kost om een werk te maken moet wel in verhouding staan tot wat het oplevert. Ik heb achtduizend tekeningen, die ik allemaal heb gescand. Af en toe ga ik weer eens kijken: goh, zit er iets bij wat ik een tijd geleden heb gemaakt en toch heel goed is? Het is een goed georganiseerd intuïtief proces.&#8217;
In wat voor tijd leven we?
&#8216;Dit is de laatste periode van de nieuwste tijd; hierna komt een andere tijd, écht een andere tijd. We zitten midden in een digitale revolutie en tegelijkertijd misschien ook wel in de eindfase van onze beschaving. De samenleving is technologisch zo ver ontwikkeld dat er gemakkelijk iets kapot kan gaan en vervolgens een lawine-effect kan veroorzaken. Natuur heeft dat minder, dat is veel meer zelfregulerend. Technologie niet. Het is even wachten op het ongelukje.&#8217;
Voor welk boek maakt u graag tijd?
&#8216;Voor de klassieken: de Grieken, de Bijbel. Maar lezen is niet mijn eerste hobby en vaardigheid. Als kunstenaar werk je met beelden, sferen, ruimtelijkheid. Anders dus dan met woorden. Ik heb me erop toegelegd te communiceren op een fysieke manier. Lezen geeft me niet genoeg voldoening. Het gaat te langzaam of ik vergeet het weer.&#8217;
In welke tijd had u liever willen leven?
&#8216;Vlak voor de industriële revolutie. Nu word je van hot naar her geslingerd, maar toen zat je op een paard en wagen &#8211; als je geluk had. Je moest het doen met de mensen die in je stad woonden, waardoor er intenser contact was. De kunsten lagen meer bij elkaar: een musicus, acteur en kunstenaar waren allemaal leden van dezelfde familie. En het klinkt een beetje raar, maar ik had ook wel een oorlog willen meemaken. Dat is een intensieve tijd waarin alles anders is en alles wat zeker is onzeker wordt. En waarin je kan overleven, maar ook verschil kan maken.&#8217;

Joep van Lieshout (46). Kunstenaar. Nu te zien: ‘Infernopolis’ in Rotterdam

Tijd van leven
Voor wie zou u meer tijd willen maken?
&#8216;Ik zou elke dag wel even naar mijn moeder toe willen, maar dat kan gewoon niet. Ze zit in een tehuis en is aan het dementeren. Het is altijd erg als ik weer bij haar wegga. Dan denk ik: jeetje joh, wat heb ik eigenlijk weinig tijd voor je. Ik ga een keer per week naar haar toe, dat is weinig.&#8217;
In wat voor tijd leven we?
&#8216;In een heel gevaarlijke tijd, een heel idiote tijd. Het kan zomaar afgelopen zijn op tien manieren. Er is nog nooit zo veel dierenmishandeling geweest, en nog nooit zo veel oorlog. Het is een moeilijke tijd om in te leven en het is eng dat er allemaal idiote wapens op de wereld zijn. Het is echt een rottijd. En toch ook weer niet, omdat er heel veel vrijheid is in dit land, waarin iedereen toch een beetje kan zijn wie-ie is.&#8217;
Hoe doorstaat u de tand des tijds?
&#8216;Met hangen en wurgen. Ik kijk minder in de spiegel en niet meer zo uitgebreid als vroeger. En ik loop gewoon snel langs winkeletalages die spiegelen. Als je hard loopt, dan zien ze het niet goed.&#8217;
Hadden uw ouders genoeg tijd voor u?
&#8216;Ja, dat heeft mijn moeder op een heel prettige manier gedaan. Mijn moeder had heel veel vertrouwen in me en ik was vroeg zelfstandig. Ik fietste al op mijn zevende zelf vijf kilometer naar school. Ik ben blij dat ik niet van die moderne tutouders heb gehad die elke dag bij school stonden te wachten.&#8217;
Wat zou u met een zee van tijd doen?
&#8216;Het is lastig dat het leven zo snel gaat. Je bent dertig, je zucht twee keer en je bent vijftig. Het was als de dag van gisteren dat mijn oma dement werd, nu is het mijn moeder en straks ben ik het. Dat vind ik heel moeilijk. Ik vraag ook wel eens aan mijn moeder: &#8220;Gaat het leven snel?&#8221; &#8220;Ja,&#8221; zegt ze, &#8220;het gaat echt onwijs snel, het is zo voorbij.&#8221; Al lijkt het van niet, hè. Voordat je eraan gewend raakt dat je vijftig bent, word je alweer zestig. Of zeventig misschien. Dat geeft de burger weer moed.&#8217;
Wat was uw beste tijd?
&#8216;Naarmate ik ouder word, wordt de tijd steeds beter. Omdat ik dingen niet meer zo moeilijk maak als vroeger. Vorig jaar was een heel fijne tijd, toen Anita Janssen en ik de Camino in Spanje liepen. Geen zorgen aan je hoofd en elke dag vijfentwintig kilometer lopen. Dat is de enige periode in mijn leven geweest waarin ik me onafgebroken heel erg gelukkig heb gevoeld.&#8217;

Tosca Niterink (50). Werkt aan een film over haar tocht naar Santiago de Compostella

Tijd van leven
Wat is voor u tijdelijk?
&#8216;Ik heb veel verschillende fasen in mijn leven doorgemaakt: met dingen die goed gingen en met tegenslagen. Dus als ik één ding besef, dan is het dat alles waar je in zit weer kan veranderen. Je kunt beter genieten van wat op dat moment goed gaat. Een half jaar nadat mijn tweede kind geboren werd, kreeg mijn vrouw borstkanker en overleed later. Terwijl ik op dat moment nog geen enkele noemenswaardige tegenslag in mijn leven had gekend.&#8217;
Waar heeft u te weinig tijd voor?
&#8216;Na mijn sabbatical in 2002 heb ik besloten: practice what you preach. Ik ben optimaal gebruik gaan maken van de mogelijkheden die internet biedt. Dat betekent dat ik me min of meer onafhankelijk van tijd en plaats heb gemaakt. Dus ik heb geen kantoor meer, ik heb geen personeel meer, eigenlijk alles loopt vanuit mijn computer. Dat betekent ook dat ik de baas ben over mijn eigen tijd. Dankzij de laptop en de manier waarop ik mijn werk heb georganiseerd, kan ik heel efficiënt met mijn tijd omgaan. En als dingen blijven liggen, dan is dat omdat ik dan zelf blijkbaar mijn prioriteiten iets anders heb gesteld.&#8217;
In wat voor tijd leven we?
&#8216;Als je kijkt wat er door de technologische ontwikkeling gaande is op het gebied van digitalisering, dan weet je dat er de komende vijf jaar meer verandert dan in de afgelopen tien jaar. De virtuele wereld erodeert allerlei pijlers van instituties: de overheid, het bedrijfsleven. Dat gebeurt onder de oppervlakte. Het gebouw blijft staan, maar bij een aardbeving stort het in. Dankzij de technologie zijn zo veel zekerheden uit het verleden aan het verdwijnen, en in zo&#8217;n snel tempo, dat het uniek is in de geschiedenis. De gevolgen zijn kolossaal. Alleen, ik heb soms het gevoel dat mensen zich dat niet realiseren, ook mensen in leidinggevende posities niet.&#8217;
Hoe doorstaat u de tand des tijds?
&#8216;Ik ben ontzettend nieuwsgierig en maak gebruik van nieuwe technologie. Ik denk: als veel mensen die nieuwe technologie leuk vinden, dan moet het wel iets hebben en dan moet ik me dat ook eigen maken. Daarnaast volg ik op Twitter een aantal mensen die voor mij een soort verkenners zijn en die roepen: &#8220;moet je eens kijken, dat en dat ben ik tegengekomen.&#8221; En door de ogen van mijn kinderen kan ik goed kijken naar vandaag. Ik maak wel eens de grap dat dat ook de reden is dat ik een nieuwe baby heb. Hoe gek dat ook klinkt, het is wel een beetje zo.&#8217;

Maurice de Hond (62). Opiniepeiler en ondernemer

Tijd van leven
Waar blijft uw tijd?
&#8216;Dansers hebben maar een relatief korte carrière. Emotioneel zijn dansers heel opgewonden, omdat je voelt: de tijd is kort. Je hebt maximaal de tijd tot je veertigste &#8211; misschien een beetje langer &#8211; voordat je moet wisselen van vak. Van binnen groei je als artiest langzamer, pas later word je zekerder. Maar dan is je carrière al bijna voorbij. En dat is moeilijk: je voelt je een non of een monnik die plotseling niet meer mag bidden. Bijna mijn hele leven gaat op aan mijn werk als choreograaf. Maar ik heb me voorgenomen dat dat me niet meer stoort. Ik denk dat het mijn lot is om zo te leven, het maakt deel uit van wie ik ben. Privétijd is er niet zoveel, en wat ik heb gaat naar mijn dochter. Als mijn dochter boos is, zegt ze soms: &#8220;Waarom zijn we niet een normale familie.&#8221; En dan zeggen wij: &#8220;Maar wat is normaal? Noem eens een normale familie?&#8221; Dan noemt ze een paar namen en dan vragen wij: &#8220;Wil je echt zijn zoals die mensen?&#8221; &#8220;Nee,&#8221; zegt ze dan.&#8217;
Hadden uw ouders genoeg tijd voor u?
&#8216;Ik woonde als kind in Noord-Engeland en speelde veel buiten. Ik herinner me vooral tijd met mijn moeder en geen enkele speeltijd met mijn vader. Ooit zong ik een liedje voor mijn dochter, &#8220;The Big Rock Candy Mountain&#8221;, en ik vroeg aan mijn vader of hij het liedje kende. &#8220;Maar herinner je je dat dan niet?&#8221; zei hij. &#8220;Ik speelde dit altijd voor jou op de gitaar.&#8221; Ik had er geen enkele herinnering aan. Maar er was wel heel veel liefde en ik ben nu heel close met mijn vader.&#8217;
Wat was uw beste tijd?
&#8216;Wat ik merk, is dat de momenten waarop ik me het creatiefst voel, de ergste momenten in mijn leven kunnen zijn. En als ik me heel erg blij voel, is dat soms niet de beste tijd voor mijn werk. Ik heb wel een evenwicht: als ik in een zware tijd zit, komt er dus plotseling een ballet dat me steunt. Zo&#8217;n vreselijke tijd heeft dan ook gouden momenten.&#8217;
Voor welk boek zou u eindelijk eens tijd willen maken?
&#8216;De laatste tijd lees ik veel Vikram Seth, hij is voor mij een heel inspirerende schrijver. En ik lees graag het werk van Rupert Thomson, een vriend van mij. Hij zegt altijd dat hij niet kan begrijpen hoe ik een ballet kan maken: dat je daar voor een groep mensen je creativiteit moet gaan uitleggen. Hij sluit zich zes dagen per week op in een caravan &#8211; geen dochter, geen vrouw. Er zijn zoveel verschillende manieren om creatief te zijn. Choreografie is sociale creativiteit; het ontstaat in de studio. Het is chemie. Bodychemie.&#8217;

Paul Lightfoot (43). Huischoreograaf bij het Nederlands Dans Theater, dat vijftig jaar bestaat.

Tijd van leven
Wat is voor u vrije tijd?
&#8216;Ik moet af en toe op vakantie omdat mijn man dat vindt, maar het is niet zo dat ik ernaar uitzie. Ik wil het liefst gewoon thuisblijven. Je probeert je huis zo in te richten dat het past bij je behoeften. Hier heb je je spullen bij de hand, je hebt een keuze uit de boeken die je wilt lezen, je hebt een tuin op het zuiden, je kunt er een parasol neerzetten zodat je niet meteen helemaal verbrandt. Je kunt zeggen dat het prachtig is om zo&#8217;n berg of rivier in het echt te zien, maar als je het op de televisie gezien hebt, heb je ongeveer gezien wat er te zien valt. Wat je erbij krijgt, is die toeristenkermis: van die hutjes waarin al die mensen in hun lelijke kleren overbodige dingen aanbieden.&#8217;
Hadden uw ouders genoeg tijd voor u?
&#8216;Als je vergelijkt hoe ouders en kinderen nu met elkaar omgaan en hoe dat in mijn jeugd was, dan verschilt dat aanzienlijk. Daar beklaag ik me niet over, want die mensen wisten ook niet hoe dat moest, opvoeden, zoals mensen dat nu nog altijd niet weten. Kinderen moesten hun plaats kennen en niet lastig zijn en hun mond houden en hun best doen op school. Als er sprake was van vrije tijd, dan ging die toch hoofdzakelijk op aan karweitjes. Kees Fens heeft wel eens gezegd dat als hij vroeger thuis zat te lezen, men daar respect voor had. Nou, dat herinner ik me van bij mij thuis helemaal niet. Als je zat te lezen, dan zat je niks te doen.&#8217;
Waar blijft uw tijd?
&#8216;De meeste tijd gaat op aan lezen en schrijven. Dat geeft een zekere troost voor dit bestaan, waarvan je toch moeilijk kunt volhouden dat het in zijn totaliteit een pretje is. Kijk, ik hou natuurlijk wel voldoende tijd over tussen al dat lezen en schrijven om te beseffen dat het allemaal zinloos is en flauwekul, maar het is wel degelijk zo dat dit soort werk gewoon leuk werk is. Er is ook een nadeel aan verbonden: als je zou willen dat het leven zo lang mogelijk duurt, moet je niet bezig zijn met dingen die je leuk vindt, want dan gaat de tijd heel snel.&#8217;
Wat zou u met een zee van tijd willen doen?
&#8216;Al die dikke boeken lezen waar ik tot nu toe geen tijd voor heb gehad. Misschien is het trouwens niet zo&#8217;n goed idee om te denken dat je leest voor je plezier. We hebben in de loop van de afgelopen eeuw voortdurend de indruk gewekt dat lezen een soort vrijetijdsbesteding zou moeten zijn, maar dat is natuurlijk helemaal niet zo. Lezen is in feite &#8211; althans voor sommige mensen &#8211; een soort levensbehoefte.&#8217;

Nop Maas (60). Onlangs verscheen deel twee van zijn Reve-biografie: ‘De rampjaren’

Tijd van leven
Wat is voor u vrije tijd?
&#8216;Dat is honderd procent genieten en honderd procent hard werken. En dat combineer ik. Wat ik dan meestal doe, is tekenen. Ik sta &#8217;s morgens om zes uur op, en dan neem ik twee uur helemaal voor mezelf. Met een kop koffie, een glas water, ik rook een sigaartje en breng mijn gedachten op orde. Dat vind ik de heerlijkste vrijetijdsbesteding. Want om acht uur begint alles, hè? Ontbijt, de kinderen&#8230;&#8217;
Wat was uw naarste tijd?
&#8216;Ik ben één keer in mijn leven gescheiden, dat vond ik een tijd van falen. Want je trouwt niet om na twintig jaar weer te scheiden. Daarna ben ik twee jaar vrijgezel geweest om te ontdekken wie ik was. Door die periode ben ik een stuk rustiger geworden. Ik vind dat een mens pas moet gaan trouwen als-ie een jaar of veertig is. Eerst ben je bezig met je carrière en met mensen ontmoeten, dan ben je nog niet stabiel genoeg om kinderen te krijgen en een stabiel leven met een vrouw te leiden.&#8217;
Hebt u een vaste weekindeling?
&#8216;Ik ben een agendamens. Zo neem ik op maandag eerst op de tekenkamer alle tekeningen door. Maandagochtend is voor mij het moment waarop ik alles organiseer. Omdat ik nogal chaotisch ben, houd ik me heel sterk aan mijn afspraken. We hebben minstens drie keer per week &#8217;s avonds iets: of met klanten of andere dingen &#8211; daar probeer ik steeds meer lijn in te krijgen. En op zaterdag ga ik naar Het Arsenaal om een kop koffie te drinken en te kijken wat er in de zaak gebeurt, dat vind ik heerlijk. Het Arsenaal is mijn keuken.&#8217;
Voor welk boek wilt u nu eindelijk eens tijd maken?
&#8216;Dat is heel eenvoudig: ik lees niet. Ik kijk wel heel graag naar beelden. Als ik een tekst moet lezen, ben ik na drie zinnen al in de war. Ik heb het heerlijk: ik heb geen computer, ik heb geen internet, ik heb geen gameboy, ik heb niks. Ik heb alleen mezelf: ik kijk en ik luister. Dat vind ik een zalige vorm van lezen. Waar ik wel veel tijd voor maak, zijn alle boeken met werk van Rietveld en Le Corbusier, ik vind hen ongelooflijk. Zij zijn voor mij de toparchitecten van de vorige eeuw.&#8217;
Waar bent u over lange tijd?
&#8216;Ik wil blijven werken. Het ritme dat ik nu in mijn leven heb, vind ik zo zalig, dat wil ik continueren. Ik vind het fijn om naar Frankrijk te gaan en om reisjes te maken naar meubelbeurzen. Ik reis heel veel op en neer naar China voor mijn werk, en dat is iets wat ik heel graag blijf doen. Maar Nederland zal altijd mijn plek blijven, ik vind dat we zo&#8217;n creatief leuk land hebben.&#8217;

Jan des Bouvrie (67), ontwerper. Eigenaar van designstudio en meubelzaak Het Arsenaal

Tijd van leven
Hadden uw ouders genoeg tijd voor u?
&#8216;Er was bij ons thuis een vrij klassiek rolpatroon: mijn moeder was thuis en mijn vader had een drukke baan. Ik heb wel eens tegen hem gezegd: &#8220;Volgens mij ken jij je kleinkinderen beter dan je eigen kinderen.&#8221; Tegelijkertijd heb ik niet het gevoel dat ik er onder geleden heb, ik kon altijd goed met mijn ouders opschieten &#8211; nog steeds. Ik heb vroeger veel gesport en mijn vader stond vaak langs de lijn. Dat soort dingen deed hij wel.&#8217;
Waar hebt u te weinig tijd voor?
&#8216;Ik ben meer thuis dan vroeger. Ik ben wel veel aan het werk, maar het is meer vanuit huis. Ik probeer daar een redelijke balans in te vinden met mijn gezin, maar er gaat toch veel tijd op aan werk. Zo is het nu eenmaal. Door de reizen die ik voor de Ikon maak, ben ik veel weken weg en daar zit wel altijd iets van spanning. Als ik van tevoren weet wanneer er ouderavonden zijn, dan zorg ik dat ik op school ben. Als je de zaken van tevoren weet, kun je heel veel plannen en organiseren. Dat lukt mij redelijk.&#8217;
Let u vaak op de tijd?
&#8216;Ik ben absoluut een mannetje van de tijd. Toen ik uit de Tweede Kamer ging, ben ik meer gaan hardlopen. Ik liep dan met zo&#8217;n horloge en het grappige is dat ik daar nu helemaal mee ben gestopt. Want dan ga je je rondjes lopen en ja, wat maakt het nou uit of dat in 48 minuten is en de volgende keer in 48.30? Dat vond ik een soort secondenspel, daar werd ik gek van. Nu loop ik gewoon op gevoel. Maar voor het overige kan ik niet goed zonder horloge.&#8217;
Wat is de mooiste tijd van de dag?
&#8216;Ik ben een ochtendmens, ik vind de lucht &#8217;s ochtends heerlijk. Ik zat deze week met een tv-ploeg in Noord-Oeganda, we gingen om een uur of zeven weg en het beloofde zo&#8217;n echt warme dag te worden. Toen was het nog zo fijn ochtendfris, dat vind ik een onwijs lekker moment van de dag.&#8217;
Wat zou u met een zee van tijd willen doen?
&#8216;Dan zou ik meer willen reizen, lezen, sporten en nog een paar marathons lopen &#8211; als me dat gegeven is. Eigenlijk meer van datgene wat ik nu ook al leuk vind. En dan merk ik dat ik het leven nog niet zo slecht heb ingedeeld, want die dingen doe ik nu ook, maar dan op een iets andere manier en iets minder frequent.&#8217;

Paul Rosenmöller (53), televisiemaker. Presenteert nu ‘Paul Rosenmöller en het hart van Afrika’

Tijd van leven
Hadden uw ouders genoeg tijd voor u?
&#8216;Meer dan genoeg, maar ik had niet zo veel behoefte aan hun tijd. Ik was altijd met mijn eigen dingen bezig. Ik had een soort ridderclubje met een doosje waar de statuten in zaten, die schreef ik zelf. Ik zie mezelf nog in zo&#8217;n klein geboomtegroepje zitten. Een beetje denken en plannen maken. Ik heb altijd heel veel tijd eenzaam doorgebracht, zonder al dat gelul van andere mensen. Misschien ben ik daarom wel dikke boeken gaan schrijven. Ik ga nu weer dunne boeken schrijven. Als ik de proef van zo&#8217;n dik boek krijg, denk ik: jézus, wat een hoop letters. En ik moet ze allemaal weer een keer of tien bekijken.&#8217;
Wat was uw naarste tijd?
&#8216;Mijn depressie. Daar ben ik nu uit en het gaat sinds twee jaar weer erg goed. Ik zat ooit als spreker op een psychiatercongres en daar ontmoette ik Geerten Meijsing. Dat is natuurlijk een depressiespecialist en hij vroeg of ik er wel eens last van had. Ik zei: &#8220;Nee, daar heb ik geen talent voor.&#8221; Een jaar of wat later was ik zelf aan de beurt.&#8217;
Wat zou u doen met een zee van tijd?
&#8216;Timmeren. Het geeft rust in mijn hoofd. Het zijn eigenlijk dezelfde gedachten die ik als jongetje had in dat geboomtebosje. Het gaat nergens over. Ik noem dat mystiek: opgaan in het omringende. Mijn sterkste mystieke ervaring &#8211; en dat heeft niets met God te maken &#8211; was in Zweden. Ik had heel lang zitten lezen op één plek en op een gegeven moment schrok ik enorm, want vlak boven mijn hoofd greep een sperwer een duif. Nou, dan ben je wel opgegaan in het omringende.&#8217;
In welke tijd had u liever willen leven?
&#8216;Soms denk ik dat ik een geheel verzorgde veertiendaagse reis naar de Middeleeuwen zou willen maken, maar als ik me dan voorstel wat ik daar aantref, denk ik dat ik direct ziek word. Ze leefden toen met bacteriën die wij niet gewend zijn, dus je hebt binnen de kortste keren buikloop.&#8217;
Waar heeft u te weinig tijd voor?
&#8216;Eigenlijk nergens voor, ik kan zelf mijn tijd indelen. Al word ik wel voortgedreven door een soort calvinistisch schuldgevoel. Mijn ouders waren weliswaar niet gelovig, maar wel calvinistisch van geest. Die arbeidsmoraal zit er bij mij sterk in. Aan de andere kant, je kunt het ook gewoon ambitie noemen. Alles wat ik doe, zou in principe moeten kunnen dienen om mij vooruit te helpen in de wereld. Dus als je het leven zo beschouwt, als een soort zelfrealisatieproject, dan ben ik daar alle minuten van de dag mee bezig.&#8217;

Atte Jongstra (53). Schrijver van het zojuist verschenen ‘De heldeninspecteur’

Tijd van leven
Waar blijft uw tijd?
&#8216;Ik steek mijn tijd in mensen en in plannen maken. In zorgen dat plannen gerealiseerd worden, zowel thuis als op het werk. Ik zie altijd dingen voor me die je kunt maken of die je kunt doen. Het moet vooral anders zijn dan de vorige keer, maar het moet altijd wel goed en spannend en verrassend zijn. Dat ga ik dan visualiseren en proberen voor elkaar te krijgen.&#8217;
Wat is voor u vrije tijd?
&#8216;De tijd dat ik het leuk heb. Mensen hebben het vaak over de balans tussen werk en niet-werk, maar voor mij loopt dat allemaal een beetje door elkaar. Ik vind dit werk zo leuk dat het ook vaak als vrije tijd voelt. In een beroep waarin je creatief bezig bent, kun je bijna niet je hersens uitzetten. Je kunt niet denken: ha, vijf uur, knop om. Vooral ook omdat ik steeds alles beter, anders en verrassend wil doen, heb ik voortdurend mijn hoofd nodig en dat gaat maar door. Het is een manier van leven.&#8217;
Wat was uw naarste tijd?
&#8216;Duitse les op de middelbare school. En gymnastiekles, daar had ik echt een hekel aan. Dan moest ik een pofbroek aan, zo stom stond dat. Je liep gewoon voor gek. Er zijn ook foto&#8217;s van gemaakt, het zag er niet uit. En dat achter elkaar aan rennen met zo&#8217;n tamtam, dat vond ik dom.&#8217;
Voor welk boek zou u tijd willen maken?
&#8216;Voor een hele stapel boeken, ik heb bergen liggen die ik allemaal wil lezen. Er is er niet een waarvan ik denk: daar wil ik per se mee beginnen. Ik ben zelfs op een gegeven moment op een snelleescursus gegaan om sneller te kunnen lezen. Maar dat gebruik je niet bij een mooi boek, dat doe je met boeken die ergens over gaan, die met je werk te maken hebben. Niet bij een genietboek.&#8217;
Hadden uw ouders genoeg tijd voor u?
&#8216;Mijn ouders werkten allebei. Bij een aantal vriendinnetjes dacht ik: o, die moeder zit daar altijd maar thuis. Die had ook eigenlijk geen verhaal. Mijn moeder gaf les en als ze uit school kwam, nam ik eigenlijk tijd voor mijn moeder. Dan zette ik koffie &#8211; later, toen ik wat ouder was &#8211; en dan kwam mijn moeder uit school. Ik vond dat wel gezellig en ik was zo ook vrij snel zelfstandig als kind. Dat vond ik echt veel fijner dan wat ik bij vriendinnetjes zag. Ik vond het altijd zo&#8217;n slome toestand bij die mensen thuis. Dan dacht ik: wat doet die vrouw de hele dag?&#8217;

Franska Stuy (55). Hoofdredacteur ‘Libelle’, werd onlangs Hoofdredacteur van het jaar

Tijd van leven
Wat is voor u vrije tijd?
&#8216;Eens in de zoveel maanden houd ik ter ontspanning een dvd-weekend, ook om gemiste films in te halen. Echt vrij voel ik me als ik me losmaak van alle impulsen om me heen. Afgelopen Kerst en Oud en Nieuw had ik behoefte aan leegte in mijn hoofd en wilde ik me helemaal losmaken van alles. Een van mijn beste vriendinnen woont in Berlijn en daar kan ik altijd naartoe. Ik heb daar eigenlijk alleen maar op de bank boeken liggen lezen. Het sneeuwde prachtig, ik keek een beetje naar buiten en hoefde niets. Mijn moeder zei: &#8220;Maar kind, dat had je thuis toch ook kunnen doen, daar hoef je toch niet helemaal voor naar Berlijn?&#8221; &#8220;Nee mam,&#8221; zei ik, &#8220;dat kan ik dus niet thuis.&#8221; Want dan ga ik toch de krant lezen en mijn e-mail beantwoorden.&#8217;
Hadden uw ouders genoeg tijd voor u?
&#8216;Mijn ouders waren heel erg betrokken bij mijn broers en zussen en mij, we werden heel beschermd opgevoed maar er was &#8211; toen ik ouder was &#8211; ook veel vertrouwen. We waren een hecht gezin en hebben veel dingen samen gedaan, waaronder de zomervakanties naar Turkije. Dan zaten we met zijn allen vier dagen opgesloten in de auto en maakten we lol en zongen we heel veel liedjes. Als ik daar nu op terugkijk, was dat een tijd waarin onze band steviger werd.&#8217;
Wat was u rotste tijd?
&#8216;Mijn vader was mijn eerste dierbare die overleed, in 2007, ik was net staatssecretaris. Een van de dingen waar ik spijt van heb, is dat ik hem nooit mijn werkkamer bij Justitie heb laten zien. Mijn vader was zo apetrots en ik heb hem nooit echt deelgenoot kunnen maken in de zin van: &#8220;Kijk pap, dit is het nou, mijn werkkamer. Ga effe in mijn stoel zitten.&#8221; Daarna heb ik dat met mijn moeder wel snel gedaan. Zij is ook ziek en ik dacht: dat zal me niet nog een keer gebeuren.&#8217;
Waar bent u over lange tijd?
&#8216;Wat betreft werk en carrière ben ik geen planner, omdat ik daar niet in geloof. Ik haal altijd John Lennon aan: &#8220;Life is what happens to you while you&#8217;re busy making other plans.&#8221; Ik heb een intrinsiek zelfvertrouwen, uiteindelijk is mijn geluk niet afhankelijk van een functie of van status of van een baan. Hoe gek het ook klinkt op dit moment, als alles in elkaar valt, dan emigreer ik met hetzelfde gemak naar een ander continent en begin daar opnieuw. Ik organiseer het allemaal zelf wel. Ik word niet snel verbeten of teleurgesteld of gefrustreerd. Dat is echt een heel stevig gevoel: ik heb grip op mijn eigen leven.&#8217;

Nebahat Albayrak (41). Voormalig staatssecretaris (PvdA) van Justitie

Tijd van leven
Hadden uw ouders genoeg tijd voor u?
&#8216;In mijn beleving wel. Mijn vader werkte &#8217;s nachts en sliep overdag, mijn moeder was meestal thuis. Afgelopen jaar heb ik mijn vader overleefd: ik werd vijftig en hij stierf toen-ie negenenveertig was. Ik was me er het hele jaar van bewust dat hij in dat levensjaar is gestorven. Het is alsof ik met mijn vingers heb geknipt &#8211; zo snel is de tijd gegaan &#8211; en nu ben ik het zelf: die man van vijftig. Terwijl ik me jong voel, alsof het allemaal net begonnen is. Mijn ouders zeiden ook altijd dat ze zich jong voelden, en ik dacht: als ik dat ooit ga zeggen, ben ik oud.&#8217;
Wat is de mooiste tijd van de dag?
&#8221;s Nachts, als het rustig is thuis en ik klaar ben met wat ik moest doen. Dan is het niet alleen buiten en binnen stil, maar ook binnenin me. Ik zou uren voor het raam kunnen blijven zitten en een beetje kijken en mijmeren. Soms doe ik dat ook, maar het lastige is dat ik dan toch vaak weer vroeg op moet. Want als je in het theater speelt, ben je laat thuis en als je filmt, moet je heel vroeg op. Vaak speel en film ik tegelijkertijd, het is moeilijk om dat goed te plannen.&#8217;
Hoe vaak let u op de tijd?
&#8216;Ik draag geen horloge, ik weet vaak intuïtief hoe laat het is. Al check ik de tijd wel, ik ken ook alle klokken en kerkklokken in de stad. Ik haat te laat komen, juist omdat ik respect heb voor de tijd die een ander voor me vrij maakt. Ik begrijp niet waarom mensen vaak te laat komen, ik kan er heel boos om worden. Ooit had ik een collega die elke dag hetzelfde aantal minuten te laat kwam. We hebben van alles geprobeerd om hem op tijd te laten komen: we spraken eerder af of wij kwamen juist later, maar het is nooit gelukt.&#8217;
Waar blijft uw tijd?
&#8216;In de anderhalf à twee uur dat ik een voorstelling speel, ben ik alleen met de voorstelling bezig. Dat is bijna meditatief. Het is een soort supergeconcentreerde werkelijkheid, dat toneelspelen zo magisch kan maken. Veel mensen snappen niet dat je als acteur zegt dat de ene avond zo anders kan zijn dan de andere. En toch is het zo, ik ervaar dat dagelijks. Je neemt elke avond vooral het hier en nu mee en dat bepaalt eigenlijk meer &#8211; of in elk geval net zoveel &#8211; de avond als de tekst en de enscenering. Dat zijn meer de ijkpunten, maar wat er in werkelijkheid gebeurt, is wat er op dat moment is.&#8217;

Marcel Musters. Acteur/artistiek leider bij Mugmetdegoudentand, speelt in ‘De Troon’

Tijd van leven
Wat was uw beste tijd?
&#8216;Ik heb het jaar dat ik werd aangenomen op de toneelschool, 1990, altijd een topjaar gevonden. Toen begon mijn leven als toneelspeler en had ik het gevoel dat ik iets bereikte wat ik heel graag wilde. Er viel veel op zijn plek en zeven jaar later &#8211; toen ik Hamlet ging spelen &#8211; had ik ook weer zo&#8217;n gevoel. Ik dacht: wacht even, ik ga nu eens volgen of er misschien een cyclus gaat ontstaan. Maar dat klopte niet.&#8217;
Hoe deelt u uw tijd in?
&#8216;Mijn agenda wordt heel erg bepaald door mijn aanstelling bij TGA. Zij bepalen wanneer ik repeteer en speel. Alles wat er daarna nog overschiet, is daarvan afhankelijk. Ik ben iemand die er wel bij vaart dat de agenda maanden van tevoren al is ingevuld. Juist om de tijd die over is, te kunnen aanstrepen. Ik zou geen goede freelancer zijn; ik hou juist van de familie die een toneelgezelschap is, en ik hou ervan dat de tijd zinvol wordt besteed. Als een voorstelling niet zo goed lukt, dan denk ik: dat hoort erbij, de volgende keer speel ik weer iets anders. Zo&#8217;n mindere voorstelling past in het hele repertoire van een toneelgezelschap, dan heeft het toch een soort van zin gehad. Als ik zelf als freelancer steeds zou moeten kiezen welk project ik doe, zou ik er meer moeite mee hebben als iets minder goed uit de verf komt.&#8217;
Wat zou u met een zee van tijd willen doen?
&#8216;Ik heb me wel eens voorgenomen een jaar vrij te nemen en dan iedere dag alleen maar piano te spelen. Vroeger heb ik veel piano gespeeld, maar dat is compleet weggezakt. Eerst ga je op kamers en dan heb je geen piano meer en langzaam komt het er nooit meer van. Nu heb ik weer een piano in huis. Pianospelen heeft met toneelspelen te maken, maar het is ook heel iets anders. Je kunt het helemaal zelf doen en muziek is zo veel directer dan tekst.&#8217;
Waar blijft uw tijd?
&#8216;Ik heb vooral de laatste jaren het idee, met kinderen en werk, dat ik niet veel tijd te verlummelen heb. Misschien besteed ik juist heel veel tijd aan het indelen van tijd. Wat ik een mooie term vind &#8211; volgens mij is die van Maria Goos &#8211; is &#8220;mijmertijd&#8221;. Op een gegeven moment is er geen tijd meer om na te denken over wat er nog meer is, of kan zijn of nog gedaan kan worden. Daar heb je mijmertijd voor nodig. Tijd om jezelf even uit te zetten en na te denken over &#8220;maar misschien zou ik ook nog wel dit willen of moet ik daar eens mijn aandacht op richten.&#8221; Dus als ik voor mezelf mijmertijd georganiseerd heb, ben ik heel trots.&#8217;

Jacob Derwig (40). Acteur bij Toneelgroep Amsterdam, speelt nu in ‘La grande bouffe’

Hoe ziet u de tijd?
&#8216;Het is niet te geloven dat er zo&#8217;n verschil zit tussen om kwart over acht met een voorstelling beginnen of om halfnegen. Als ik om half negen speel, heb ik zeeën van tijd. En dat gaat dan maar om een kwartiertje. Ik ben er nooit achtergekomen hoe dat kan. Je merkt het ook aan zo&#8217;n groep muzikanten: die worden lomer, rustiger en iedereen denkt: o, halfnegen, tijd zat. Eén kwartiertje! Dat is het raarste geintje dat tijd met je kan uithalen, dat zoiets belachelijks als een kwartier heel veel uit kan maken.&#8217;
Staat de tijd voor u wel eens stil?
&#8216;Het mooiste van spelen is concentratie. Het geeft je het gevoel dat je losraakt, verdwijnt. Dat de tijd er niet meer is. Dat gegeven is zo onwaarschijnlijk indrukwekkend. En verslavend. Podiumkunsten en muziek zijn volgens mij altijd op zoek naar dat gat in de tijd. Dat alles zich dan als iets volslagen vanzelfsprekends openbaart. Dit ervaar ik in het dagelijks leven nooit zo.&#8217;
Wat vindt u zonde van uw tijd?
&#8216;Vroeger moest ik als ik met de auto op tournee ging, al om een uur &#8217;s middags weg om de files voor te zijn. Dan was ik om halfvier in het theater, deed ik de soundcheck, en was ik om halfvijf klaar. Nu bespaar ik ontzettend veel tijd door op de heenweg met de trein te reizen. Eerst gingen we altijd met zijn allen uitgebreid uit eten, maar al die &#8220;bedjes van rucola&#8221; komen op een gegeven moment ook je strot uit. De meeste restaurants hebben veel pretentie, maar serveren gewoon smerig vreten. Nu heb ik mijn eigen cateraar die goed voor ons kookt, dat scheelt veel tijd. Want er moet wel goed gegeten worden. En er moet tijd voor zijn, want tijdens het eten spreek je elkaar.&#8217;
Wat doet tijd in uw voorstelling?
&#8216;Het leukste is om een voorstelling heel rustig te spelen &#8211; een uur en vijfentwintig minuten achter elkaar &#8211; en dat je publiek het idee heeft dat je net bent begonnen. Je moet ervoor zorgen dat het publiek geen tijd heeft om zich te vervelen en de hele tijd het idee heeft dat er nog wat komt. Met een opening &#8211; als je het goed doet &#8211; ben je zo twintig minuten onderweg. Tussen die twintig minuten en dat uur speel je feitelijk je voorstelling en dan ga je de laatste vijfentwintig minuten weer doen alsof het bijna is afgelopen, dan ga je al naar het einde toe. Dan heb je een heel prettige tijdsspanne waarin je de minste kans hebt dat mensen zich vervelen. Spelen is alleen maar rekken en duwen. Het is veel meer dan het lied alleen.&#8217;

Maarten van Roozendaal (47), zanger/componist. Deze week start zijn theaterconcert ‘Zonder vrienden’

Tijd van leven
Hadden uw ouders genoeg tijd voor u?
&#8216;Ik was een nakomertje. Mijn moeder heeft na enig aarzelen besloten dat ik nog niet naar de kleuterschool hoefde. Ze heeft later toegegeven dat ze dat ook voor zichzelf deed, voor de gezelligheid. Ik vind dat heel ontroerend. Ze had daar denk ik ook een schuldgevoel over, want ze leerde mij toen thuis rekenen. Ik was dol op rekenen. Ze gaf me sommen die eigenlijk bestemd waren voor de tweede klas van de lagere school. Dus ik kwam op school als een klein rekenwondertje.&#8217;
Wat was uw beste tijd?
&#8216;De afgelopen vijf jaar, ik noem dat de oogsttijd. Alles wat ik in mijn leven heb geleerd en opgebouwd, betaalt zich nu uit. Ik geef geregeld lezingen over de Tweede Wereldoorlog. Mensen komen dan na afloop naar me toe en zeggen dat ze een prachtige avond hebben gehad. Dat komt allemaal doordat ik mijn vergaarde kennis nu als een oude schoolmeester kan overdragen. Het is echt heerlijk om ouder te worden, in tegenstelling tot wat iedereen denkt. Een groot voordeel is dat je veel onzekerheid en spanning kwijtraakt. Zo rond mijn dertigste schreef ik voor de krant en dan voelde ik vaak de totale paniek of het wel zou lukken. Tussen je twintigste en veertigste gaat veel energie verloren aan onzekerheid en twijfel.&#8217;
Komen er betere tijden?
&#8216;Voor mij wel. Ik heb ruim veertig jaar intensief gewerkt in de journalistiek, waarvan dertig jaar als leidinggevende. Ik heb me er op verheugd dat er een tijd zou aanbreken dat ik niet meer verantwoordelijk ben voor anderen. Vroeger was ik op televisie medeverantwoordelijk voor alle grote inzamelacties. En nu met de actie voor Haïti dacht ik: het is ontzettend leuk om aan mee te werken, maar ik ben blij dat ik niet meer hoef.&#8217;
Hoe gaat u met uw tijd om?
&#8216;Inmiddels heb ik een grote zelfdiscipline, maar die heb ik niet van nature. In het begin bij de krant stelde ik alles uit tot de deadline. Midden in mijn loopbaan is dat veranderd. Toen heb ik de knop omgezet en gedacht, alles wat je eerder af kunt hebben, is maar vast klaar. Dan krijg je meer ruimte om te improviseren. Als je boeken wilt schrijven naast je werk, dan kan dat alleen maar met heel strakke tijdschema&#8217;s. Ik wil graag elke morgen om halfnegen beginnen met schrijven, bijna vestdijkiaans is dat. Daar ben ik wel een freak in, ik ben een tijdneuroot. Maar het is niet ernstig en niet besmettelijk. En het heeft een groot voordeel: als je je schema&#8217;s haalt, geeft je dat een kick.&#8217;