Vriend wordt vijand

De stemmen van Vrij Nederland

Columns van Chard van den Berg, Hannah Prins en Nicolaas Veul

Interview

Het gesprek met Fretz vindt plaats in Almere-Haven, waar hij op zijn tiende vanuit Dordrecht naartoe verhuisde. Hier zat hij op Openbare Scholengemeenschap De Meergronden (destijds 1.700 leerlingen, nu ongeveer 1.300). Een echte jaren-zeventigschool, gestart door een paar ‘boomer hippies’. Iedereen zou er dezelfde kansen krijgen, mede dankzij de heterogene brugklassen: de eerste twee jaar zitten leerlingen van alle niveaus samen in de klas. Je Cito-score deed er niet toe, op De Meergronden kon je met een schone lei beginnen. Misschien kon je wél naar het vwo, of juist niet. Laat het maar zien.
‘Ik was zo’n typisch ondergeadviseerd kind,’ vertelt Fretz. ‘Ik had een prima Cito-toets gemaakt, mijn basisschool wilde dat ik een zogeheten i-test zou maken; misschien moest ik wel naar het i-vbo, voor speciale begeleiding. Alle antwoorden had ik goed.’
Hij vertelt het zonder wrok. Zijn vader was er destijds behoorlijk kwaad over en ging op school verhaal halen. Schoorvoetend werd het een mavo/havo-advies, maar Fretz deed fluitend het vwo.
Even voor de helderheid: Johan Fretz en ondergetekende zaten samen op de middelbare school.
<h5>kansengelijkheid</h5>
Dat we bij het jaren-zeventigcomplex hebben afgesproken is niet alleen vanwege de gezellige trip down memory lane, De Meergronden belichaamt het thema waar Fretz zich veel mee bezighoudt: kansengelijkheid. In zijn wekelijkse columns voor Het Parool fileert Fretz erop los, altijd scherpzinnig, feitelijk en met humor. Het publiek dat hij met zijn theatervoorstellingen (Fretz deed de toneelschool) niet wist te bereiken, weet hem nu massaal te vinden. Met ruim 29.000 Instagramvolgers en een bereik van soms wel 200.000 columnlezers is hij niet meer weg te denken uit het publieke debat.
Op Instagram ageert hij zo’n beetje tegen elk geluid uit de VVD-hoek. Onlangs was het nog de HJ Schoo-lezing van minister Yeşilgöz, waarin ze het heeft over ‘wokisme’ en hoe dat de rechtsstaat zou ondermijnen. Fretz op Twitter: ‘Als je reactief wilt zijn, doe het dan in ieder geval met gevoel voor taal’. Op Instagram trakteert hij zijn publiek op een ‘wokakiserings partitute’, waarin hij aan de haal gaat met mogelijke vervoegingen van het woord woke. (‘Ik woke, jij wokakiekiet.’)
Columns schrijven deed Fretz al op de middelbare school. ‘Soms werd ik dan op het matje geroepen, dan was ik volgens conrector Greet Snoodijk, de meest verschrikkelijke vrouw op aarde, weer te ver gegaan.’
Waar ging zo’n column dan over?
‘We moesten bijvoorbeeld een essay schrijven voor Nederlands en daarvoor een bepaald stappenplan volgen. Dat hadden wij allebei niet gedaan. Mijn docent had me toen een 9 gegeven en jouw docent gaf jou een 4, gewoon omdat je je niet aan de regels had gehouden. En toen heb ik die docent he-le-maal afgefikt. “Wat een ambtenaar!” Die man zat een week thuis, ik ben bijna geschorst.’
Was je voor je gevoel toen iemand anders dan nu?
‘Ik denk dat je als puber juist héél erg jezelf bent, heel unapologetic. Al gaat de puberteit natuurlijk gepaard met heel veel angst en schaamte; ik was ook nog eens heel dik…’
Waarom was je eigenlijk zo dik? 100 kilo, woog je.
‘Ik had niet zo’n florissante jeugd, waar ik al veel over geschreven en verteld heb, dus daar kom je vast wel uit. Eten was troost. En ik had er ook aanleg voor.’
<h5>Slasher</h5>
Die ‘niet florissante jeugd’ begint in Dordrecht. Zijn moeder is Virginia Brown uit Paramaribo, vader is Hagenees Jan Fretz. Johan is hun enige zoon, veel geld is er niet. Samengevat: Fretz’ ouders worstelen niet alleen om rond te komen, maar ook met psychische problemen en alcoholisme. Maar er is wel veel liefde, en aandacht voor boeken, kunst, film. In 2018 zou Fretz er de bestseller Onder de Paramariboom over schrijven. De filmrechten zijn verkocht en Fretz is bijna klaar met het scenario.
<blockquote>‘Dat hele gebrek aan ideologische strijd tussen de VVD en de PvdA, die zogeheten Derde Weg, dat heeft echt de downfall van de sociaaldemocratie ingeluid.’</blockquote>
Fretz is een slasher, iemand die van alles tegelijk doet. Hij is niet alleen schrijver en columnist, hij sprak ook het luisterboek in van Obama, komt binnenkort met zijn eigen ‘podcastshowtje’ en hij wordt ook nog eens als creative director bij een productiehuis, waar hij makers gaat ondersteunen met de ontwikkeling van hun idee. Voor de documentaire What’s Left was Fretz óók producent, samen met Anne van der Ven van Frenkie Media. Met Juul Op den Kamp (King of my Castle, Beeldmacht) deed hij de regie. Ruim anderhalf jaar hebben ze aan de film gewerkt. Hun belangrijkste vraag: hoe kon de linkse reus van vroeger, de PvdA, zo instorten? Aan het woord komen Wouter Bos, Job Cohen en Diederik Samsom. Het resultaat is onderhoudend, swingend, grappig en ontluisterend – komen we zo op.
<figure id="attachment_550415" aria-describedby="caption-attachment-550415" style="width: 640px" class="wp-caption alignnone"><img decoding="async" class="wp-image-550415 size-image_640" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2022/09/EindGoed-640x960.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2022/09/EindGoed-640x960.jpg 640w" alt="" width="640" height="960" /><figcaption id="caption-attachment-550415" class="wp-caption-text">Johan Fretz. Foto: Wesley Verhoeve</figcaption></figure>
<h5>Neoliberale leugenaar</h5>
Inmiddels zijn we op het schoolplein, blij verrast dat de grote, rode magneet er nog staat waar we vroeger altijd hingen. Er staan wat plukjes leerlingen buiten – er wordt opvallend minder gerookt dan toen.
Waarom wilden jullie deze film maken?
‘Met een column over politiek kan ik 200.000 relatief jonge lezers bereiken. En dan niet op een “jojo, ga stemmen”-manier. Zo dóm, dat infantiliseren, maar op tv is het vaak dat. Of het is heel highbrow, daartussenin zit niks. Dan moet ik dat zelf maken. Ik kan nog wel vijf kabinetten Rutte zeggen dat hij een neoliberale leugenaar is, maar ik wilde verdieping. In aanloop naar de verkiezingen van 2021 ging het veel over de sociale en economische kloof, en ondanks al dat gelul werd links kleiner dan ooit. (GroenLinks, PvdA en SP behaalden samen 25 zetels, AK.) Je wil toch weten: hoe heeft het zover kunnen komen?’
De film begint met een voice-over, waarin Fretz als een soort Lester Burnham (Kevin Spacey in American Beauty) de huidige stand van zaken schetst. Aantal daklozen in tien jaar tijd verdubbeld, grootste wooncrisis sinds de Tweede Wereldoorlog, de zorg is uitgekleed, de planeet staat op instorten, institutioneel racisme bij de Belastingdienst, enzovoort, enzovoort.
Zoekend naar het antwoord op de vraag waar het mis ging, komen jullie al snel uit bij Wim Kok. In 1995 geeft hij zijn befaamde Den Uyl-lezing waarin hij het heeft over het ‘afschudden van de ideologische veren’. Daar is de neergang begonnen?
‘Lang heb ik een enorme nostalgie gehad naar Paars, maar later ging ik inzien dat de ellende daar is begonnen, ja. Dat hele gebrek aan ideologische strijd tussen de VVD en de PvdA, die zogeheten Derde Weg, dat heeft echt de downfall van de sociaaldemocratie ingeluid.’
Wouter Bos, Job Cohen en Diederik Samsom zijn mannen waarop jij hebt gestemd. Jij confronteert Samsom onder andere met het falen van de Participatiewet en hij zit een beetje te lachen.
‘Het ontbreekt hem zó aan zelfkritiek. Ik kom ook met die hele opsomming van hoe we er nu voorstaan en vraag of hij ergens spijt van heeft. “Nee.” Dat vond ik schokkend.’
Vroeger was je fan van Wouter Bos. Wat hoopte je van hem te horen?
‘In 2006 stond de PvdA op zestig zetels in de peilingen, met GroenLinks en de SP was er een virtuele meerderheid voor een links kabinet. Waarom heeft hij toen in vredesnaam niet gezegd dat hij daarvoor in was?’
Je kreeg niet echt een antwoord op die vraag.
‘Ik vond het veelzeggend dat hij zei: “goh ja, hmm. Ik ben altijd voor een zo progressief mogelijk kabinet geweest.” Daar klinkt niet echt links vuur in door, hè? Maar het blijft moeilijk grip op hem te krijgen. Aan de ene kant is het een Shelljongen die heel erg gelooft in de Derde Weg, maar tijdens de bankencrisis van 2008 nationaliseert hij als minister van Financiën de banken en zegt hij dat het neoliberalisme te ver is doorgeslagen. En dan verlaat hij de politiek!’
Job Cohen praat als enige zonder meel in de mond.
‘Met hem kon ik er echt induiken, zonder dat het ook nog een soort schaakspel is. Hij heeft niets meer te verliezen. Wat fijn ook was: hij legitimeert het verhaal dat wij willen vertellen. Dat is toch prettig, een autoriteit die zegt: ik zie dit ook.’
De term ‘neoliberalisme’ is nu al een paar keer gevallen. Wat betekent dat volgens jou?
‘Het neoliberalisme zegt: de overheid is er niet om jou te faciliteren, wij bemoeien ons er niet mee, laten iedereen vrij. Maar de overheid grijpt wel degelijk in. Belastingvoordelen gaan naar grote bedrijven of mensen die vermogend zijn, de rechten van arbeiders worden uitgekleed en de publieke voorzieningen worden geprivatiseerd. Dit alles met het idee: als je het aan de markt overlaat krijgt iedereen het beste wat hem toekomt. Dat is niet zo, veel mensen komen erdoor in de verdrukking.’
Misschien ben ik naïef, maar ik heb het idee dat neoliberaal beleid met de beste bedoelingen gemaakt is. Jij ziet het als iets kwaadaardigs?
‘Het is absoluut het kwaad. We hebben het veertig jaar geprobeerd, met ongebreidelde marktwerking en trickle-down economics, maar de ongelijkheid is enorm toegenomen. Het liberale idee van kunnen zijn wie je bent en kunnen bereiken wat je wilt is op zich heel mooi. Mark Rutte zegt daarom ook graag: “Ik ben geen neoliberaal, ik ben een liberaal.” Nee! Als je moedwillig obstakels opwerpt waardoor mensen zich minder makkelijk kunnen ontplooien, is dat een valse voorstelling van zaken.’
Links is goed, rechts is slecht?
‘Ik denk dat links het beste antwoord heeft op de huidige problemen, ja.’
In 2012 schreef je het boek Fretz 2025, waarin het personage Johan Fretz zich kandidaat stelt voor het premierschap van 2025. In een bijbehorende video zeg je: ‘De plek van de onbegrensde mogelijkheden is niet dat van de stars and stripes, (…) die plek is hier.’ 
‘Als je de overkant van de kloof hebt gehaald, en “succes” hebt, ben je geneigd dat aan jezelf toe te schrijven. Totdat ik me ging realiseren: A, ik ben echt de uitzondering op de regel, en B, mijn ouders hebben allebei wel gestudeerd én ze hebben voor me gestreden na dat lage schooladvies. Deze school was ook een haast socialistisch bolwerk; iedereen moest kunnen meekomen.’
Jij hebt de overkant van de kloof zéker gehaald. Je hebt een jaren dertig koophuis in Haarlem en je zoon gaat naar de antroposofische crèche, je pasgeboren dochter straks ook. 
‘Daar kan ik me heel ongemakkelijk bij voelen. Al die progressieve hoge middeninkomen-mensen met hun biologische bakfiets van duurzaam hout: oh my god. Het is een heel fijne crèche, maar James is een van de weinigen die niet wit is. Ik heb liever dat hij straks naar een gemengde school gaat, zodat hij niet als de exotische uitzondering wordt gezien. Die scholen, gemengd qua zowel kleur als klasse, staan wat minder goed aangeschreven, maar ik voel me prettiger als mijn kinderen niet in een elitaire bubbel opgroeien.’
Maar kom op, Haarrrrrlem…
‘Ik heb nu meer het gevoel heb dat ik weer in Nederland woon, weg uit de Amsterdamse bubbel waar wel iedereen GroenLinks stemt, maar: they don’t know shit wat betreft armoede, niets te vreten hebben en wat diversiteit is.’
Onderweg hiernaartoe vertelde je dat je nog steeds bang bent ooit weer arm te zijn.
‘Veel mensen met zo’n achtergrond hebben dat. Nu alle prijzen zo stijgen, voel ik toch even paniek. Rationeel weet ik dat ik me daarover geen zorgen meer hoef te maken.’
Je bent inmiddels tien jaar columnist. Begonnen bij de Volkskrant, nu alweer jaren voor Het Parool. Eind september verschijnt je bundel Met vriendelijke groet. Hoe is het om je oude werk terug te lezen?
‘Ik schrik soms wel van mezelf. Het n-woord, veel seksisme. Sarah Palin omschrijf ik bijvoorbeeld als een hysterische heks zonder bezemsteel. Nee Johan, nee!’ (Lacht)
Je bent online heel actief. Hoeveel tijd ben je wel niet kwijt aan sociale media?
‘Valt op zich wel mee, hoor.’
Valt mee? Je post meerdere keren per dag op zowel Twitter als Instagram, mensen reageren daarop, jij reageert daar weer op met uitgebreide betogen, enzovoort.
‘Daar is mijn vriendin op zich wel streng in, hoor. Die zegt na een paar reacties “en nu is het klaar”.’
Hoe zie jij je rol als ‘opiniemaker’? 
‘Dat vind ik een elitair kutwoord. Het gaat om de waarde van waaruit je vertrekt. Met een bepaalde blik reageer ik op de actualiteit en met zinnen, ritme, stilisme giet ik dat in een vorm. Daarom ga ik ook bijna niet in talkshows zitten om het nog eens over mijn column te hebben. Dan ben ik gewoon iemand die praat, dan is het niks.’
<h5>Bang dat hun kind zou ‘afglijden’</h5>
Even een rondje door de school. Op een muur de spreuk: ‘Education is the most powerful weapon which you can use to change the world.’ Nelson Mandela. Al gauw worden we aangesproken door een leraar (met wenkbrauwpiercing) die Fretz herkent. De heterogene brugklas bestaat niet meer, zegt hij. ‘We moeten concurreren met havo/vwo-scholen, dus tja.’
Fretz herinnert zich de open dagen van De Meergronden. ‘Waarop je aan ouders mocht vertellen hoe leuk het hier was. De aandacht voor kunst en cultuur vonden ze allemaal top, maar vanwege die heterogene brugklas waren ze bang dat hun kind zou “afglijden” naar een lager niveau.’ Korte zucht. ‘Dat is precies waar we het net over hadden: wat betekent het dan dat je GroenLinks stemt, als je liever in je eigen bubbel blijft?’

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
 <div class="teaser__content__container">
 <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
 
 <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
 </div>

 <div class="teaser__btn__container">
 <div class="teaser__btn">
 <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
 href="/service/nieuwsbrieven"
 data-ga-category="banner-newsletter-button" 
 data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
 data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
 </div>
 </div>
</div>
Ik heb onlangs een basisschool voor mijn zoon uitgezocht in Zaandam, gewoon de buurtschool. Maar niemand van onze ‘yuppenvrienden’ kiest voor die school, want ‘te volks’, en dan ga ik toch even twijfelen of ik de juiste keus maak. Ik snap dat het lastig kan zijn volgens je linkse principes te leven.
‘Ik heb nu baat bij de hypotheekrenteaftrek, maar ik zal altijd op een partij stemmen die het wil afschaffen. Het is nu gewoon een subsidie op vermogensgroei, weg ermee. Ik zou later ook nooit een huis kopen voor mijn kinderen.’
Want? Dat vind je niet eerlijk?
‘Nee, dat vind ik niet eerlijk.’
Velen zien Marjolein Moorman, nu wethouder in Amsterdam, als redder van de PvdA.
‘Zij is wel een van de stemmen die, heel intrinsiek gedreven, weer teruggaat naar de kernwaarden: gelijke verdeling van kennis, macht en inkomen. Maar je moet haar niet zien als de volgende “verlosser”. Politiek moet sowieso minder om de persoon gaan, we moeten het collectiever gaan ownen.’
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/interview-marjolein-moorman-kansenongelijkheid/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new">Lees ookMarjolein Moorman: ‘Een leraar is net zo goed een strijder voor de samenleving als een militair’25 januari 2022</a>
<h5>Wonen! Werken! Winkelen!</h5>
Rondom de school is het rustig, om niet te zeggen: uitgestorven. Het was en is niet de meest inspirerende omgeving en toch: ‘Mijn jaren hier zijn vormend geweest voor mijn makerschap. Op school was cultuur en maatschappij het zwaartepunt; hoe kijk jij naar de wereld? En bij de gemeente was er altijd wel een potje geld, als mijn vrienden en ik iets wilden maken.’
Het motto van de stad was jarenlang: het kán in Almere. Daar deden we smalend over, maar het was wel zo.
‘Zeker. Almere is bij uitstek de plek van de maakbaarheid, opgebouwd vanuit dat linkse jaren zeventig, utopische denken. Dat zie je ook aan de woonhofjes met hun community-achtige vibe. De slogan is nu geloof ik “wonen, werken, winkelen”.’ Dat klinkt toch meer als een dreigement. Wonen! Werken! Winkelen! En verder je bek houden!’ (Weer die schaterlach).
<div class="info-box">
‘What’s Left’ is 22 september op tv, om 22.25 uur op NPO2.
</div>

Anouk Kemper

Johan Fretz: ‘Neoliberaal beleid is het kwaad’

Reportage

In september kregen Nigal Tzur (32, werkzaam in de toeristensector) en Zohar Akhai (35, geluidstechnicus) een zoon. Al tijdens de prille zwangerschap werd aan het stel gevraagd wat ze dingen doen. Besnijden of niet?
‘Dat dit nu überhaupt een vraag is zegt iets over deze tijd,’ vertelt Tzur. ‘Het is niet meer vanzelfsprekend dat je je zoon besnijdt. Maar je weet: mensen die het níét vragen hebben hun kind wel laten besnijden.’ Het is nog altijd een zeer gevoelig onderwerp, zegt Tzur. Daarom zal ze nooit uit zichzelf vertellen dat hun zoontje zijn voorhuid nog heeft. ‘Dan is het alsof je zegt: ik geef meer om mijn kind dan jij, want ik doe hem die pijn niet aan. Niet dat ik dat vind, maar zo wordt het opgevat. Mensen voelen zich gauw aangevallen, dus ik probeer het onderwerp een beetje te vermijden.’
<blockquote>‘Waarom is het zo interessant wat de ander in zijn broek heeft?’</blockquote>
Haar man gaat juist met liefde de discussie aan. Gestrekt been en al. ‘Waarom we hem niet hebben laten besnijden? Omdat het nergens op slaat, het is verminking. Besnijden is niet gezonder en het betekent ook niet dat je dan pas écht joods bent,’ zegt Akhai, terwijl hij steeds bozer wordt. ‘Het is het meest barbaarse wat je je kunt voorstellen en toch doet iedereen het, zonder er verder over na te denken. In Israël is men nogal van: hou je kop en doe wat je moet doen. Ik kan daar niet tegen.’
Discussies met vrienden kunnen hoog oplopen. ‘Ze zeggen dan dat ze niet willen dat hun kind anders is dan de rest. Maar een kind is toch altijd anders? Waarom is het zo interessant wat de ander in zijn broek heeft?’ zegt Akhai. ‘Het gaat eigenlijk niet om het kind, dat is acht dagen oud, kom op. Het gaat om jou als ouder. Jíj bent bang om die beslissing te nemen.’
<h5>Ritueel besnijder</h5>
In het jodendom is het gebruikelijk dat jongetjes op de achtste dag van hun leven besneden worden. Tijdens deze ceremonie, de ‘briet mila’, krijgt de baby ook zijn naam. In Israël gebeurt dit veelal bij de ouders thuis, omringd door familie en vrienden. De besnijdenis wordt uitgevoerd door de zogeheten moheel, een ritueel besnijder. De moheel kan een rabbijn zijn, maar ook een boekhouder die besnijdenissen erbij doet. Landelijke wetgeving is er niet, in principe mag iedereen een besnijdenis doen. Hoewel de briet mila veelal thuis plaatsvindt, kiezen Israëliërs ook vaker voor een besnijdenis door een dokter in het ziekenhuis.
Of – en dat is al helemaal een nieuwe ontwikkeling – ouders kiezen voor een Brit Shalom. ‘In deze ceremonie krijgt het kind wel zijn naam, maar wordt het niet besneden,’ vertelt Na’ama Carlin. De Israëlische socioloog promoveerde op het fenomeen besnijdenis. Inmiddels woont ze in Sidney, waar ze lesgeeft aan de universiteit van New South Wales. Wie kiezen er voor een Brit Shalom? ‘Over het algemeen zijn het seculiere joden, politiek links georiënteerd. Ze wonen veelal in de grotere steden of in mosjavim (van oorsprong coöperatieve landbouwnederzettingen, AK). Een Brit Shalom is niet iets waar de orthodoxen voor kiezen.’
<blockquote>‘Veel besnijdenissen gebeuren bij de mensen thuis. Dat maakt het lastig te monitoren.’</blockquote>
Carlin durft wel te zeggen dat ruim negentig procent van de Israëlische burgers (moslims incluis) nog altijd besneden is. Onder de overige tien procent vallen onder anderen Russische immigranten of christelijke vluchtelingen uit Eritrea. ‘Maar het is heel moeilijk om de exacte cijfers te kennen. Veel besnijdenissen gebeuren immers niet in het ziekenhuis, maar bij de mensen thuis. Dat maakt het lastig te monitoren.’ Of het aantal besnijdenissen daalt is dan ook moeilijk te staven. ‘Al denk ik haast van wel. Kijk alleen al naar een beweging als Brit Shalom, die aan populariteit wint. En het is al heel wat dat het nu een onderwerp van gesprek is.’
<h5>De voorhuid van je hart</h5>
Terug naar het begin. Waarom is het in het jodendom überhaupt gebruikelijk om de voorhuid van jongetjes te verwijderen? Niet omdat het in de Bijbel staat, aldus Yigal Ben-Nun, gespecialiseerd in de historiografie van de Bijbel en tegen besnijdenis. ‘De frase “En zij werd zwanger en baarde een zoon” staat zo’n 65 keer in de Bijbel, maar niet de voor de hand liggende follow up: ‘Zij werd zwanger en baarde een zoon en besneed hem en noemde hem X,’ schrijft Ben-Nun in een opiniestuk in de Israëlische krant Haaretz.
Het bekende verhaal over Abraham die zijn zoon moet besnijden om daarmee het pact met God te sluiten, werd pas aan het eind van de Eerste Perzische Tijd (330 BC, AK.) geschreven. ‘Toen kreeg het wegsnijden van de voorhuid bij acht dagen oude baby’s pas de betekenis van een convenant tussen het volk en hun God.’
<blockquote>‘De meest verrassende bedenkingen rondom besnijdenis komen uit de Bijbel zelf.’</blockquote>
Ter info: het jodendom was op dat moment al eeuwenoud. De Marokkaans-joodse historicus Ben-Nun beweert dat geen van de Joodse koningen besneden was. Voor de joodse profeten geldt hetzelfde. Opvallend: ‘De meest verrassende bedenkingen rondom besnijdenis komen uit de Bijbel zelf,’ schrijft Ben-Nun. ‘De auteurs van het boek Deuteronomium (…) verafschuwden het gebruik (…) In plaats van het vlees te besnijden, pleiten zij ervoor het hart te besnijden: “Besnijd daarom de voorhuid van je hart” (Deuteronomium 10:16).’ Volgens Ben-Nun moet dit geïnterpreteerd worden als een spirituele verwijdering van het kwaad uit de harten van mensen.
Een interpretatie die (tot nog toe) op weinig navolging kan rekenen. ‘Besnijdenis is een van de belangrijkste dingen in het jodendom. Het is iets waar veel joden voor kiezen, of ze nou religieus zijn of niet. Het is heel cultureel bepaald,’ vertelt socioloog Carlin. ‘Toch is het verwijderen van de voorhuid niet “nodig” om joods te zijn, want volgens de joodse wet ben je joods wanneer je moeder joods is. Dus waarom doen we het dan?’
Carlin heeft de waaromvraag niet kunnen beantwoorden in haar promotieonderzoek. ‘Besnijdenis is een manier om onszelf te identificeren, als cultuur en als volk. Maar welke functie heeft het precies? Ik bedoel, het is betekenisvol, maar wat is de betekenis?’
<h5>Wortels</h5>
Lara Verba (30, jurist) en haar man Guy Kunicher (30, jeugdhulpverlener) weten het antwoord ook niet, maar hun zoon van ruim twee jaar oud is wel besneden. ‘We hebben er tijdens mijn zwangerschap over gepraat; doen we het wel, doen we het niet? Maar ergens wisten we al dat we het sowieso zouden doen,’ zegt Verba. Niet dat zij en haar man religieus zijn, helemaal niet zelfs. ‘Maar dit is een heel basic iets in de Israëlische maatschappij.’ Kunicher: ‘We zijn ouders en dat betekent dat we beslissingen nemen voor ons kind. Dat is één van de grootste taken die we hebben. Voor mijn gevoel hebben we hem vooral laten besnijden omdat we niet willen dat hij anders is.’
<blockquote>‘Ik wil niet dat mijn kind zich later onzeker voelt, als hij seks heeft met een meisje, bijvoorbeeld.’</blockquote>
Maar, om in de woorden van Zohar Akhai te spreken, elk kind is toch anders? ‘Ja, maar dit is iets wat wij zelf kunnen beslissen,’ zegt Verba. ‘Hier heb ik controle over. En ik wil niet dat mijn kind zich later onzeker voelt, als hij seks heeft met een meisje, bijvoorbeeld.’
Voor Kunicher heeft de besnijdenis van zijn zoon ook nog met iets anders met maken: ‘Het verbindt mijn zoon aan de plek waar hij zal opgroeien. Ik ben besneden, mijn vader, mijn opa, mijn overgrootvader, enzovoort. Dat heeft voor mij niet zo zeer met het jodendom te maken, maar wel met mijn wortels hier in Israël.’
<h5>Geen objectief medisch advies</h5>
Een veelgehoord argument is dat besnijden allerlei gezondheidsvoordelen heeft. Zo zou het de kans op infecties verkleinen. In Israël wordt besnijden nog altijd officieel aanbevolen door artsen. ‘Het schandalige is dat, als het op besnijden aankomt, artsen religie en geneeskunde met elkaar mixen,’ zegt Rani Kasher in een interview met het Israëlische online magazine Ynet. Kasher is activist en schrijver van het boek Milah – A Second Thought of Brit Milah. ‘Ik, als seculiere jood, kan geen objectief medisch advies krijgen.’
Klinkt overdreven? Dat valt te bezien. Toen Nigal Tzur en Zohar Ahkai met hun zoontje naar het ziekenhuis gingen vanwege een griepje, zei de arts verschrikt: ‘Je moet hem wel laten besnijden, hoor. Anders kan hij infecties krijgen.’ Akhai: ‘Ik vroeg of we dan maar meteen zijn oren eraf zouden halen, zodat hij later geen oorontsteking krijgt.’
<blockquote>‘Het blijft een moeilijke beslissing, eentje die je niet voor de volle honderd procent neemt.’</blockquote>
Activist Kasher in het interview met Ynet: ‘Hoe kan het dat een Israëlische arts een andere aanbeveling doet dan een Franse, Zweedse of Japanse arts?’ Daarbij vindt de auteur het verdacht dat er geen cijfers bekend zijn over de complicaties die een besnijdenis kan veroorzaken. ‘Dit is een verborgen cijfer.’
Nadat de zoon van Verba en Kunicher thuis werd besneden (door een arts) kreeg hij een ontsteking aan zijn piemel. Hij moest terug naar het ziekenhuis, het herstel duurde lang. ‘Toch zouden we het nog een keer doen als we weer een zoon krijgen. Alleen dan in een ziekenhuis,’ zegt Verba. Kunicher: ‘Het blijft een moeilijke beslissing, eentje die je niet voor de volle honderd procent neemt.’
Voor Zohar Akhai is het duidelijk: ‘Besnijden is een heel unieke vorm van kindermishandeling, het voldoet aan de criteria. Maar als ik dat tegen mensen zeg kijken ze me aan alsof ík de weirdo ben.’
<div class="info-box">
<h5>Besnijden in Nederland</h5>
Het aantal besnijdenissen op niet-medische grondslag wordt in Nederland niet formeel bijgehouden. Hierdoor kan de Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst (KNMG) ook geen concrete aantallen noemen en de vraag beantwoorden of het aantal besnijdenissen toe- of afneemt. ‘In ons standpunt uit 2010 (dat als standpunt nog steeds geldig is) spreken we van een schatting van 10.000 jongens, toen gebaseerd op aantal geboren jongens van islamitische ouders. Maar dan nog is het gissen naar het percentage van de jongens dat ook daadwerkelijk besneden wordt,’ aldus een woordvoerder. ‘Het merendeel van de besnijdenissen wordt gedaan vanuit een islamitische achtergrond. Slechts in een heel klein deel gaat het om een joodse besnijdenis, omdat de joodse gemeenschap in Nederland klein is. We weten daarom ook niet welk percentage jongens wordt besneden vanuit de joodse gemeenschap, en of dit percentage toe- of afneemt.’
</div>

Jonge Israëliërs bevragen besnijdenis: ‘Waarom is het zo interessant wat in je broek zit?’

Koud terug van vakantie en bijna twaalf weken zwanger krijg ik een echo. Mijn vriend en ik kijken nieuwsgierig naar het scherm. De echoscopist is net te lang stil. ‘Ik heb slecht nieuws,’ zegt ze. ‘Het kindje is in de negende week overleden.’ Verdriet valt als een zware deken over me heen. ’s Avond drinken mijn vriend en ik een fles wijn leeg. Je moet wat, zo tussen het huilen door. De volgende dag ga ik naar mijn werk, wetend dat er iets doods in mijn lijf zit wat er nog uit moet (daarover later meer). Ik heb het er verder niet over. In plaats daarvan vertel ik semi-enthousiast over onze vakantie in Zuid-Afrika.
<h5>Miskramen doe je maar thuis</h5>
Als meisje krijg je twee dingen mee als het gaat om kinderen krijgen: pas op dat je niet zwanger raakt, en twee, als je later eenmaal kinderen hebt, is je oude leven voorbij. Dat zwanger worden én blijven misschien niet zo makkelijk gaat, daar hoor je weinig over. Niet op school, niet op televisie en in de meeste gevallen ook niet van je moeder. Dus toen ik begin dit jaar een miskraam kreeg, was ik daar eigenlijk niet op voorbereid. Natuurlijk kende ik de statistieken wel – één op de vijf vrouwen krijgt een miskraam, vanaf 35 jaar is die kans zelfs één op vier – maar ik nam ze niet serieus.
<blockquote>Labiele vrouw krijgt buikpijn, stort huilend ter aarde en ontdekt rode vlek in broek. Fade to black.</blockquote>
Het gaat alleen mis in slechte films. Labiele vrouw krijgt buikpijn, stort huilend ter aarde en ontdekt rode vlek in broek. Fade to black.
Praten over je miskraam hóórt gewoon niet. Miskramen doe je maar thuis. We horen het wel als je succesvol zwanger bent, joe! Dat idee zit diep ingebakken. De eerste twaalf weken is het vrij ongebruikelijk te vertellen dat je zwanger bent. Stel dat het misgaat. In die gedachtegang zit indirect de boodschap: áls het misgaat hou dat voor jezelf. Alsof een miskraam beschamend is, of irrelevant.
<img decoding="async" class="alignnone wp-image-392403" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/05/vrijned3_preview-2-e1527777364900.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/05/vrijned3_preview-2-320x480.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/05/vrijned3_preview-2-640x961.jpg 640w" alt="" width="800" height="1200" />
<h5>Weeffout van de natuur</h5>
Aangezien praten voor mij de beste remedie is stapte ik snel over mijn schroom heen. Ik wil niet stiekem doen, ik ben gewoon die ene op de vijf. Dat maakt me geen aangeschoten wild, ik ben nog steeds dezelfde vrouw met wie je een normaal gesprek kunt voeren. Vrienden, familie en nabije collega’s, niemand reageerde ongemakkelijk of bot. En wat bleek: iedereen, echt iedereen, kende wel iemand die hetzelfde was overkomen.
Waarom hébben we het er dan nooit over? Twintig procent van de vrouwen maakt het mee. De impact is enorm, het raakt zó aan de essentie van het mens zijn. Vanwaar toch die stilte?
<blockquote>‘Het is inderdaad frappant dat er weinig aandacht is voor miskramen, terwijl het de meest frequent voorkomende complicatie is bij een zwangerschap.’</blockquote>
Het is niet dat er in de Nederlandse cultuur geen ruimte is voor moeilijke onderwerpen. Ziekte, doodgaan, uit de kast komen, van geslacht veranderen, tienermoeder zijn, gehandicapt zijn, opvoeden: over al deze thema’s verschijnen artikelen, boeken, films en televisieprogramma’s. Denk alleen al aan series als Over Mijn Lijk (terminaal zieken), Hij is een zij (transgenders) en Vier handen op één buik (tienermoeders). Een soortgelijk discours over miskramen ontbreekt.
‘Het is inderdaad frappant dat er weinig aandacht is voor miskramen, terwijl het de meest frequent voorkomende complicatie is bij een zwangerschap,’ zegt Mariette Goddijn, gynaecoloog (AMC) en hoogleraar Voortplantingsgeneeskunde (UvA). ‘Misschien speelt mee dat onderwerpen als transgenders en nieuwe voortplantingstechnieken meer van deze tijd zijn en daardoor meer aandacht krijgt.’
Pim Ankum, gynaecoloog en ‘miskraamexpert’ in het AMC, is ook aangeschoven bij het telefonische gesprek. ‘Inherent aan een miskraam is dat veel vrouwen zich afvragen of het aan hun eigen gedrag ligt. Daar gaan ze onder gebukt. Een van onze taken is uitleggen dat hun gedrag geen invloed heeft. Een miskraam wordt veroorzaakt door een weeffout van de natuur en kan iedereen overkomen. Het is bijna een wonder dat het zo vaak goed gaat.’
<img decoding="async" class="alignnone wp-image-392405" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/05/vrijnedfinal2_preview.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/05/vrijnedfinal2_preview-320x480.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/05/vrijnedfinal2_preview-640x960.jpg 640w" alt="miskraam" width="800" height="1200" />
<h5>Eigen schuld</h5>
In eerste instantie zag ik de miskraam inderdaad als mijn eigen schuld. Ik had blijkbaar iets verkeerd gedaan, daar schaamde ik me voor en dus had ik het er aanvankelijk liever niet over. ‘Praten is juist belangrijk voor de verwerking,’ zegt verloskundige Tessel Man. Dat advies geeft zij dan ook aan haar cliënten. ‘En ik probeer altijd uit te leggen dat ze niet de schuld bij zichzelf moeten zoeken.’
Dat deed ik toch. Had ik maar geen koffie gedronken, had ik die Advil maar niet geslikt, was ik maar niet naar Zuid-Afrika gegaan. Het vrat aan me.
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/ariel-levy-verdriet-ligt-altijd-ergens-wachten/" class="article-embed article-embed--right">Lees ookLees ook ons interview met Ariel Levy. ‘Het verdriet ligt altijd ergens te wachten’22 juni 2017</a>
‘Je moet dat boek van Ariel Levy lezen,’ zegt een goede vriend. De Amerikaanse journalist van The New Yorker schreef The Rules Do Not apply (in het Nederlands uitgebracht als De regels gelden niet) naar aanleiding van haar miskraam tijdens een werktrip in Mongolië. Haar boek sloeg internationaal in als een bom, mede door haar rauwe eerlijkheid. ‘Ik vroeg me af: waarom praat niemand hierover?&#8217; zegt ze in verschillende interviews. ‘Het is een ongelooflijk intense ervaring, die héél veel vrouwen doormaken, maar als het je overkomt is er heel weinig literatuur over. So you feel insane. Omdat je zo diep rouwt om een baby die nog niet eens echt een baby was. Ben jij de enige die zo reageert op deze ervaring? Maar het antwoord is nee.’
<blockquote>‘Een miskraam kan voor vrouwen voelen als falen, omdat het hun lijf “niet gelukt” is.’</blockquote>
Ik verslind haar boek in een dag. Eindelijk een intelligente vrouw die zonder pathetische truttigheid – veelal de norm op diverse internetfora – het verlies beschrijft.
<h5>Verborgen verdriet</h5>
Want het is een verlies, ook al was mijn ‘baby’ niet groter dan een druif. Ik was super zwanger, inclusief alle symptomen en hormonen. Nog even en ik kreeg een buik. Er was een naam die we allebei ‘niet stom’ vonden. We waren er volledig op ingesteld dat we in augustus ouders gingen worden. Het was veel meer dan een druif. Het was een toekomst als gezin en ineens was alles weg.
‘Er is veel verborgen verdriet waar niet over wordt gepraat,’ zegt Miriam van Kreij, coach en oprichter van Miskraambegeleiding Nederland. ‘Een miskraam kan voor vrouwen voelen als falen, omdat het hun lijf “niet gelukt” is. In de schijnbaar maakbare wereld waarin we leven, is dit dan iets wat niet lukt.’
<img decoding="async" class="alignnone wp-image-392411" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/05/vrijned4_preview.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/05/vrijned4_preview-320x480.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/05/vrijned4_preview-640x960.jpg 640w" alt="Miskraam" width="800" height="1200" />
Verloskundige Tessel Man onderschrijft dat: ‘Vrouwen hebben op dit vlak altijd de controle gehad en bij een miskraam glipt dat ineens weg. Ik denk dat dat ook maakt dat men het er liever niet over heeft.’
Het sluit aan bij de theorie van de Amerikaanse historicus Shannon Withycombe, beschreven in haar in oktober van dit jaar te verschijnen boek Lost: Miscarriage in Nineteenth-Century America. In een <a href="https://www.thecut.com/2018/04/the-history-of-talking-about-miscarriage.html">interview</a> met online magazine The Cut, een titel van New York Magazine, zegt zij dat een miskraam pas vanaf de jaren zeventig een ‘silence thing’ werd. Vanwege de ruime keus aan voorbehoedsmiddelen en goede prenatale gezondheidszorg, ontstond het idee dat een zwangerschap áltijd de bedoeling is en áltijd succesvol. ‘Als je dan een miskraam krijgt, is het makkelijk om te denken dat het jouw schuld is, dat je iets verkeerd hebt gedaan – zeker als je de statistieken niet kent. Dat zorgt ervoor dat vrouwen zwijgen,’ aldus Withycombe.
<h5>#IHadAMiscarriage</h5>
Volgens gynaecoloog en hoogleraar voortplantingsgeneeskunde Goddijn zijn vrouwen opener over hun miskraam dan pakweg tien jaar geleden. ‘Vroeger vertelden vrouwen bijvoorbeeld niet eens dat ze ooit zwanger waren geweest. Dat zie je nog zelden. Tegenwoordig delen vrouwen hun miskraam tenminste wel met een klein kringetje.’
Echt openlijk praten over miskramen blijft uitzonderlijk, maar het gebeurt wél. In hetzelfde artikel van The Cut lees ik over de sociale-media-actie van Jessica Zucker, psycholoog en schrijver uit Los Angeles. Naar aanleiding van haar eigen miskraam startte ze in 2014 de campagne #IHadAMiscarriage, om de stilte te doorbreken. Het speciale Instagramaccount heeft ruim 24.000 volgers en werd uitgroepen tot ‘the bravest use of social media’ door Women’s Health Magazine U.K.
Uit automatisme heb ik vrijwel niemand verteld over mijn zwangerschap. Vreemd, want ik wist: als het misgaat wil ik dat ook vertellen. Maar de ingebakken mores waren sterker dan mijn eigen ideeën. Bij een volgende zwangerschap speel ik het spel niet opnieuw mee, want zo houden we het ‘miskraamtaboe’ in stand. Meer openheid biedt troost en relativering. Het kán misgaan, maar dat ligt niet aan jou en je bent verre van de enige.
<img decoding="async" class="alignnone wp-image-392413" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/05/vrijned6_preview.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/05/vrijned6_preview-320x480.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/05/vrijned6_preview-640x960.jpg 640w" alt="miskraam" width="800" height="1200" />
<h5>Ondergeschoven kindje</h5>
Binnen de gynaecologie was de miskraam lang een ondergeschoven kindje (pun intended). Dat veranderde toen de apparatuur eind jaren negentig aanzienlijk verbeterde. Er kwam een apparaat voor inwendige echo’s op de markt, waardoor al vanaf de zesde week kan worden vastgesteld of de vrucht al dan niet levensvatbaar is. Een vrouw hoeft namelijk niet meteen last te hebben van bloedverlies en buikkrampen wanneer het niet goed zit. ‘Hoe stel je een miskraam vast? Wanneer weet je het zeker en wat moet je aan met de vrouw bij wie je het vaststelt? Dat zijn onderwerpen waar we over soebatten,’ zegt gynaecoloog Pim Ankum.
<blockquote>Je kunt afwachten tot de miskraam vanzelf naar buiten komt, maar: ‘Dat kan weken duren. Op een gegeven moment is het psychologische elastiek overrekt.’</blockquote>
Wetenschappelijk onderzoek heeft er onder meer toe geleid dat curetteren, een operatie waarbij de baarmoeder wordt leeggezogen, na ruim vijftig jaar niet meer de geprefereerde behandeling is. Ankum: ‘Bij een volgende zwangerschap is het risico op een te vroeg geboren kind twintig procent hoger na een curettage. Dat is een evident nadeel dat we nog niet zo lang kennen, of erkend hebben.’ Een andere optie is afwachten tot de miskraam vanzelf naar buiten komt, maar: ‘Dat kan weken duren. Op een gegeven moment is het psychologische elastiek overrekt.’
Ook ik was klaar met afwachten. Al drie weken liep ik rond met een dode foetus in mijn lijf. Het moest eruit. Van mijn gynaecoloog kreeg ik misoprostol, het middel dat eveneens de voorkeur heeft van Ankum. ‘We gebruiken het sinds een jaar of zeven, acht,’ zegt hij. ‘Je kunt de miskraam ermee opjutten. De baarmoeder komt in een andere stand en zorgt dat het naar buiten komt.’
Klinkt als het droomalternatief voor curettage, nietwaar? Je stopt vier pilletjes in je vagina, krijgt (hevige) buikkrampen en je baarmoeder duwt het weefsel naar buiten. En dat alles gewoon in je eigen vertrouwde huis.
Maar ik reageerde nogal sterk op het middel. Het was alsof ik vanbinnen uiteen werd gereten. Na twintig paracetamol en vier uur schreeuwen in een kussen belde mijn vriend een ambulance. Pas toen ik in het ziekenhuis morfine kreeg, ging het beter.
Ik vertel de beknopte versie van dit verhaal aan Ankum, omdat het me verbaast dat vrouwen dit thuis moeten doorstaan, zonder de juiste pijnbestrijding. ‘Vrouwen krijgen al sinds mensenheugenis miskramen, zo gaat dat,’ zegt hij. ‘We schrijven wel naproxen voor, maar deze pijnbestrijder vertraagt ook het proces.’
<img decoding="async" class="alignnone wp-image-392415" style="font-size: 1.125rem;" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/05/vrijned5_preview.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/05/vrijned5_preview-320x480.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/05/vrijned5_preview-640x961.jpg 640w" alt="miskraam" width="800" height="1200" />
<h5>Een huidkleurig klontje</h5>
Terug naar het ziekenhuis, het OLVG in Amsterdam-West. ’s Nachts ging ik naar de wc om mijn maandverband te verwisselen. Op het van bloed doordrenkte verband lag een huidkleurig klontje met een zwart ‘oogje’. Suf van de morfine liep ik naar de personeelskamer. ‘Ik wil iets laten zien,’ zei ik. ‘Het is wel een beetje onsmakelijk.’ De verpleegster zei dat ze wel wat gewend was en hurkte neer bij het maandverband. ‘Ja, dit is het,’ zei ze. ‘We gooien het niet in de prullenbak, hoor. Dat vind ik raar.’ Achteraf ben ik blij dat ze dat voor mij besloot.
Was dat dan een miskraam? Nee, zo snel gaat het niet. Uiteindelijk bloedde ik bijna twee maanden, omdat mijn baarmoeder een achtergebleven restje eruit moest werken. (Gemiddeld stopt het bloeden na twee weken en wordt een vrouw na zo’n zes weken weer ongesteld.) Telkens als ik naar de wc ging, werd ik aan de akelige gebeurtenis herinnerd. Er was veel bloed, het stonk, het werd minder, het werd meer, het was bruin, rood, roze. Ik was erdoor geobsedeerd. Was ik nog vruchtbaar? Werd ik ooit weer mezelf? Op slechte dagen moest ik zomaar huilen, bij de visboer bijvoorbeeld. Op de betere dagen maakte ik er een botte grap over. Ik durfde mijn gewone spijkerbroeken niet aan, uit angst dat iemand de matrassen in mijn oma-ondergoed opmerkte – tampons mochten niet in verband met infectiegevaar. Seks was al helemaal geen optie. Ik voelde me vies, een ander, een loser. Dat is een miskraam.
‘Meer media-aandacht zou helpen om de schuld en schaamte weg te nemen,’ zegt gynaecoloog Ankum. ‘Ik denk dat bekende Nederlanders voor een doorbraak kunnen zorgen.’
De deur staat op een kier. Eind vorig jaar vertelde Roxeanne Hazes openlijk over haar miskraam en ook kickbokser Rico Verhoeven sprak zich uit over de twee miskramen van zijn vriendin Jacky. Coach Miriam van Kreij pleit voor meer openheid van moeders naar hun kinderen. ‘Het kan al helpen als ze zeggen: ik heb drie kinderen, maar ik ben vaker zwanger geweest. Dat weten kan al uitmaken.’
Zelf wil ik met dit artikel iets bijdragen aan de ‘normaalheid’ van het onderwerp. Ik wil andere vrouwen niet verplichten net zo open te zijn als ik, ik wil alleen maar zeggen dat het kan. De schaamte, het schuldgevoel, de viezigheid: natuurlijk is het geen feest erover te praten. Maar het helpt wel.

Johan Fretz: ‘Neoliberaal beleid is het kwaad’

Jonge Israëliërs bevragen besnijdenis: ‘Waarom is het zo interessant wat in je broek zit?’

Laten we het eens over miskramen hebben