MAGA-miljoenen ontwrichten Europa

MAGA in Europa

Verhaal van de Week

'Een slimme rekenmachine'

Aritificial Intelligence

De zomer van de klimaatcrisis

Hannah Prins

Heinens denkfout

Hans against the machine

Publieke omroep

Onderzoek

Laurens Dassen

Essay 

Is het tijd voor een avondklok voor mannen?

Debat op dinsdag

Uit het strafkamp in Belarus: Martin

Kort verhaal

Dit moet je deze maand zien, lezen of bezoeken

Cultuurtips

<div class="lead">Jarenlang was het vmbo het probleemkindje van het voortgezet onderwijs. Nu gooit de havo hoge ogen om de opvolger te worden. Zijn categorale havo’s de oplossing? En moet er dan meer vwo in of juist meer beroepsonderwijs?</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Tijdens de les Nederlands moet mevrouw Ine Zantingh (61) alle zeilen bijzetten om klas h4C met negen meisjes en zeventien jongens erbij te houden. Ze daagt ze uit, roept de jongens op de achterste rij meermaals tot de orde en helpt tegelijkertijd een jongen vooraan die de opdracht niet snapt, maakt grapjes en vraagt of de dames vooraan niet zo veel willen kletsen. Ze bespeelt de 4-havo-klas van het Pieter Nieuwland College in Amsterdam-Oost als een orkest met veel verschillende secties. En het lukt haar ook: het wordt muisstil als de leerlingen een intro moeten schrijven voor een betoog over de verplichte boekenlijst. </p>
<p>Totdat Jamil vraagt of je ook feiten mag verzinnen. Snedig zegt Imro, die achterin de klas onderuit hangt in zijn stoel: ‘Feiten kan je niet verzinnen man.’ Ine Zantingh schiet in de lach. Imro is afgelopen schooljaar afgezakt van 3-vwo naar 4-havo. Op de vraag waarom antwoordt hij schouderophalend: ‘Ik werkte gewoon niet.’ Met hem nog vier andere jongens in de klas. Uitdagend met een brede grijns: ‘Wij zijn jongens met een havo-lijf en vwo-hersens.’ </p>
</p></div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>Een vijfde van alle 4-havo-leerlingen blijft aan het eind van het jaar zitten: het hoogste aantal zittenblijvers van het hele voortgezet onderwijs</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Jamil daarentegen betwijfelt of hij dit jaar wel gaat halen. ‘Het is zo’n grote overgang van 3- naar 4-havo. Eigenlijk zou je een extra jaar moeten hebben om je daar op voor te bereiden.’</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>De verkeerde lijstjes</h3>
<p>Vier-havo is het weefvak, de in- en uitvoegstrook van het voortgezet onderwijs en menig docent werkt er zich het zweet op de rug. Acht procent van de 3-vwo-leerlingen zakt af naar 4-havo, daar komt ongeveer een vijfde van alle leerlingen met een mavo-diploma bij die zich omhoog stapelen en dat mengt zich met de reguliere havisten. Vervolgens blijft al flink wat jaren bijna een vijfde van alle 4-havo-leerlingen aan het eind van het jaar zitten: het hoogste aantal zittenblijvers van het hele voortgezet onderwijs, dat gemiddeld rond de 5,5 procent schommelt.</p>
<p>En daar blijft het niet bij: tien procent van de eindexamenkandidaten havo zakt, en er zwaaien ook nog eens gemiddeld zesduizend 4- en 5-havo-leerlingen zonder diploma af naar het middelbaar beroepsonderwijs (mbo). Van deze groep vallen er vervolgens per jaar zeshonderd uit zonder schooldiploma. Aldus onderzoekster Anneke Westerhuis van het Expertisecentrum Beroepsonderwijs (ECBO), die deze cijfers al jaren bijhoudt en het aantal havisten in het mbo in rap tempo ziet toenemen. Overigens ook mét een havo-diploma: dat zijn er ondertussen jaarlijks bijna tweeduizend. Want zelfs als de havisten dat felbegeerde havo-diploma uiteindelijk in handen hebben, staan ze nog steeds in de verkeerde lijstjes: twaalf procent valt uit in het hbo en 28 procent switcht tussentijds van studie. Was jarenlang het vmbo het probleemkindje van het voortgezet onderwijs, nu gooit de havo hoge ogen om de opvolger te worden. </p>
</p></div>
<div class="image center"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2015/01/8cc3d4dc-65df-4ae8-b673-b836f8474d3d_Pieter-Nieuwland-College-07_preview800.jpg" width="800" height="534"alt="Beter presterende kinderen of een verlaagde standaard; het aantal havo-leerlingen is sterk gestegen afgelopen jaren. Foto: Otto Snoek" border="0" /><em class="credit">Beter presterende kinderen of een verlaagde standaard; het aantal havo-leerlingen is sterk gestegen afgelopen jaren. Foto: Otto Snoek</em></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Nooit een eigen smoel</h3>
<p>Wie goed oplette de afgelopen jaren, had dit wel kunnen voorspellen. Sinds tien jaar groeit het aantal leerlingen in de havo en het vwo: in 2002 was nog 17 procent van alle leerlingen een havo-leerling. In 2012 was dat 24 procent. Ten koste van het vmbo: dat ging in dezelfde tijd van zestig naar iets meer dan vijftig procent van alle leerlingen. En de problemen van het vmbo verplaatsten zich naar de havo. </p>
<p>Niemand kan precies de vinger leggen op de oorzaak van deze snelle verhoging van het opleidingsniveau in zo’n korte tijd. Sommigen zoeken het bij de ouders: die zouden niet willen dat hun oogappeltjes naar het vmbo gaan, sturen ze naar Citotoetstraining en zetten de basisschool onder druk voor een hoger schooladvies, zodat hun kinderen onterecht op de havo komen. Maar de Inspectie van het Onderwijs constateerde twee maanden terug dat het met de meeste schooladviezen wel goed zit. Sterker nog: waar de school hoger adviseert dan de Citotoets, is dat vaak terecht en halen leerlingen dat diploma uiteindelijk ook. </p>
<p>Een andere verklaring voor de opwaartse druk in het voortgezet onderwijs is dat ouders steeds hoger opgeleid zijn, en hun kinderen dus ook beter presteren. Weer anderen wijzen naar de vermeende verlaging van de onderwijskwaliteit en daarmee de verlaagde eisen voor toelating op de havo en het vwo. Maar tot nu toe is nog niemand met het sluitende bewijs gekomen. </p>
</p></div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p> ‘De havo is op zijn best een vwo-light of op zijn slechtst een mavo-plus’</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Volgens rector Wil Raeven van het Pieter Nieuwland College heeft de havo sinds de invoering van de Mammoetwet in 1968 nooit een eigen smoel gehad. ‘De havo is op zijn best een vwo-light of op zijn slechtst een mavo-plus.’ Raeven heeft sinds zijn aanstelling in het onderwijs in de jaren zeventig van de vorige eeuw nooit anders meegemaakt dan dat de havo een zorgenkindje is. Jarenlang waren er plannen voor een zesjarige havo. Nooit uitgevoerd. Geconfronteerd met de huidige stijgende uitvalcijfers: ‘Dat gaat inderdaad wel hard.’ </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Zoveel niveaugroepen</h3>
<p>De uitval in de havo is overigens een typisch Nederlands verschijnsel. Geen ander schoolsysteem in de wereld sorteert leerlingen na de basisschool in zoveel verschillende niveaugroepen. Het zijn er maar liefst zeven: het vmbo heeft drie smaken beroepsleerwegen – basis, kader en gemengd. Dan is er de theoretische leerweg vmbo-t, beter bekend als de mavo. Blijven over de havo en het vwo, en die laatste valt ook nog eens uiteen in het atheneum en het gymnasium. Die onderverdeling houdt ook in dat er stereotypen ontstaan. De mavo-klant is geen hoogvlieger maar doet zijn best, een vmbo’er leert niet graag en werkt liever met zijn handen, en de havo-leerling is wel slim maar werkt niet graag. </p>
<p>Die stereotypen komen naar boven in alle onderzoeken naar havisten die sinds 2010 zijn verschenen: de havist is ongemotiveerd, gaat pas aan het werk als de leraar het zegt, is niet dom maar ziet niet het nut van leren en huiswerk maken, en is meer een doener dan een leerder. Het onderwijsadviesbureau APS organiseert het jaarlijkse havo-congres en benadert de havo-leerling wat positiever: havisten vinden het prettig om interactief te leren. Maar die havoleerling lijkt wel veel op een vmbo-leerling. Want een havist heeft volgens het APS net zoals een vmbo’er behoefte aan een goede relatie met een docent. Maar in een ander onderzoek wordt weer geconcludeerd dat er weinig verschil bestaat tussen een havo- en een vwo-leerling.</p>
<p>Staatssecretaris Dekker van Onderwijs presenteerde anderhalve maand terug een bundel interviews met schooldirecteuren en leraren over de havo. Strekking: die typische havo-leerling heeft een andere aanpak nodig. Het was voor Dekker weer aanleiding om zijn stokpaardje van de excellentie van stal te halen. Die excellentie zou vooral op een aparte havo tot zijn recht komen. Hij ging op de foto met de leerlingen van ‘De Nieuwe Havo’ uit Amsterdam-Noord. De havo van het voormalige Bredero Lyceum verzelfstandigde twee jaar terug. In navolging van de categorale gymnasia en mavo’s is er nu klaarblijkelijk ook een markt voor categorale havo’s. De Nieuwe Havo prijst zichzelf aan met een groot bord voor de deur met daarop in chocoladeletters ‘VHBO’. Naar analogie van het vmbo: voorbereidend hbo. </p>
<p>Ook het Pieter Nieuwland College is een eigen havo begonnen: Havo de Hof in de Linnaeushof in de Amsterdamse Watergraafsmeer. De reden volgens rector Wil Raeven: ‘Voor sommige leerlingen is de havo na onze tweejarige brugperiode een verlieservaring. Het vwo zat er niet in. En dat is een teleurstelling voor hen en hun ouders. Ze hebben een eigen aanpak nodig.’</p>
</p></div>
<div class="image center"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2015/01/9d1f4610-4508-435a-87d9-f93231f1e844_Pieter-Nieuwland-College-03_preview800.jpg" width="800" height="534"alt="Volgens het ene onderzoek lijkt de havist veel op een vmbo&#039;er, volgens het andere is er weinig verschil tussen havo- en vwo-leerlingen. Foto: Otto Snoek" border="0" /><em class="credit">Volgens het ene onderzoek lijkt de havist veel op een vmbo&#8217;er, volgens het andere is er weinig verschil tussen havo- en vwo-leerlingen. Foto: Otto Snoek</em></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Ondernemende havo</h3>
<p>Havo de Hof is min of meer per ongeluk ontstaan. Twee jaar terug werd Amsterdam geconfronteerd met een tekort aan havo-klassen. Niet zo raar want in Amsterdam zijn de havo- en vwo-leerlingen sinds kort in de meerderheid. De Hof vormde vorig jaar voor de uitgelote leerlingen drie aparte havo-klassen in de voormalige huishoudschool aan de Linnaeushof. Dit schooljaar zijn er boven verwachting vijf havo-klassen bijgekomen: het succes van de categorale havo werd daarmee bevestigd. Volgend jaar gaat de school zelfstandig verder, nu valt ze nog onder de paraplu van het Pieter Nieuwland College.</p>
<p>Havo de Hof profileert zich als een ‘ondernemende’ havo en is letterlijk op ondernemen gericht. Tijdens het eerste jaar beginnen de leerlingen al met het opzetten van een bedrijf. De school oogt als een gezellige kleine school waar tijdens de pauze naar hartelust in de gang piano wordt gespeeld. Leerlingen vallen de kamer van directeur Maarten Kok binnen voor de sleutel van een lokaal. Op het programma veel vakken die niet op het verplichte curriculum van de havo staan, zoals Arabisch, extra kunst en sport.</p>
<p>Maar beide Amsterdamse categorale havo’s bestaan nog te kort om resultaten te laten zien. Dat is anders bij het Kastanje College in Maassluis, waar dit jaar de eerste lichting havo nieuwe stijl examen doet. Die nieuwe stijl is het Big Picture-concept, waarbij het werken met projecten van drie weken en stages van een maand centraal staan. De havo-klas zit vast aan een vmbo-school die al veel langer met het Big Picture-concept werkt. Het leek de directie van het Kastanje College een prima onderwijsconcept voor havo-leerlingen die meer begeleiding en oriëntatie op een beroep nodig hebben. Inderdaad, zoals vmbo-leerlingen. </p>
<p>5-havo zit in een vast lokaal in een zijvleugel van het Kastanje College met een eigen koelkast, koffie- en tostiapparaat. Ze zijn al vijf jaar samen. Onderweg viel er af en toe iemand af en kwam er weer iemand bij. Maar dat waren er niet veel. Ze vormen een hechte groep. Ze zijn het dan ook roerend met elkaar eens: een reguliere havo zoals het concurrerende Revius Lyceum in Maassluis was niets voor hen geweest. Timo: ‘Daar moet je vooral leren uit boeken en dat ben je na een proefwerk toch weer allemaal vergeten. Je moet heel erg zelfstandig zijn en als je het niet haalt, moet je gelijk van school.’ Timo en zijn ouders kozen vanwege de begeleiding voor het Kastanje College. Demi had net een te lage Citoscore voor de havo en het Kastanje College gaf haar een kans. Elize heeft na het eerste jaar de overstap van de mavo gemaakt omdat ze daar onder haar niveau zat. Een flink aantal weet al precies wat ze na hun diploma gaan doen. Carola gaat naar de Pabo. Ze heeft al twee keer stage gelopen op een basisschool en daarna een tijdje proefgestudeerd op de Pabo. Daardoor weet ze zeker dat ze lerares wil worden. Robbin wil naar het Hoger Agrarisch Onderwijs sinds hij stage heeft gelopen in een tuinbouwbedrijf in het nabijgelegen Westland.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>&#8216;Mijn oudere broer heeft op de andere havo gezeten en moest naar het mbo. Daar is hij ook vanaf gegaan en nu heeft hij geen diploma&#8217;</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Hun mentor en lerares Maatschappijleer Inge Spaander (of ‘Spaander’, zoals ze haar allemaal liefkozend noemen) houdt ze goed in de gaten. Ze is sinds de eerste klas van de havo hun vaste begeleider. Carola: ‘Je kan niet ontsnappen aan de aandacht van Spaander. Die ziet het gelijk al als het niet goed gaat. Ik heb heel wat afgehuild bij haar.’ Timo: ‘En dan zei mijn vader: Spaander heeft gebeld. En dat wist ik wel hoe laat het was.’ Demi: ‘Ik ga Spaander wel missen hoor. Ik ga heel hard brullen bij de diploma-uitreiking.’ </p>
<p>Inge Spaander zelf krijgt af en toe ook buikpijn met de diploma-uitreiking in het vooruitzicht: ‘Het wordt zo spannend of ze allemaal het eindexamen zullen halen. Hebben ze genoeg kennis in huis om dat kunstje van het landelijke examen te doen? Daarna zullen ze het prima redden, daar ben ik van overtuigd. Ze zijn zelfstandig en ondernemend.’ </p>
<p>Je zou het ook anders kunnen bekijken: deze 5-havo-leerlingen hebben de eindstreep zonder zittenblijven bijna gehaald. Timo: ‘Mijn ouders hebben mij expres naar deze school gedaan. Mijn oudere broer heeft op de andere havo gezeten en moest naar het mbo. Daar is hij ook vanaf gegaan en nu heeft hij geen diploma. Ze wilden niet dat met mij hetzelfde zou gebeuren.’</p>
</p></div>
<div class="image center"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2015/01/061c8062-6442-4f2f-b5d1-7b827f111232_Pieter-Nieuwland-College-01_preview800.jpg" width="800" height="534"alt="Veel leerlingen van het Kastanje College weten al wat ze na hun diploma gaan doen. Foto: Otto Snoek" border="0" /><em class="credit">Veel leerlingen van het Kastanje College weten al wat ze na hun diploma gaan doen. Foto: Otto Snoek</em></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Prima terechtkomen</h3>
<p>Socioloog Herman van de Werfhorst van de Universiteit van Amsterdam, gespecialiseerd in onderzoek naar loopbanen in het onderwijs en ongelijkheid, heeft minder problemen met het afzakken van de havisten naar het mbo. ‘Het is natuurlijk niet de bedoeling dat ze de school zonder diploma verlaten. Maar de meeste havisten die naar het mbo gaan, hebben met een opleiding op niveau 4 een goede toekomst. Vanuit de arbeidsmarkt bekeken is het zelfs goed. We zitten te springen om hoogopgeleide beroepskrachten.’ Ook rector Wil Raeven van het Pieter Nieuwland College ziet dat de meeste havo-leerlingen die naar het mbo afstromen, uiteindelijk prima terechtkomen.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>‘Op de havo hebben ze zich nooit met een mogelijk beroep bezig gehouden. Laat ze stage lopen en projecten doen&#8217;</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>ECBO-onderzoekster Anneke Westerhuis doet al sinds 2010 onderzoek naar het stijgend aantal havisten dat afzakt naar het mbo en ziet wel een barrière: ‘Veel havisten lopen inderdaad redelijk makkelijk door het mbo en maken daarna ook vaak nog de overstap naar het hbo. Ze zijn dan wat ouder en hebben een beter idee wat ze willen door hun mbo-opleiding.’ Maar uit haar onderzoek blijkt ook dat voor veel van deze snevende havisten de zogenaamde mbo-brief toch onverwacht kwam en dat ze geen idee hadden wat voor beroepsrichting zij moesten kiezen op het mbo. Bij sommigen had dat tot gevolg dat ze alsnog switchten van opleiding. ‘Op de havo hebben ze zich nooit met een mogelijk beroep bezig gehouden. Juist gezien het grote aantal uitvallers, zowel tijdens de havo als in het hbo, zou er daarom veel meer oriëntatie op een beroep moeten zijn. Laat ze stage lopen en projecten doen. Daar hebben ze echt wat aan als ze naar het hbo gaan en dan komt de eventuele keuze voor het mbo ook niet zo hard aan.’ </p>
</p></div>
<div class="wpg-element bladwijzer">
<h3>Advies Onderwijsraad: samenwerking havo en mbo</h3>
<p> In het laatste advies van 2014 van de Onderwijsraad, ‘Een onderwijsstelsel met veerkracht’, wijst het adviesorgaan van de regering ook op de grote kloof tussen beroepsopleidingen van het vmbo en het algemeen vormend onderwijs van mavo, havo en vwo. Alleen vmbo’ers oriënteren zich op een beroep. Sterker nog: daar moeten ze al op veertienjarige leeftijd voor kiezen. Veel havisten komen pas in aanraking met het beroep dat ze later gaan uitoefenen als ze naar het mbo of hbo gaan. Nu steeds minder leerlingen op het vmbo een beroepsopleiding volgen, knelt dat ook op de arbeidsmarkt, waar een tekort is aan beroepskrachten op mbo-4 niveau en hoger. De Onderwijsraad stelt voor dat havo’s een samenwerking aangaan met mbo-opleidingen in de omgeving. Havisten zouden vakken kunnen volgen op de mbo’s om een beeld te krijgen van de beroepspraktijk. Daarnaast zijn stages een mogelijkheid.</p>
<p>Tegelijkertijd constateert de Onderwijsraad ook een steeds verdergaande fragmentering van het Nederlandse onderwijsstelsel in het voorgezet onderwijs: er zijn nu categorale scholen voor bijna alle niveaus. De beroepsopleidingen van het vmbo staan vaak los van de mavo, die weer liever aanschurkt tegen havo en vwo of een eigen school heeft. De opmars van de categorale gymnasia en nu ook de havo’s valt bijna niet meer te stoppen en bedient een groep ouders die vooral kleine scholen met leerlingen van hetzelfde niveau zoeken. Daardoor komen kinderen van verschillende lagen van de bevolking elkaar niet meer op school tegen en is samenwerking op verschillende leerniveaus binnen scholen bijna helemaal verdwenen, aldus de Onderwijsraad.</p>
</p></div>


Anja Vink

‘Havo-leerlingen hebben een eigen aanpak nodig’

<div class="lead">Steeds meer leraren verbeteren hun onderwijs door met elkaar te overleggen, elkaar te coachen en vernieuwende projecten te bedenken, zonder bemoeienis van bovenaf.</div>
<p>Anderhalf jaar geleden kreeg Arjan van der Meij, natuurkundeleraar op Christelijk College De Popu­lier in Den Haag, een berichtje via Linked­In. Of zijn school wilde meedoen aan het verbeterproject leerKRACHT. Nu kon De Populier wel wat ondersteuning gebruiken. Vijf jaar eerder was de school door de onderwijsinspectie nog als ‘zwak’ bestempeld. Inmiddels was er het nodige bijgevijld en rechtgetrokken, en was De Popu­lier weer opgeklommen naar ‘voldoende’. Maar, zoals Van der Meij het zegt: ‘We waren op zoek naar nog een stapje verder.’</p>
<p>Maar ja, weer zo’n verbeterproject? Dat kwam er in de praktijk vaak op neer dat er een extern bureau werd ingehuurd, dat er een hoop geld werd betaald, en dat docenten een scholingsdag kregen, die met een beetje geluk nog een paar keer werd herhaald. Onderzoek naar het effect van zo’n dag bleef meestal achterwege.</p>
<p>Toch raakte Van Der Meij dit keer enthousiast. Want leerKRACHT was geen doorsnee verbeterproject. Het begon er al mee dat er geen cent overheidsgeld aan te pas kwam. Waar de meeste projecten vaak te kort duurden omdat de subsidiepot al snel leeg was, zou leerKRACHT tot 2020 blijven bestaan.</p>
<p>De aard van het project sprak Van der Meij ook aan. Bij leerKRACHT werden coaches op de werkvloer gezet om leraren te ondersteunen bij het verbeterproces. Op elke deelnemende school werd weer een nieuwe coach opgeleid, die vervolgens met een volgende groep leerkrachten of een volgende school aan het werk ging. De basisgedachte: als docenten met elkaar, en met collega’s op andere scholen, in gesprek gaan over lesgeven en de praktijk in de klas, gaat het niveau van het onderwijs vanzelf omhoog. Van der Meij: ‘Het klinkt allemaal als een open deur, maar voorheen deden we dat dus niet.’</p>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>De basisgedachte: als docenten met elkaar in gesprek gaan over lesgeven en de praktijk in de klas, gaat het niveau van het onderwijs vanzelf omhoog</p>
</blockquote>
</div>
<p>Ook hijzelf niet. En dan te bedenken dat Van der Meij nog tot de leraren van de meer begeesterde soort behoorde. In 2002 was hij een van de drijvende krachten geweest achter de actie ‘Boze bèta’s’, toen minister Maria van der Hoeven het bètavakkenpakket wilde versmallen: ‘Dat was alleen maar bedoeld om het dreigende lerarentekort te verdoezelen.’</p>
<p>Zelf trok hij de afgelopen jaren alles uit de kast om zijn leerlingen te motiveren. In de werkplaats op de zolder van de school organiseerde hij zogenaamde MakerLabs en FabLabs, waar bèta’s zelf aan de slag mochten met lasercutters en 3D-printers. Vaak moest hij ze aan het einde van de les het lokaal uit jágen.</p>
<p>Dus een project als leerKRACHT, daar kon Van der Meij zich wel in vinden. Hij legde het voor aan zijn directeur, en een paar maanden later kregen hij en acht collega’s uit verschillende secties een coach toegewezen.</p>
<p>Inmiddels, anderhalf jaar later, hebben alle leerkrachten, ondersteunende medewerkers en directieleden van de school het project doorlopen. In de lerarenkamer en lokalen van De Populier hangen nu whiteboards met todo-lijstjes, waar-zijn-we-mee-bezig-lijstjes en smileys.</p>
<p>Van der Meij: ‘Als eerste staan we elke donderdag in de tweede pauze even met elkaar rond dit bord en bespreken de week. Hoe voel je je? Wat ga je doen? Heb je vragen of zie je ergens tegenop? Vandaar die smileys. Soms komt het neer op simpele zaken als besparing van tijd. Een collega wil een les over elektriciteit geven en een ander heeft daar dan al een les over klaarliggen. Het heeft veel veranderd in de school: we praten weer over ons onderwijs en dat komt de lessen en de leerlingen ten goede.’</p>
<p>Sterker nog: afgelopen januari kreeg De Popu­lier het predicaat ‘excellente school’ uitgereikt.  Van der Meij is de eerste om het te relativeren:  ‘Het onderwijs moet gewoon goed zijn, ook zonder predicaat “excellent”. Maar leer­KRACHT heeft er zeker toe bijgedragen dat we beter zijn geworden.’</p>
<p></p>
<p><strong>Tot de subtop</strong></p>
<p>Op dit moment doen 88 scholen, van Gro­nin­gen tot Rotterdam, en van basisscholen tot mbo’s en zelfs een lerarenopleiding, aan het project mee. Aan het eind van dit schooljaar zullen dat er tweehonderd zijn.</p>
<p>Initiatiefnemer en onbezoldigd directeur van leerKRACHT is Jaap Versfelt. Hiervoor werkte hij twintig jaar, de laatste jaren als partner, bij het internationale consultancybureau McKin­sey. Zijn huidige kantoor huist niet meer aan de statige Amstel in Amsterdam, maar in een leegstaande vleugel van Kennisnet op een bedrijventerrein in Zoetermeer-Oost, waarvan leerKRACHT gratis gebruik mag maken. Ook hier hangen grote witte borden aan de wanden, vol schema’s en afspraken. Waarom Versfelt dit grootschalige project op touw heeft gezet, zonder dat hij er een cent voor betaald krijgt? Simpel: ‘Ik maak mij grote zorgen om de kwaliteit van het Nederlandse onderwijs.’</p>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>&#8216;We zijn midden in de klas, het hart van het onderwijs, terechtgekomen, en daarom werkt het&#8217;</p>
</blockquote>
</div>
<p>De voornaamste aanleiding voor die zorg was een McKinsey-onderzoek waaruit bleek dat het Nederlandse onderwijssysteem watertrappelt: het behoort nog steeds tot de subtop, maar komt niet meer vooruit. Volgens hetzelfde onderzoek kon dat alleen verbeteren als leerkrachten tachtig procent van hun tijd zouden gaan besteden aan lesgeven, en twintig procent aan uitwisseling met collega’s en andere scholen.</p>
<p>Versfelt, gepokt en gemazeld in verbetertrajecten voor grote bedrijven: ‘Het kenmerk van een professionele organisatie is dat men aan zelfreflectie doet en elkaar beoordeelt door kritiek te geven. Het is heel merkwaardig dat dat in het Nederlandse onderwijs niet gebeurde.’</p>
<p>De eerste coaches van leerKRACHT kwamen van McKinsey, maar er waren er al snel meer nodig om aan de vraag van de scholen te kunnen voldoen. Tot verbazing van Versfelt wilde het ministerie van Onderwijs daar geen bijdrage aan leveren, omdat het geen particuliere initiatieven financieel zou mogen steunen. De Algemene Onderwijsbond en het CNV zegden wél negen coaches toe, waarna het project alsnog verder kon.</p>
<p>Inmiddels heeft onderzoek van de Open Uni­versiteit uitgewezen dat 82 procent van de deelnemers zeer tevreden is over de resultaten. Versfelt: ‘We zijn midden in de klas, het hart van het onderwijs, terechtgekomen, en daarom werkt het.’ Niettemin zal leerKRACHT in 2020 ophouden te bestaan. ‘Dan rolt de vernieuwing die het heeft opgeleverd vanzelf door in het onderwijs. Vijf jaar later zal niemand meer weten wat leerKRACHT is, maar op de werkvloer zal men nog steeds met elkaar praten.’</p>
<div class="image center"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2014/04/d37e2bff-7917-47f4-b951-ea6e19035910_ipad.jpg" width="700" height="824"alt="Je kunt rustig stellen dat ze onderhand worden doodgeknuffeld. Maar: &#039;We knuffelen gewoon terug.&#039; Illustratie: Moker Ontwerp" border="0" /><em class="credit">Je kunt rustig stellen dat ze onderhand worden doodgeknuffeld. Maar: &#8216;We knuffelen gewoon terug.&#8217; Illustratie: Moker Ontwerp</em></div>
<p></p>
<p><strong>Meer dan 250 edu-blogs</strong></p>
<p>Dat het project zo is aangeslagen, zal ook te maken met een bredere trend in onderwijsland: docenten willen het heft weer in eigen hand nemen. Sinds enige tijd debatteren leraren en leraressen, juffen en meesters overal in Nederland geestdriftig over hun vak. Ze laten zich niet meer wegzetten als zure incompetente figuren met veel te lange vakanties en eisen meer zeggenschap over hun beroep. Terugkerend thema is de afkeer van de toenemende afrekencultuur. De nieuwe leraar is opgestaan en eist een plaats aan de tafel waar over het onderwijs wordt beslist.</p>
<p>Een goed voorbeeld is ‘De Balie leert’, terugkerende avonden over onderwijs in het Am­ster­damse debatcentrum De Balie. Daar wordt niet meer, zoals voorheen bij dat soort bijeenkomsten vaak het geval was, vooral door elkaar heen geschreeuwd. Nee, er wordt serieus en diepgravend gedebatteerd over bijvoorbeeld kunstonderwijs, de kloof tussen beleid en praktijk, en de toekomst van het maakonderwijs. De avonden kunnen gevolgd worden via de webcam én later teruggekeken via de website. Sommige uitzendingen worden naderhand meer dan zevenhonderd keer aangeklikt.</p>
<p>Internet en sociale media spelen sowieso een belangrijke rol bij het samenbrengen van deze voorhoede van onderwijzers. Er bestaan meer dan 250 zogenaamde edu-blogs, variërend van blogs over kleuteronderwijs tot een site met de naam Onderwijs­wijven.nl. Ook op Twitter is een levendige onderwijsgemeenschap ontstaan. Neem wiskundedocente Karin den Heijer uit Rotterdam, die zich al twitterend keert tegen de rekentoets, leraar Frans Droog uit Bode­gra­ven, die in 144 tekens de lerarenmaatschap promoot, of schoolbestuurder Edith van Mont­fort uit Oss, die oproept meer oog te hebben voor de professionaliteit van de leerkrachten. Ook hoofdinspecteur basisonderwijs Arnold Jonk mengt zich veelvuldig in het Twitter-debat, vooral wanneer iemand het waagt kritiek te uiten op de inspectie. Zelfs staatssecretaris van Onder­wijs Sander Dekker twittert  sinds een half jaar actiever, en nodigt af en toe ook leerkrachten uit voor een gesprek. Natuur­kun­deleraar Arjan van der Meij van De Populier heeft al een keer in Dekkers kantoor in de Haag­se Hoftoren mogen uitleggen hoe hij aankijkt tegen techniekonderwijs voor basisschoolleerlingen.</p>
<p></p>
<p><strong>We knuffelen terug</strong></p>
<p>Drie jaar geleden leerden geschiedenisleraar Jelmer Evers en wiskundedocent René Kney­ber elkaar ook via Twitter  kennen. Voordat zij elkaar in <em>real life </em>ontmoetten, hadden ze al de afspraak gemaakt om hun ideeën over de nieuwe leraar en zijn vak op papier te zetten.</p>
<p><a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Archief/De-beste-in-zijn-vak/Artikel-De-beste-in-zijn-vak/De-beste-onderwijsvernieuwers-Rene-Kneyber.htm" class="normal" title="De beste onderwijsvernieuwers - Ren&eacute; Kneyber">Kneyber timmert al meer dan vier jaar aan de weg met boeken en cursussen over orde houden in het vmbo</a>. <a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Archief/De-beste-in-zijn-vak/Artikel-De-beste-in-zijn-vak/De-beste-onderwijsvernieuwer-Jelmer-Evers.htm" class="normal" title="De beste onderwijsvernieuwer: Jelmer Evers">Evers werd vorig jaar door Vrij Nederland  tot beste onderwijsvernieuwer uitgeroepen</a>. Wat ze gemeen hebben: ze houden van hun vak en vinden lesgeven aan pubers een van de mooiste uitdagingen die er zijn.</p>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>Leraren laten zich niet meer wegzetten als zure incompetente figuren met veel te lange vakanties </p>
</blockquote>
</div>
<p>Verder zijn de onderlinge verschillen enorm. Kneyber, stijlvol in pak en met baardje, is de docent die met het krijt aan de vingers klassikaal lesgeeft aan de vmbo-afdeling van het Oos­terlicht College in Nieuwegein. Evers is de man in spijkerbroek en trui. Hij doceert op UNIC, een Utrechtse vernieuwingsschool voor havo en vwo waar leerlingen zelf het leren vormgeven. Niettemin schreven de leerkrachten samen het boek <em>Het Alternatief. Weg met de afrekencultuur in het onderwijs</em>, dat afgelopen september het licht zag. Ze betogen daarin dat ‘de huidige leraar monddood wordt gemaakt in het streven om de resultaten van het onderwijs meetbaar te maken. De bruikbaarheid van die zogenaamde “harde” cijfers is discutabel, maar daardoor heeft de leerkracht over de inhoud, doelen en de beoordeling van het onderwijs niets meer te zeggen.’</p>
<p>Het hele boek ademt ongeduld en ambitie om het beroep van leraar in eigen hand te nemen. Nu mogen Kneyber en Evers op talloze onderwijscongressen en seminars in het bedrijfsleven hun verhaal vertellen. Ze doen hun zegje bij schoolbesturen, bij de vakbond en de onderwijsinspectie. Je kunt rustig stellen dat ze onderhand worden doodgeknuffeld. Kney­ber: ‘We knuffelen gewoon terug. We laten ons niet inpakken.’ Ook staatssecretaris Dekker ontving de leerkrachten. Evers: ‘<em>We agreed to disagree</em>’. Inmiddels lonkt zelfs het buitenland. Evers mocht onlangs op een internationaal lerarencongres in de Verenigde Staten de hand schudden van de Amerikaanse onderwijsminister Arne Duncan. Een Engelstalige uitgave van <em>Het Alternatief</em> staat op stapel.</p>
<p>Afgelopen najaar, tijdens het debat over de onderwijsbegroting, toonde ook onderwijsminister Jet Bussemaker zich enthousiast over het boek van Evers en Kneyber. ‘Ik vind het een  uitdagende visie dat het ministerie en de Inspectie dienend moeten zijn aan de leraar en niet andersom. Ik zou zeggen: neem het initiatief en ga ermee aan de slag,’ aldus Busse­maker. Niets, zo lijkt het, staat die nieuwe leraar meer in de weg.</p>
<p></p>
<p><strong>Oekaze</strong></p>
<p>Toch valt dat nog te bezien. In het verleden bleek de praktijk nogal eens weerbarstiger. Al meer dan twintig jaar staat de leraar op de politieke agenda. In 1992 constateerde de commissie-Van Es dat de professionalisering van de leraren achterbleef, leraren te weinig mobiel zijn, hun taakbelasting te hoog is en hun maatschappelijke status te laag. De oorzaak lag met name in het ‘koninkrijk van het klaslokaal’ en het gebrek aan samenwerking met collega’s. Daarnaast hield de kwaliteit van de leraar zelf ook niet over, en dat kwam weer door zwakke beroepsopleidingen en te lage eisen.</p>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>Een kwart van de pas afgestudeerde leraren keert na vijf jaar het klaslokaal alweer de rug toe</p>
</blockquote>
</div>
<p>Negen jaar later, in 2001, concludeerde de commissie-Van Rijn ongeveer hetzelfde. Maar in 2007 stelde de commissie-Rinnooy Kan vast dat er sinds 1992 bar weinig was gebeurd met alle mooie aanbevelingen en de vele miljoenen die daarvoor waren vrijgemaakt. En dat lag volgens die commissie aan de eindeloze lijst van beleidsmaatregelen die wél op de schoolorganisatie was gericht, maar níét op de leraar. En die schoolorganisaties waren de voorgaande jaren vooral met zichzelf bezig geweest doordat ze verzelfstandigden, fuseerden en steeds groter groeiden. Volgens Rinnooy Kan was het hoog tijd voor ‘focus op sturing op de leraar.’ Er moest ‘eerder minder dan meer beleid’ zijn. En de lerarensalarissen moesten marktconform worden.</p>
<p>Die salarissen staan, vanwege de economische crisis, inmiddels al vier jaar op de nulnorm. Wel wordt er sinds Rinnooy Kan steeds meer gedaan om het niveau van de leerkracht te verbeteren. Veertien academische pabo’s concurreren tegenwoordig om vwo-leerlingen die basisschoolleraar willen worden, de lerarenbeurs heeft ervoor gezorgd dat 39.000 leerkrachten een bachelor- of master-opleiding hebben gevolgd, en honderd leraren zijn ondertussen gepromoveerd. In navolging van Ame­ri­kaanse voorbeelden heeft het ministerie van Onderwijs het traineeprogramma Eerst De Klas opgezet, waarbij succesvolle academici een opleiding tot eerstegraads leraar en een traject in het bedrijfsleven volgen. Sinds 2009 zijn 59 trainees afgestudeerd (91 trainees zijn nog in opleiding), van wie 65 procent in het onderwijs aan de slag is gegaan.</p>
<p>Sinds vorig jaar heeft het ministerie ook een zogeheten lerarenagenda waarin ‘de leraar het verschil maakt’ en ‘scholen lerende organisaties moeten worden’. Zeven agendapunten moeten richting geven aan het beleid voor betere leerkrachten. Het laatste actieplan: 500 miljoen euro voor ongeveer zestig projecten om pas afgestudeerde leraren te behouden voor het onderwijs – want een kwart van hen keert na vijf jaar het klaslokaal alweer de rug toe.</p>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>Echte vooruitgang in het onderwijs lijkt vooral te komen van dwarse onderwijzers</p>
</blockquote>
</div>
<p>De Commissie-Rinnooy Kan pleitte ook voor een krachtige belangenbehartiger voor de beroepsgroep. Dat is de Onderwijscoöperatie geworden, waarvan de verschillende onderwijsvakbonden deel uitmaken, en die tachtig procent vertegenwoordigt van de ongeveer 250.000 leraren in Nederland. De Onderwijs­coöperatie organiseert de Dag van de Leraar en de verkiezing van de Leraar van het Jaar, en heeft het Lerarenregister ingesteld. Daarin kunnen bevoegde leerkrachten zich vrijwillig inschrijven en bijhouden wat zij doen om hun bekwaamheid op orde te houden. Tot nu toe hebben 12.000 leraren zich aangemeld.</p>
<p>Veel te weinig, vond staatssecretaris Dekker een half jaar geleden, en hij legde op dat inschrijving in 2017 verplicht moest zijn. En: geen inschrijving, geen baan. Die oekaze schoot de Onderwijscoöperatie in het verkeerde keelgat. Het lerarenregister was van de leraren! Intussen is daar alweer een prachtig poldercompromis uitgerold: inschrijven van bevoegde leerkrachten is per 2017 verplicht. Het bijhouden van de bekwaamheid is vrijwillig.</p>
<p></p>
<p><strong>Een boek schrijven</strong></p>
<p>Echte vooruitgang in het onderwijs lijkt voorlopig vooral te moeten komen van dwarse onderwijzers als Arjan van der Meij, Jelmer Evers en René Kneyber. En van een verbeterproject als leerKRACHT. Van der Meij en Evers zijn respectievelijk voorzitter en lid van de adviesraad van leerKRACHT geworden. De school van René Kneyber doet sinds afgelopen maand ook mee aan het project.</p>
<p>Kneyber en Evers zien zich intussen wel geconfronteerd met een rare paradox: nu ze stevig aan de weg timmeren als pleitbezorger voor de nieuwe leraar, hebben ze tot hun eigen verdriet steeds minder tijd om les te geven. Kney­ber staat nog maar drie dagen voor de klas, Evers nog maar twee dagen, en hij moet vanaf volgend jaar ook nog tijd gaan vrijmaken om de Engelse versie van <em>Het Alternatief </em>te schrijven.</p>
<p>Wie zich in het onderwijs zich wil gaan bemoeien met de onderwijspolitiek, loopt dus het risico langzaam de klas uit de drijven. Maar waar leraren die actief worden voor de vakbond nog betaald verlof krijgen voor al hun vakbondswerk, moeten Evers en Kneyber alles zelf financieren. Kneyber: ‘We zullen mensen die werken voor verbetering van het onderwijs veel meer moeten belonen. In andere landen zie je dat al. Daar krijgen docenten ontwikkeltijd om nieuwe lesplannen te bedenken of een boek te schrijven. Als leraren in Nederland dat twintig procent van hun werktijd zouden mogen doen, zou dat een enorme vernieuwingskracht van onderop op gang brengen. En dan blijft de expertise ook in het klaslokaal.’</p>
<div class="wpg-element bladwijzer">
<h3>Nieuw educatieparadigma</h3>
<p><b>Sir Ken Robinson</b><br />Volgens het populairste filmpje over onderwijs op het internet, een animatie van The Royal Society of Arts gebaseerd op een lezing van onderwijsexpert Sir Ken Robinson, hebben we een geheel nieuw educatieparadigma nodig. Weg met het schoolmodel dat nog uit het Industriële Tijdperk stamt, met zijn standaardisatie, lineaire productielijnen en klassen ingedeeld op basis van fabricatiedatum, betoogt hij. Het huidige stelsel komt niet langer overeen met de wereld waarin kinderen nu leven, vol informatie en afleiding. Geen wonder dat onderwijs ze verveelt, de creativiteit van leerlingen aantoonbaar afneemt en ze massaal worden gediagnosticeerd met ADHD.</p>
<p><iframe width="560" height="315" src="//www.youtube-nocookie.com/embed/zDZFcDGpL4U" frameborder="0" allowfullscreen></iframe></p>
</p></div>


De nieuwe leraar doet het zelf

Vrij Nederland wint prijs voor onderwijsjournalistiek

Asschers stille revolutie