Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips

Fernando Morais Paulo Coelho &#8211; het leven van een strijder. De Arbeiderspers, vertaling Piet Janssen, 508 p., € 24,95
***
door Hans van Wetering
Geautoriseerde biografie van de Braziliaanse schrijver Paulo Coelho (Rio de Janeiro, 1947) wiens mystieke romans wereld-wijd al honderd miljoen keer over de toonbank gingen. Voer voor een biografie is Coelho zeker. Wat te denken van elektroshockbehandeling op jonge leeftijd, gevangenschap en marteling tijdens de Braziliaanse dictatuur en aansluitend een langjarige carrière vol seks, drugs en rock-&#8216;n-roll als muzikant, tv-producent, acteur en platenproducent, alvorens in 1982 tijdens een reis door Europa een mystieke bekering tot het katholicisme te ondergaan en herboren te worden als de esoterische successchrijver Paulo Coelho. Biograaf Fernando Morais vertelt het allemaal in een heldere stijl (sommige critici merkten op: beter dan zijn onderwerp zelf zou kunnen), en alhoewel een bewonderaar, spaart hij Coelho niet. Zo ontmoet de lezer een schrijver die &#8216;s ochtends nog voor het ontbijt de laatste verkoopresultaten wenst in te zien, en blijkt dat Coelho&#8217;s tweede boek door een vriend werd geschreven.
Laurent Binet HhhH of Himmlers hersens heten Heydrich . J.M. Meulenhoff, vertaling Liesbeth van Nes, 352 p., € 19,90
**1/2
door Aart van Zoest
De titel HhhH verwijst naar twee weerzinwekkende topnazi&#8217;s. Dat kan op een dwaalspoor brengen. De aanslag op Heydrich, in Praag, is wel de centrale gebeurtenis in de plot, maar Heydrich is niet de echte hoofdpersoon. Himmler al hele-maal niet. In de spannende plot, opgebouwd met alle precisie die zorgvuldige aandacht en onderzoek mogelijk maken, staan vooral de aanslagplegers Gabcik en Kubis en hun nationale historische context centraal. Binet, de auteur, is zelf ook een belangrijk personage. Hij toont zijn creatieve voortgang, zijn afwegingen, zelfs elementen van zijn persoonlijke geschiedenis. Het afstandelijke postmoderne gemiesmuis is hij ruim-schoots voorbij. Hij schrijft alsof hij als vriend onbevangen tegen je praat. Hij geneert zich niet uiting te geven aan bewondering en liefde. Ook afkeer: &#8216;Sport is een fascistische smeerlapperij.&#8217;
Piet Calis Venus in minirok. Seks in de literatuur na 1945. Meulenhoff, 384 p., € 19,95
**
door Hans Renders
Dit is een persoonlijk boek. Maar geen boek over mij. Zo begint literatuurhistoricus Piet Calis zijn bescheiden studie over seks in de Nederlandstalige literatuur vanaf 1945. Als kind maakte hij de bevrijding van Nederland mee en raakte toen in de ban van een mooi meisje. Dáár gingen dus die gedichten en liedjes over waar hij zo gretig naar luisterde: liefde, erotiek en seks. Voor dat laatste hebben literatuurhistorici doorgaans maar weinig aandacht. Daar is nu verandering in gekomen. Calis citeert en analyseert de passages uit boeken waarin openlijk over seksualiteit gesproken wordt. Remco Campert die het woord &#8216;naaien&#8217; gebruikte, maar ook de literaire erupties van Lucebert, Reve en Anna Blaman bevatten vele (verholen) verwijzingen naar met name naar het orgasme. Dit overzicht biedt veel vergelijkingsmateriaal, over hoe borsten, billen en andere fenomenen beschreven worden &#8211; Calis heeft een leuk boek geschreven. Maar de suggestie dat het hier een studie over seks in de literatuur gaat, wordt niet waargemaakt. Ik zou het eerder een bloemlezing noemen.
vn.nl/boeken
Deze week in Carel Peeters’ Literaire Kroniek:
&#8211; Directeur Neil MacGregor gaf honderd voorwerpen uit ‘zijn’ British Museum een eigen leven door ze te bespreken en tentoon te stellen. Nu is er het boek A History of the World in 100 objects.
&#8211; Tot 1970 had Nederland een eigen Index librorum prohibitorum, het sinds 1559 bestaande register van verboden boeken volgens de katholieke kerk.
Op de vernieuwde website van de Republiek der Letteren verder: de nieuwste recensies; aanvullingen op korte recensies; reacties; de best gewaardeerde boeken; dossiers en artikelen uit het archief

Hans Renders

Aart van Zoest

Non-fictie

Bart Moeyaert en Wolf Erlbruch. Het paradijs. Querido, 35 p., € 22,50, 10+
*
door Joukje Akveld
Met De schepping herschiepen Bart Moeyaert en Wolf Erlbruch in 2003 wondermooi het scheppingsverhaal. Nu is het de beurt aan het paradijs in het gelijknamige &#8211; ja, wat eigenlijk? Uitgeverij Querido afficheert Het paradijs als voorleesboek voor zesplussers, maar het lyrische idioom vereist minstens de leeservaring van een tienjarige. Een naamloze man en vrouw belanden in wat nog het meest lijkt op een moderne relatiecrisis. De zondeval ligt op de loer, appel en slang zijn echter nog nergens te bekennen. De sobere pentekeningen met steunkleur van naakten doen denken aan volwassen etsen. En dan die cd erbij van het Nederlands Blazers Ensemble dat Haydns jaargetijden speelt, doorspekt met Moeyaerts zalvend-Vlaamse voorleesstem. Een eclectisch amalgaam, deze uitgave, maar voor wie?!
Oscar van den Boogaard. Majesteit. De Geus, 192 p., € 17,90
***
door Hans van den Bergh
Majesteit van Oscar van den Boogaard is een heel eigenaardige roman. Hij is geschreven naar het verfilmde scenario van Ger Beukenkamp, die grossiert in films, tv-series en toneelstukken over ons koningshuis. Van den Boogaard las het script en voelde zich geroepen dezelfde story (over de bazige Beatrix in conflict met de minister-president) tot een roman uit te werken. Deze strijd verheldert veel van wat er wringt in een moderne monarchie. Welk staatshoofd met karakter kan er vrede mee hebben als een mechanische pop de Troonrede van de minister-raad te moeten voorlezen? Van den Boogaard heeft geraffineerd profijt getrokken van de door hem gekozen vorm. De lezer beleeft alles mee door de ogen van Beatrix. Wat een banale onderneming leek, het in woorden navertellen van een film, ontpopt zich als een subtiele aanvulling die de personages vermenselijkt.
John Grisham. De bekentenis. A.W. Bruna, vertaling Hugo de Vries, 352 p., € 19,95
**
door Anne Versloot
Dit is alweer de vijfentwintigste van megaseller John Grisham. Ditmaal over de 27-jarige gekleurde Donté Drumm die in Huntsville over vier dagen de dodelijke injectie krijgt, omdat hij een cheerleader heeft koud gemaakt. Maar dan krijgt predikant Keith bezoek van de échte, blanke moordenaar &#8211; tevens serieverkrachter, racist en dwangmatige leugenaar. Samen met advocaat Robbie, type straatvechter, probeert hij Dontés onschuld te bewijzen. Het duurt even eer Grisham de personages en situatie goed heeft neergezet (vooral de camerageile moeder van het slachtoffer is fijn), maar dan blijf je doorlezen. Ook al is het gegeven niet bijster origineel en druipt het bloed niet van de pagina&#8217;s. Wat Grisham wel heeft, is verteltalent. Hij schildert fraai hoe de sfeer in het stadje Slone steeds grimmiger wordt: kerken gaan in brand, protestmarsen volgen elkaar op en de dreiging van rassenrellen beheerst het nieuws. Jammer dat het moralistische gedoe gaat overheersen, waardoor de toon erg braaf wordt en de spanning wegbrokkelt.
Aristide von Bienefeldt. De zus die Anna Magnani niet was. J.M. Meulenhoff, 301 p., € 18,95
***
door David Duijnmayer
Na drie homo-erotische romans slaat Aristide von Bienefeldt met zijn vierde werk een compleet andere weg in. Alice Nola, de hoofdpersoon in De zus die Anna Magnani niet was, heeft ooit &#8216;gejeweetweld&#8217; met haar oudste broer, maar dat is dan ook de enige summiere verwijzing naar vleselijke genoegens. Goddank, zal menig lezer denken, want niet iedereen kon het rondvliegende sperma in zijn eerdere werk waarderen.
Nu hij woorden uit de categorie neuken, aars, roede en kringspier laat voor wat ze zijn, valt des te meer op wat een eigenzinnige stilist Aristide von Bienefeldt is. Zijn woordkeus en metaforiek geeft het op zichzelf wat gezapige verhaal een sprookjesachtige allure, en de vaak hilarische dialogen zijn merkwaardig genoeg herkenbaar en wereldvreemd tegelijk. Uiterst vermakelijk.
Albert Cossery. De mensen die God vergat. Coppens &#038; Frenks, vertaling Mirjam de Veth, 120 p. € 23,-
****
door Aart van Zoest
Vijf korte verhalen en een einleuchtend nawoord &#8211; een heel persoonlijke literatuurles! &#8211; van vertaalster Mirjam de Veth in dit juweeltje van uitgeverij Coppens &#038; Frenks, die zorg draagt voor het vertrouwdraken met het werk, klein maar fijn, van de Egyptisch-Franse auteur Albert Cossery. Hij is vergeleken met Dostojewski. Niet onterecht, voor wie denkt aan diens Vernederden en vertrapten. Maar er is groot verschil. Cossery, zelf zonder geldzorgen, schrijft met onderhuidse deernis en veelal ingehouden woede. Maakt dat dragelijk met volop zwarte humor. Hij schetst met verfijnd penseel de leefwereld van de arme hongerlijders in de sloppen van Caïro, hun uitzichtloze ellende, hun dromen en gedragingen. Zijn kostelijke personages zijn &#8216;trieste mensen gebrandmerkt door een meedogenloos lot&#8217;, zoals hij het uitdrukt. Dermate levensecht neergezet dat je ze als lezer, met al hun onvolkomenheden, aan je hart drukt, stuk voor stuk.
vn.nl/boeken
Deze week in Carel Peeters’ Literaire Kroniek:
&#8211; Directeur Neil MacGregor gaf honderd voorwerpen uit ‘zijn’ British Museum een eigen leven door ze te bespreken en tentoon te stellen. Nu is er het boek A History of the World in 100 objects.
&#8211; Tot 1970 had Nederland een eigen Index librorum prohibitorum, het sinds 1559 bestaande register van verboden boeken volgens de katholieke kerk.
Op de vernieuwde website van de Republiek der Letteren verder: de nieuwste recensies; aanvullingen op korte recensies; reacties; de best gewaardeerde boeken; dossiers en artikelen uit het archief

Joukje Akveld

Hans van den Bergh

David Duijnmayer

Fictie

José Saramago. Kaïn. Meulenhoff, 160 p., € 19,95
****
door Aart van Zoest
José Saramago, de Portugese Nobelprijswinnaar, schreef een roman waarin Kaïn, die zijn broer Abel doodde, hoofdpersoon is. Saramago&#8217;s Kaïn reist rond door het Oude Testament en laat de lezers meebeleven wat daarin allemaal met Gods goedvinden of op Gods bevel aan moreel onaanvaardbaars bedreven wordt. Abraham die bereid is zijn zoon te offeren. Het afslachten van de Midjanieten. De dood van de onschuldige kinderen in Sodom. Ook onwaarschijnlijkheden komen aan de orde. Kon Lot, dermate dronken dat hij niet in de gaten had dat hij het met zijn dochters deed, hem in die toestand wel omhoog krijgen? Dat het niet gaat vervelen, komt door Saramago&#8217;s originele stijl, zijn no-nonsensehumor. Hij biedt gniffelvoer voor atheïsten. Voor fundamentalistische gelovigen: zaken ter overdenking.
Peter Buwalda. Bonita Avenue. De Bezige Bij, 544 p., € 19,90
***
door David Duijnmayer
Bonita Avenue, de debuutroman van Peter Buwalda, draait om een vooraanstaande familie die de zaakjes ogenschijnlijk goed op orde heeft. In het centrum van die familie staat Siem Sigerius, rector magnificus van de Universiteit Twente, briljant wiskundige en voormalig judoka van olympisch niveau. Een man met het charisma van een godfather, die zijn enige echte zoon verstoten heeft en zijn stiefdochters uit een tweede huwelijk vertroetelt. Dat gaat natuurlijk goed mis. De trefwoorden: geweld, macht, jaloezie, psychoses, porno, wiskunde, toeval. Buwalda toont zich een uitstekende verteller, die 544 pagina&#8217;s lang veelvuldig heen en weer springt in de tijd en talloze zijsporen bewandelt, maar desondanks de vaart erin houdt. Het narratief mondt uit in een bruut gewelddadige passage, waarin een vader en zoon elkaar op leven en dood bevechten. Alleen al om deze huiveringwekkende vechtscène verdient deze roman gelezen te worden.
Gerbrand Bakker. De omweg. Cossee, 235 p., € 19,90
*
door Eva Gerrits
Een Nederlandse vrouw verlaat haar man na een schandaal op haar werk en slecht nieuws van de dokter. Ze belandt in Wales en huurt er een oude boerderij. Ze neemt zich van alles voor maar maakt niets af, leert mensen kennen maar knoopt geen banden aan. Ook niet met de jonge Welshman. Haar vlucht leek een uitweg, maar blijkt een opmaat voor het onherroepelijke einde.
In zijn vierde roman betoont Bakker zich opnieuw bekwaam in natuurbeschrijvingen. Zijn personages komen in die passages dan ook het meest tot leven. De afwikkeling van het verhaal stelt vergeleken daarbij teleur. Stukje bij beetje geeft Bakker het drama prijs, met cliffhangers en gezochte wendingen. Veel wordt niet benoemd maar de conclusie ligt steeds voor de hand; het show don&#8217;t tell-principe als trucje. Bakker beheerst zijn taal maar gaf De omweg geen vleugels. Daarvoor is het te overgeconstrueerd.
Richard Harvell. De klokken. Prometheus, 400 p., € 24,95
*
door Hans van den Bergh
Wie graag een historische roman leest die zich afspeelt in primitieve oorden vol modder en ongewassen mensen, kan zijn hart ophalen aan De klokken van Richard Harvell (vertaling Pim Lukkenaer). En wie houdt van een boek waarin je een begenadigd castraatzanger en diverse beroemdheden als Mozart en Gluck van dichtbij meemaakt, kan in dezelfde roman terecht. Het is alleen jammer dat die Harvell zo beroerd schrijft. Alles voltrekt zich steevast in de ultra-overtreffende trap. Klokken luiden zo hard dat ieders trommelvliezen scheuren. Een slechterik slaat de ik-verteller &#8216;als zijn woede overstroomde. Tranen omsluierden mijn ogen&#8217;.
Een sticker op de kaft suggereert dat dit boek een pendant is van Het Parfum van Süsskind omdat het hier draait om bovenmenselijk luisteren, zoals daar om geniaal ruiken. Alleen heeft Harvell ons niets te vertellen; het is een vat vol holle, volstrekt ongeloofwaardige bombast.
David Benioff. De duivel komt naar Orekhovo. Signatuur, 204 p., € 16,95
***1/2
door Bouke Vlierhuis
Een goed verhaal doet pijn. Weinig schrijvers weten dat zo goed als David Benioff. Als je een rol speelt in een van zijn verhalen ben je dan ook zo goed als zeker de sigaar. Maar in zijn verhalenbundel De duivel komt naar Orekhovo (vertaling Sandra van de Ven) zijn niet de intriges het belangrijkste. Zelfs het titelverhaal, dat speelt in de Tsjetsjeense oorlog, kent heel weinig harde actie. Benioff laat liever in detail zien wat er gebeurt als datgene wat er in het hoofd van zijn karakters zit, dat zorgvuldig gestapelde bouwsel van angsten, liefdes, plannen, herinneringen en ideeën over hoe de wereld in elkaar zit, in onzachte aanraking komt met de realiteit. Dat levert maar zelden een net, afgerond einde op. En niet alleen de hoofdpersonen staren in verbijstering naar de flarden van alles wat ze ooit voor lief namen, ook de lezer blijft verpletterd achter.
Paul Auster. Sunset Park. De Arbeiderspers, 256 p., € 19,95
**
door Kristien Hemmerechts
In Sunset Park (vertaling Ton Heuvelmans) schetst Paul Auster zijn gebruikelijk sombere beeld van de toestand in de Verenigde Staten en in New York, &#8216;die reusachtige, onbewoonbare stad&#8217;. Mensen zijn uit hun woningen gezet omdat ze de lening niet konden afbetalen, &#8216;uitmesters&#8217; slepen achtergelaten spullen weg en krakers worden door politieagenten hardhandig uit de leegstaande panden verjaagd. Auster introduceert een handvol personages en vertelt uitgebreid over hun pogingen om te overleven. We volgen vooral de intelligente Miles, die zich niet altijd kan beheersen. Niet de kredietcrisis, maar hijzelf verknalt zijn kansen. &#8216;Hij vraagt zich af of het de moeite waard is te hopen op een toekomst als er geen toekomst is.&#8217; Heel wat passages zijn overbodig uitgesponnen en kunnen worden beschouwd als een bijzonder lange aanloop naar het adembenemende slot.
Herman Brusselmans. Trager dan de snelheid. Prometheus, 236 p., € 17,95
*1/2
door Dries Muus
Hoofdpersoon Louis Tinner kwamen we eerder tegen in De man die werk vond. Daar was hij een nerveus, door angstaanvallen geteisterd wrak. Nu heeft-ie een rijke vrouw, voert hij het ene lulgesprek na het andere, en volgen we zijn krankzinnige associatieve gedachtestroom. Hij besluit dichter te worden. Natuurlijk gaat het allemaal nergens naartoe. Het genre: tragi-komische, plotloze roman, typisch Brusselmans, maar dan zonder de regelmatige schaterlach of de aanstekelijke treurigheid. In De man die werk vond werd Tinners aftakeling even dwingend als hilarisch beschreven. In Trager dan de snelheid is het een beetje als in een droom: omdat toch alles kan gebeuren, kijk je nergens van op. Tinners bizarre acties en beledigingen zijn zo willekeurig dat ze nauwelijks effect hebben. Je voelt de hele tijd dat Brusselmans je aan het lachen wil maken, maar daar geeft hij zelden aanleiding toe.
Andrej Longo. Tien. Van Gennep, 168 p., € 9,90
***
door Carolina Lo Galbo
Maak kennis met het leven in Napels. Met Papilú, die zo&#8217;n mooi vriendinnetje heeft dat het hem bijna fataal wordt. Met de criminele vader die zijn zoontje Diego tot zijn ontsteltenis hoort zeggen: &#8216;Ik wil net zo worden als jij.&#8217; Andrej Longo schetst in een paar pennenstreken tien levens in de bedompte Napolitaanse steegjes. Waar de Camorra de dienst uitmaakt en het dragen van een identificatieplaatje om je nek even vanzelfsprekend is als een spuitende junk in je portiek. Longo baseerde zijn verhalen op krantenknipsels en presenteert ze aan de hand van de tien geboden. Wat geforceerd, maar het geeft de verhalen over het katholieke Napels een extra, ironische, lading. &#8216;Gij zult geen onkuisheid doen&#8217; vertelt over een dertienjarig meisje dat zwanger is van haar vader. Uiteindelijk wijst ze hem de deur. Er is hoop, lijkt Longo tussen de regels door te willen zeggen. Al is het een glimp.
Jannie Regnerus. De ent. Contact, 188 p., € 16,95
**
door Marte Kaan
De ent, de debuutroman van beeldend kunstenaar en schrijver Jannie Regnerus, gaat over stilstand. Rixt groeit op in een landschap waar de rechtlijnigheid van het noordelijke landschap de aard van de bewoners verbeeldt, traag voorbij trekkende wolken onderstrepen het gebrek aan beweging in haar leven. Vanuit het slaapkamerraam zijn de populieren van het kerkhof te zien waar Rixts ouders al jaren contributie voor betalen. &#8216;Zolang de dood en zij belemmerd uitzicht op elkaar hebben, komt er van leven niets terecht.&#8217;
Met dit soort onderkoelde opmerkingen zet Regnerus Rixt neer als een eigenzinnig personage dat zich weet te ontworstelen aan haar versteende bestaan: ze gaat naar een kunstacademie honderden kilometers verderop.
De symboliek ligt er soms érg dik bovenop, maar dat is de schrijfster vergeven omdat haar beelden van originaliteit getuigen.
Andrew Porter. De theorie van licht en materie. De Bezige Bij, 223 p., € 18,90
**
door Hans van den Bergh
Met Andrew Porter (1972) zou er een nieuwe ster zijn verschenen aan het Amerikaanse firmament van korte verhalen-schrijvers. De theorie van licht en materie (vertaling Joop van Helmond) werd alweer vergeleken met werk van Raymond Carver en John Cheever. Maar dan is Porter onmiskenbaar het zwakkere broertje. Hij is het typische product van de Writers Workshop in Iowa: zijn tien verhalen beginnen telkens met een intrigerende openingszin; het dramatisch hoogtepunt wordt met bestudeerde nonchalance versluierd en de ontoereikendheid van liefdesrelaties staat steevast centraal. Het decor is de treurige middenklasse in riante buitenwijken. Een enkel gegeven springt eruit, zoals het titelverhaal waar Porter met behendig wisselende tijdsperspectieven de lezer weet in te spinnen.

Carolina Lo Galbo

Dries Muus

Kristien Hemmerechts

Marte Kaan

Fik Meijer. De Middellandse Zee. Een persoonlijke geschiedenis. Athenaeum-Polak &#038; Van Gennep, 440 p., € 19,95
**1/2
door Anne Versloot
De nieuwe Fik Meijer begint smeuïg. Neerlands sterverslaggever van de Oudheid vertelt gloedvol over duikexpedities naar scheepswrakken bij Ibiza, zijn illegale handeltje in Griekse amforen en de zeereis die hij maakt in het spoor van de apostel Paulus. Het is meteen ook het aardigste, meest persoonlijke deel van dit boek. Heel anders dan de schoolse uiteenzetting over de Atheense dan wel Romeinse heerschappij op zee die daarop volgt. Maar gelukkig komt Meijer daarna weer snel op stoom. Met bij vlagen hilarische passages over schipbreukelingen, pardoes draaiende winden en de aanvoer van verse luipaarden voor de Romeinse amfitheaters. Maar toch. Er mist iets. En dat heeft te maken met de rode draad. Alle onderwerpen die de revue passeren, zijn nogal lukraak bij elkaar geharkt. Onder de vrijblijvende titel De Middellandse Zee. Zo kun je alles wat met het mediterrane water te maken heeft in een boek stoppen.
G.F.H. Raat. Literatuur als noodzaak. Willem Frederik Hermans: Facetten van een schrijverschap. Vossiuspers UvA, 196 p., € 39,50
**
door Hans Renders
Wie had gedacht dat Willem Frederik Hermans&#8217; reputatie zo snel na zijn dood zou afbrokkelen? Zijn verzamelde werken moeten nog grotendeels verschijnen, maar de desinteresse van boekhandel en literaire kritiek is groot. Gerard Raat is een liefhebber en kenner tegelijk, zo blijkt uit een handzaam boek waarin het oeuvre van de grote meester wordt gerubriceerd en geanalyseerd. In korte hoofdstukken neemt Raat ons bij de hand, laat zien welke thema&#8217;s en tradities in welke publicaties teruggevonden kunnen worden. De werkelijkheid valt niet te kennen, zo is Hermans poëtica samen te vatten. Het schrijverschap, het surrealisme, het modernisme en zo meer komen voorbij. &#8216;Ik heb geprobeerd enige terughouding te betrachten in mijn overzicht, want het kost weinig moeite een uitvoerige relleninventaris op te maken,&#8217; schrijft Raat. Jammer, want Hermans openbare optreden was ontegenzeglijk een wezenlijk aspect van zijn kunstenaarschap. Daarom is de reputatie van zijn werk zo snel afgebrokkeld.
Jan Wolkers. Dagboek 1975. De Bezige Bij, 208 p., € 18,90
**
door Aart van Zoest
Eind december 1975 schreef Jan Wolkers in zijn dagboek: &#8216;Onder de ochtendgymnastiek knip ik het boek over 1975 met artikelen e.d. over mij bij. Er is weer heel wat afgeluld het afgelopen jaar&#8217;. Aldus kwalificeert hij wat er over hem geschreven is in de pers. Zijn eigen gelul heeft Wolkers bewaard voor zijn dagboek. Daarin noteerde hij tot in detail dagelijkse bezigheden en belevenissen. De lezer komt ampel aan de weet wat hij ging kopen in de Beethovenstraat in Amsterdam &#8211; kaviaar, champagne &#8211; om te smikkelen thuis op Texel. Zijn activiteiten daar: lezen, tuinieren, tv kijken, muziek luisteren, de eerste bladzijden schrijven van De kus. En vooral observeren wat de natuur te bieden heeft. Daarbij inbegrepen Karina, haar begeerlijke lijf en de seks. Er is in 1975 heel wat afgenaaid, afgevingerd, afgezogen, afgetrokken. Onbevangen, erg onromantisch. Onbeduidend, maar niet onaardig.

Klassieker
Le grand Meaulnes, de Franse klassieker uit 1913, is opnieuw in het Nederlands vertaald. De oude vertaling van Max Nord had de titel Het grote avontuur meegekregen en deze nieuwe heet De grote Meaulnes. De nieuwe vertaler is Mario Molegraaf. In een nawoord bij zijn vertaling laat hij weten dat hij van 1978 tot 2001 het leven deelde met de Zeeuwse dichter Hans Warren, die als groot bewonderaar van Alain-Fournier diens jeugdgedichten heeft vertaald, onder de titel De verre vriendin. Warren was niet ingenomen met de vertaling van Max Nord, vertelt Molegraaf ons. Zodat we de nieuwe vertaling zouden kunnen beschouwen als een postuum eerbewijs van Molegraaf aan zijn overleden levensgezel.
Dat is sympathiek, maar laat de vraag open of er valt af te dingen op de oude vertaling en of een nieuwe, objectief bekeken, op zijn plaats is. Molegraaf stelt dat hij een wat moderner Nederlands te bieden heeft en meer aandacht heeft voor &#8216;de nuances van het oude Frans&#8217;. Wat hij daarmee bedoelt, mag god weten. Uit dat voornemen valt moeilijk te verklaren waarom &#8216;La partie de plaisir&#8217;, een feestelijk gebeuren in de buitenlucht, in de nieuwe vertaling &#8216;Het uitje&#8217; heet, daar waar Nord het over &#8216;De picknick&#8217; had. Allebei die vertalingen dekken niet precies het Frans. Bij een uitje denken we aan een uitstapje van mensen die een saai leven op steeds dezelfde plek eens een keer kunnen doorbreken. En bij een picknick komt ons het beeld voor ogen van lui die een deken over een fraaie landschapsplek uitspreiden en de benen strekken naast een mand met smakelijks. Dit voorbeeld laat één ding met zekerheid zien: vertalers staan soms voor een onmogelijkheid en lossen dat naar beste kunnen op.
Ook voor &#8216;le grand Meaulnes&#8217; is eigenlijk geen volkomen adequate vertaling voorhanden. Jongens onder elkaar kunnen elkaar heel goed met de achternaam aanroepen. Als er een rood haar heeft, kan hij &#8216;rooie&#8217; zijn. En een lange wordt als &#8216;lange&#8217; aangeduid. De Augustin Meaulnes van Alain-Fournier kan in zijn landstaal wel &#8216;le grand Meaulnes&#8217; zijn, omdat hij lang is, maar men zal het over hem in het Nederlands niet hebben als &#8216;de grote Meaulnes&#8217;. Zo doen we het niet. En het is allerminst moderner om, zoals Molegraaf doet, te schrijven &#8216;mejuffrouw De Galais&#8217;, in plaats van &#8216;juffrouw de Galais (Nord). &#8216;Mademoiselle&#8217; kan heel goed onvertaald blijven.
De vertalingen vergelijken, het zou iets zijn voor mogelijke vertaalgroepjes waarvan Barber van der Pol de oprichting aanbeveelt. Zie bijvoorbeeld het subtiele verschil in de vertalingen die Nord en Molegraaf hebben gemaakt van een liedje dat een passerende boer zingt:
Mes souliers sont rouges…
Adieu, mes amours…
Mes souliers sont rouges…
Adieu, sans retour!
Max Nord maakte ervan:
Rood zijn mijn schoenen…
Adieu lieve meid!
Rood zijn mijn schoenen…
Adieu, voor altijd!
Mario Molegraaf:
Mijn schoenen zijn rood…
Vaarwel schatjes van mij…
Mijn schoenen zijn rood…
Vaarwel, alles voorbij!
Maakt het wat uit? Niet op het vlak van de betekenis. Wel is er verschil tussen het ritme van het Frans en het ritme van de vertalers. De ritmiek van het Frans raakt in het Nederlands uit het lood, nog het minst bij Max Nord.
Zulke vergelijkingen maken, het is een boeiende exercitie. maar de verschillen doen niets af aan de algehele portee en schoonheid van de roman; op dat punt brengen beide vertalingen geen fundamentele schade aan. Het is met Le grand Meaulnes als met alles wat in de kunst op zijn eigen wijze waardevol is: dat kan niet kapot.
&#8216;In de Franse literatuur is vermoedelijk geen roman te vinden waarin zowel de liefde tussen man en vrouw als de vriendschap tussen opgroeiende jongens zo volmaakt en schitterend wordt beschreven als in De grote Meaulnes, het meesterwerk van Alain-Fournier.&#8217; Zo staat het op de achterflap. Terecht? Och, er zijn er nog wel een paar meer. Denk aan La Princesse de Clèves, aan Le rouge et le noir, aan Les hommes de bonne volonté. Maar het is waar dat verwantschap tussen liefde en vriendschap in Le grand Meaulnes op een onnavolgbaar fijnzinnige manier tot een belangrijke thematiek is gemaakt.
Daarbij komen de andere charmes van dit boek. Het is een home made product. Het heeft de geur van het Frankrijk buiten Parijs, la France profonde. In de Berry, ten zuiden Bourges en in die stad zelf zijn pelgrimsplekken te vinden waar Meaulnes-adepten heen trekken. Het boek ontroert door de tragiek in gebeurtenissen. Het wekt ook nostalgie naar verdwijnende realiteiten.
Le grand Meaulnes moet je lezen. Onvertaald of in welke vertaling ook. Wie het nalaat, is een dief van eigen geest.
Alain-Fournier
De grote Meaulnes
Prometheus
312 p., € 24,95

De geur van ‘la France profonde’

Roman
Philippe Claudel is een van de meest succesvolle Franse romanschrijvers dezer dagen. Veel geschreven, veel verkocht, veel literaire prijzen, veel vertaald. Binnen afzienbare tijd zullen er ook vele door Claudel gemaakte films zijn; een begin is er al.
Is succes een garantie voor kwaliteit? We weten allemaal dat het niet zo is. Claudel is er een voorbeeld van. Hij charmeert veel lezers, dat kan niet anders, en daar zijn kwaliteiten voor nodig. Zijn belangrijkste troeven: sfeertekening, spanning en verrassing. In die volgorde speelt hij zijn troeven uit. Hij doet het ook in Alles waar ik spijt van heb dat in de vertaling van Manik Sarkar verschenen is.
De hoofdpersoon is een dertiger die terugkeert in het dorp dat hij zestien jaar tevoren als jonge jongen in woede verlaten heeft met achterlating van zijn liefhebbende moeder. Hij is haar enige zoon, met wie ze heel close is, vooral door de afwezigheid van de vader. Is die als piloot in een ver land verdwenen?
De hoofdpersoon keert terug omdat hem bekend is geworden dat zijn moeder stervende is. Hij komt nog net op tijd voor de begrafenis. Eerst de beschrijving van wat hij aantreft aan menselijke fauna na die lange afwezigheid. Daaronder weinig fraais; Claudel is specialist in evocaties van grijze zielen en bijbehorend pruttig menselijk handelen. Dan komt er voetje voor voetje spanning in het verhaal: wat heeft die jongen er toe gebracht om die lieve moeder zo radicaal te verlaten? En hoe zit het met die vader? Laat in het boek komt een verrassende ontknoping.
Het is een echt guttegut-verhaal met een detective-kantje. Dat hoeft aan kwaliteit niets af te doen, maar er zijn wel opdringerige minpunten. De geringste daarvan is de quasidiepzinnigheid. Het begint al bij een opdracht: &#8216;Voor iedereen die we pijn doen.&#8217; Wie denkt bij zoiets niet: &#8216;Hoe kun je het uit je bek krijgen?&#8217; Dan een toonzettend citaat van Giono: &#8216;Het is absoluut noodzakelijk dat ik het me herinner, anders val ik terug in mijn stilte.&#8217; Proef het op de tong en besef: dit is niksige flauwekul.
Wanneer de moeder ter aarde is besteld, noteert de verteller: &#8216;Een kerkhof is iets verontrustends. Een bezoek eraan laat diepe sporen achter.&#8217; En als hij dan kweeperen aan een boom ziet, bedenkt hij dit: &#8216;De kweepeer heeft me, tot mijn eigen schade, al op piepjonge leeftijd de twee kanten van het leven laten zien, de zoete en de bittere, die ons onophoudelijk heen en weer stoten.&#8217; Wijsheid waar je lekker mee opschiet in Het Leven.
Het vreselijkst is de speciale koketterie van Claudel, zijn stijltrucs. Zijn zeugma&#8217;s zijn gewoontjes, van het type &#8216;Ze liet zowel haar glimlach als haar dienstmeisjesuniform van zich afglijden.&#8217; Maar wanneer hij aan het vergelijken slaat &#8211; geen pagina zonder &#8211; dan gooit hij alle remmen los. Als de tijd verstrijkt, dan heet het: &#8216;De jaren rolden voorbij als waterdruppels over een raam.&#8217; En als in de laatste zin van het boek iets verbrandt, dan wordt dat: &#8216;En het vuur trok door het papier zoals liefhebbende lippen een huid beroeren.&#8217; Brr.
En die duizenden over de gehele wereld die Claudel lezen? Descartes nam aan dat gezond verstand wijd verbreid is onder de mensen. Zou het ook gelden voor minder goede smaak?
Philippe Claudel
Alles waar ik spijt van heb
De Bezige Bij
192 p., € 16,90

Guttegut-verhaal

Non-fictie
Waarom ik geen christen ben is een verzameling essays van Bertrand Russell waarvan Meulenhoff opnieuw een herdruk op de markt brengt, vertaald door Addy Kaiser. Wanneer je om je heen kijkt onder de geletterde elite, vraag je je af: wie gaat dit lezen? Er zijn er nog wel die zich christen noemen &#8211; ze zitten zelfs in de regering. Die gaan dit niet lezen, dat voel ik aan m&#8217;n water. En de anderen, de ietsisten of geheide atheïsten al helemaal niet.
En toch, het is geen tijdverspilling om kennis te nemen van de argumenten die deze rationalist pur sang presenteert in een stijl zo koel en helder als een bergbeek. Niet voor niets is aan deze wetenschapper (wetenschap is zijn geloof) de Nobelprijs voor literatuur toegekend. Zijn kracht is tweevoudig: hij is een strong thinker en hij weet zijn denkbeelden op een geestige manier verbaal te illustreren. Voor zijn concrete voorbeelden maakt hij gebruik van zijn eruditie, vooral van zijn soms verrassende kennis van de geschiedenis.
Wanneer Russell komt te spreken over het geloof in een leven na de dood, stelt hij dat &#8216;als we oprecht en met hart en ziel in een toekomstig leven geloofden, we helemaal niet bang zouden zijn voor de dood&#8217;. De meesten onder ons zijn het wel. Er zijn uitzonderingen. Om niet meer bang te zijn, schrijft Russell, &#8216;is een instinctieve strijdlust voldoende&#8217;. En hij voegt dan toe: &#8216;maar bij een bepaalde trap van ontwikkeling, zoals de mohammedanen als eersten bewezen, heeft het geloof in het paradijs als versterking van de natuurlijke strijdlust aanzienlijke militaire waarde&#8217;. Dat schreef Russell in 1936 in zijn artikel &#8216;Overleven wij de dood?&#8217; Behartenswaardige woorden; we constateren het dagelijks.
Het boek is opgebouwd uit tien artikelen. Naar de eerste daarvan is de bundel genoemd. Een lezing van Russell uit 1927 was inderdaad getiteld &#8216;Waarom ik geen christen ben&#8217;. Provocerend. En daarom gekozen. Toch is het een verkeerde keuze, want de teksten hebben op veel meer betrekking dan op het christendom. Tegen elke godsdienst voert Russell bezwaren aan &#8211; hij vindt ze niet alleen onwaar maar ook kwaadaardig. Hij geeft menig voorbeeld van de ellende die dogmatisch fanatisme mensen heeft aangedaan &#8211; hij kent de feiten. Daarbij heeft hij het veelal over instituties, maar ook over de canonieke teksten en de daaraan gegeven betekenissen.
Russell was een idealist. Een vrijdenker. Pacifist. Socialist. Met die gezindheid keek hij naar wat er in de wereld gebeurt. &#8216;De slachtoffers van de Azteken die onverhoeds werden gedood en daarna opgegeten leden minder dan een kind dat is geboren in ellendige omstandigheden en besmet met venerische ziekte.&#8217; Taal van een logicus met een hart.
Er is ook een artikel over de ethiek van seksualiteit. Het bevat een markant aspect in Russells denken: hij acht het vreemd en onnatuurlijk dat vreemdgaan (hij benoemt het anders) als zondig of schadelijk wordt beschouwd. Op een andere plaats komt hij over de toenemende massa-manipulatie te spreken. &#8216;Elke belangrijke intellectuele vooruitgang hangt af van een bepaalde mate van onafhankelijkheid van het meerderheidsstandpunt, welke onafhankelijkheid niet kan bestaan als de wil van de meerderheid wordt behandeld met &#8216;t soort godsdienstig respect als waarmee de rechtzinnigen de wil van God behandelen.&#8217;
Bertrand Russell
Waarom ik geen christen ben
Meulenhoff
155 p., € 17,95

Nobele atheïst

Non-fictie
Het staat op de achterflap: Jacob Vredenbregt is uniek. En zo is het. Welke andere Nederlander heeft het voor elkaar gekregen om tegen zijn drieëntachtigste over een land dat zestig jaar bestaat, een boek te publiceren dat aan de titel Terugzien en nakaarten een onderschrift kan toevoegen dat luidt &#8216;Zestig jaar ooggetuige in Indonesië&#8217;?
Memoires zijn het. Geen doorwrochte analyses met statistieken, dat soort dingen. Zwaarwichtigheid is Vredenbregt vreemd. Veel observaties, vaak anekdoten, situaties onder de mensen. Daarbij samenvattingen over politieke en economische ontwikkelingen in Indonesië. Op beide niveaus, mens en historie, laat Vredenbregt zich met plezier lezen. Hij schrijft zoals hij leeft, onbevangen. Dat betreft de inhoud zowel als zijn stijl. Hij geeft zijn zienswijze recht voor de raap in een stijl die gespeend is van krullentrekkerij.
Dat valt al op wanneer hij het heeft over zijn start in het leven; hij heeft een bloedhekel aan zijn vader. &#8216;Hij maakte mijn ouderlijk huis tot een gevangenis waar hij mij naar willekeur terroriseerde.&#8217; Kan het korter en krachtiger? Met dezelfde stijlbeitel en openhartigheid vertelt hij over andere markante momenten in zijn ontwikkeling. De jonge Jacob heeft zich na de bevrijding in 1945 als oorlogsvrijwilliger gemeld en treft tijdens een verlof Alfons. &#8216;Hij zag er prachtig uit en toen ik hem dat zei, viel hij me prompt om mijn hals, kuste me en trok me naar zijn bed. De hele nacht bedreven we de liefde, en het was of ik hem al jaren kende.&#8217;
De oorlogsvrijwilliger liet Alfons Alfons en vertrok naar Indonesië om de Japanners te bestrijden, maar Japan capituleerde en de soldaat kreeg te maken met Indonesische tegenstanders die voor hun onafhankelijkheid vochten. Hij raakt gewond, wordt gevangen genomen, wordt vrijgelaten, repatrieert, studeert in Leiden, keert terug naar Indonesië, het land waarvan hij is gaan houden. Hij blijft er. Eerst witteboordenwerk op een plantage. Later academische functies. Hij doceert aan Indonesische universiteiten, wordt vertegenwoordiger in Zuidoost-Azië voor de Universiteit van Leiden. Hij is een intelligente waarnemer; hij manifesteert dat wanneer hij in de gaten heeft gekregen dat hij ook literair talent heeft. Hij schrijft dan zeer leesbare romans, vol informatie over het moderne Indonesië.
Vredenbregt saust zijn teksten, ook deze memoires, incidenteel met persoonlijke afrekeningen. Voor insiders zijn die boutades als bami bij de nasi. Voor outsiders daarentegen overbodig, net als de goedbedoelde vriendelijkheden aan het adres van levende en overleden dierbaren.
Over maatschappelijke en politieke verschijnselen uit de nog korte Indonesische geschiedenis ventileert hij pittige samenvattingen plus beoordelingen, altijd de moeite waard en goed geformuleerd, al voel je wel dat hij geen koele objectiviteit nastreeft. Over Soekarno is hij harder dan over Soeharto. Hij oordeelt streng over de communisten en hun optreden tijdens de periode-Soekarno; dat mag niet doen vergoelijken dat men nadien velen heeft afgeslacht en dat er mensen spoorloos verdwenen zijn.
Vredenbregt biedt het voorbeeld van een goed geïntegreerde immigrant. De oude ooggetuige werd een nieuwe, participerende, Indonesiër. Jaren geleden adopteerde hij twee Indonesische meisjes. Hij vertelt nu over ze als trotse vader. Ze zijn inmiddels studerende jongedames.
Jacob Vredenbregt Terugzien en nakaarten. Zestig jaar ooggetuige in Indonesië
Nijgh &#038; van Ditmar
336 p., € 24,90

Bami bij de nasi

Brieven van Paul Léautaud
Paul Léautaud was drie dagen oud toen zijn moeder, een actrice, hem afdankte. Hij werd doorgeschoven naar een min. Later zou hij de biologische moeder liefdesbrieven schrijven. Die heeft hij nog later uitgeven en die Lettres à ma mère zijn nu in Nederlandse vertaling verschenen. Ze zijn grotendeels dermate aanstellerig dat je er van versteld staat, vooral wanneer je Léautaud kent als het koddige oude mannetje waartoe hij zich had omgevormd toen hij de tachtig was gepasseerd.
Hij had toen een totaal verliteratuurd leven achter zich. Zo&#8217;n halve eeuw vervulde hij een leesfunctie bij de literaire uitgeverij Mercure de France. Daar verschenen teksten van zo&#8217;n beetje alle spraakmakende schrijvers van zijn tijd. Die kwamen langs op de uitgeverij en Léautaud, zelf ook auteur, babbelde met ze. Hij observeerde feilloos hun eigenaardigheden en onthield hun onderlinge afkatterij. Hij heeft er in de eindfase van zijn leven zonder gêne smakelijk over verteld in een serie radio-interviews. Literaire roddels, kraaiend verteld: de mensen bleven ervoor thuis. Dat vooral heeft hem beroemd gemaakt en ook de foto&#8217;s die zijn meest toegewijde maîtresse, Marie Dermoy, van de tachtigjarige heeft gemaakt. Die beelden laten de superindividualist Léautaud zien in een lompenoutfit waarmee aan de wereld werd getoond dat deze man zich niets aantrok van wie of wat ook en dat zijn liefde in zijn laatste levensjaren exclusief uitging naar zijn tientallen zwerfkatten en enkele andere beesten, die hij voedde, aaide en toesprak, en die zijn clochardbed met hem mochten delen.
Léautaud had een scherpe pen. Hij kon ontluisterende toneelkritieken schrijven, leverde onomwonden commentaar bij het Franse lettergeknetter zijner dagen; ze zijn verzameld in de negentien delen van zijn Journal littéraire. In zijn dagboeken staan gebeitelde aforismen van het type &#8216;Het voordeel van vrijgezel zijn is dit: komt er een mooi meisje voorbij, dan hoef je niet te denken: die van thuis is lelijker.&#8217;
Maar wanneer hij rond zijn dertigste begint te corresponderen met de vrouw die hem gebaard heeft, dan komt er boeketreeks-proza. &#8216;Lieve moeder, Hoe kan ik mij ervoor verontschuldigen dat ik zo lang gewacht heb met u te schrijven en vooral met u te bedanken voor het pakje dat u mij gestuurd heeft? Ik vergeet nog u complimenten te maken over de wijze waarop u het pakje had verzorgd.&#8217; Wie licht onpasselijk wordt als hij dit leest, komt ertoe te denken: waarom heeft Léautaud zulk beschamend proza naar buiten gebracht?
Wat hem heeft bewogen, zou wel eens het pikante kunnen zijn dat die relatie van moeder en zoon had. Als kind had de kleine Paul haar zelden, eventjes, gezien. Maar toen hij negen was, had hij zijn moeder wat langer getroffen in een hotelkamer.
&#8216;Ik vond haar nog in bed, het bovenlichaam enigszins opgericht, het haar wat loshangend, de armen bloot boven de dekens en de hals ook bloot, doordat het hemd afgegleden was&#8230; Zij zei mij dicht bij haar te komen zodat zij mij kon kussen, en ik kwam bij haar bed, gelukkig en beschaamd. Zij nam mijn hoofd in haar handen en drukte het tegen haar borst, en een tijdlang kuste ze mij als een kind. Ik voelde de zachtheid van haar borsten, die trilden op de maat van haar kussen tegen mijn wangen.&#8217;
Die herinnering is hij nooit kwijtgeraakt. Na twintig jaar brengt hij op voorzichtige manier de incestueuze prikkeling onder woorden. &#8216;Er bestaat een lichte verwarring tussen ons, temeer daar uw uiterlijk weinig weg heeft van een moeder van een jongen van mijn leeftijd. En wanneer u mij &#8220;mijn lief&#8221; noemt, als u mij bloemen stuurt, of wanneer ik een beetje te lang aan u denk, raken mijn gedachten, zo lijkt het, een beetje op drift.&#8217; Daarnaast geeft Léautaud ook blijk van gedegen burgerlijk gedachtegoed: &#8216;je hebt maar één moeder&#8217;. In zijn dagboek noteert hij: &#8216;Wanneer je het niet treft met een minnares, begin je met een ander. Maar een moeder! Dat is als het leven! Dat kun je niet overdoen, en wanneer je het verpest, is dat voorgoed.&#8217;
Verpest heeft hij het uiteindelijk door niet in te gaan op haar wens dat hij haar brieven aan haar terug zou sturen. Waarom ze dat wilde? Omdat ze bang was dat dan haar moeder, van wie ze wilde erven, zou kunnen lezen wat ze voor lelijks over haar geschreven had! Léautaud weigerde, bleef wel briefjes schrijven; zij gaf geen antwoord. Voor Léautaud gaat het adagium op: wie schrijft, blijft. Voor de moeder geldt: wie nolens volens wordt beschreven, blijft ook nog even leven.
Paul Léautaud, ‘Brieven aan mijn moeder’, vertaald en van een voor- en nawoord voorzien door Mels de Jong, Arbeiderspers, Privé-domein, 195 pagina’s, € 21,95

De zachtheid van moeders borsten

De Turkse van pater Prévost
Perlouses, van uitgeverij Voetnoot, zijn kleine boekjes voor een klein prijsje. Prettig om mee te nemen in de trein, fraai vormgegeven, en vooral: nooit onbeduidend. De auteurs in de serie behoren tot de canon van de wereldliteratuur: Madame de La Fayette, Diderot, Balzac, Stendhal, Baudelaire, Sade, Proust, Houellebecq, Kundera en nog meer. De teksten zijn kort en staan in het oeuvre van de auteurs, gezien omvang en onderwerp, aan de rand van een groter geheel. Pareltjes in de marge; originele conceptie. Memoires van een Turkse dame, van Abbé Prévost, is het achttiende deel in deze serie. Prévost (1697-1763) was priester, liefhebber van dames en filosofie, en vooral veelschrijver. Hij schreef romantische verhalen, waarvan dat over Manon Lescaut het bekendst is geworden. Hij vertaalde ook, uit het Engels. Zijn vrijmoedigheid heeft hem nogal eens genoodzaakt veiligheid te zoeken in Amsterdam, waar zijn werk ook werd uitgegeven, en in Londen.
De Memoires bevatten de herinneringen van een Turkse dame, Plomby geheten. Echte memoires zijn het niet, maar Prévost doet alsof: in zijn dagen was het mode om fictie als non-fictie te vermommen. Toch zit er ook authenticiteit in deze literaire soap, vol list, achtervolging en passie. Afgezien van de thematiek &#8211; onverwoestbare liefde, die alles overwint &#8211; is er ook enige non-fictie te vinden in de historische context. In de dagen van Prévost hoefden Turken niet te solliciteren naar toegang tot Europa. Ze waren er al. In een nawoord herinnert Martin de Haan er aan dat de Turken in 1683 nog voor de poorten van Wenen stonden.
De herinneringen betreffen de liefde tussen Plomby en een Boheemse jongeman, Verdinitz. Tijdens een oorlog tussen Oostenrijk-Hongarije en Turkije is Verdinitz in krijgsgevangenschap geraakt, waarna hij als slaaf in dienst is gekomen van een Turkse meester, in Bulgarije. Dra bloeit er liefde tussen de knappe jongeman en de beeldschone dochter van zijn meester. De plot is opgebouwd uit exotisme en spanning. De gelieven willen ontsnappen, weg uit Bulgarije, richting Praag. Dat brengt uiteraard velerlei problemen en risico&#8217;s met zich mee. Wat een angst, bijvoorbeeld, wanneer Verdinitz zich als vrouw heeft verkleed, in de harem verblijft, en bemerkt dat baardharen op zijn kin zichtbaar beginnen te worden. En dan: zij is moslim, hij christen, hoe moet dat gaan? Pater Prévost weet het.
Balzac heeft Prévost geprezen om zijn gracieuze stijl. Zo is het ook. In het Frans tenminste. In het houterige Nederlands van de vertaling is daar niets van terug te vinden. Kraak noch smaak. Maar deze kleine variant van het hartverscheurender verhaal van Manon Lescaut gaat er niet aan kapot.
Abbé Prévost, ‘Memoires van een Turkse dame’, vertaling Tatjana Daan, Voetnoot, 60 pagina’s, € 8,–

Exotische literaire soap

Vergeten grootheid
Op de binnenflap van Hitte van het bloed staat een foto van de schrijfster, met het onderschrift &#8216;Irène Némirovsky (Kiev, 1903 &#8211; Auschwitz 1942)&#8217;. Men zou willen dat de paus zijn nieuw binnengehaalde Engelse bisschop die de Holocaust ontkent opdraagt om die foto, mét onderschrift, boven zijn bed te hangen. Hitte van het bloed is het vijfde boek van Irène Némirovsky dat De Geus uitgeeft. Terecht, want Némirovsky is een auteur van topklasse. Wie een goed boek wil lezen, kan beter iets van haar ter hand nemen dan wanstaltige dikke bestsellers als die van Carlos Ruiz Zafón. Némirovsky&#8217;s ouders verlieten de Oekraïne en vestigden zich uiteindelijk in Frankrijk. Het meisje begon te schrijven, in het Frans. Verhalen en romans. Ze behaalde groot succes met David Golder, een roman over een financier die zich een fortuin verwerft in een zorgelijk en eigenlijk ellendig leven. Haar vader stond hiervoor model. Moeder, een monster van egoïsme en poenigheid, inspireerde Irène tot Het bal. De hoofdpersoon, &#8216;nouvelle riche&#8217;, wil een bal organiseren om zich in te likken bij de Parijse beau monde. Ze wil haar niet-presentabele veertienjarige dochter er niet bij hebben. Dochter krijgt wel de uitnodigingen in handen om ze te bezorgen. En gooit ze in de Seine. Dus komt niemand opdagen op het overvloedig voorbereide feest. Wanneer de dochter de wanhoop van de haatbare moeder ziet, krijgt ze toch medelijden en biedt troost. Dat einde is grandioos. In 1940 overweldigde de Wehrmacht Frankrijk. Veel Parijzenaars verlieten de stad en trokken naar het zuiden. Met die exodus verstopten ze landelijke wegen. En vormden een eenvoudig doelwit voor Duitse gevechtsvliegtuigen met hun bommen en mitrailleurs. Een context die weinig fraais laat zien omtrent menselijk gedrag in momenten van doodsnood. Céline heeft het ordeloos gedrang beschreven in Guignol&#8217;s Band met veel onomatopeeën als &#8216;wroub, braoum, vraap&#8217; teneinde &#8216;de muziek van het grote bloedvergieten&#8217; weer te geven. Némirovsky biedt méér. Haar evocaties in Storm in juni (Suite française) zijn schrijnend, ontluisterend. De schrijfster toont het vallen van maskers waarachter egoïsme en lafheid verborgen zijn. Zij observeert onbarmhartig maar verfijnd, met wijze empathie. Dat doet ze ook in Hitte van het bloed, een verhaal dat met de oorlog niets te maken heeft. Het speelt zich af op het Franse platteland, in de Morvan. Alle Hollanders die daar hun tweede huis hebben, moeten dit lezen. Het zal ze leren hoe het ervoor staat met de mentaliteit van de autochtonen rondom, als we aannemen dat er nog waarheid schuilt in de realiteiten die Némirovsky dik zestig jaar terug haar fictie kon binnenbrengen. &#8216;Deze streek heeft echt iets teruggetrokkens en ongerepts. Het is er woest en vruchtbaar. Iedereen leeft er op zichzelf, op zijn eigen boerderij, koestert wantrouwen jegens de buren, haalt zijn koren binnen, telt zijn centen en bemoeit zich verder nergens mee.&#8217;
De hitte van het bloed doet zich in die context voelen, zoals overal. Hij moet worden onderdrukt, die hitte, en als dat niet kan, moet er niet over worden gepraat. &#8216;Want men wil er geen trammelant.&#8217; Irène schrijft: &#8216;Voor hen is dat synoniem met geluk,&#8217; en voegt toe: &#8216;Of preciezer geformuleerd: het vervangt een geluk dat er niet is.&#8217; Daarin zit de fundamentele thematiek van dit verhaal. Het is nog een spannend verhaal ook, omdat er onverwachte wendingen zijn die laten zien wat er uit alle macht verdrongen is. Aan het licht komt dan de passie, die zich ondanks heersende codes niet laat onderdrukken.
Wat de Morvan betreft, was Némirovsky ervaringsdeskundige; ze kende de streek en had zich daar teruggetrokken, toen de Duitsers in Parijs waren. Ze heeft er als een bezetene geschreven. La chaleur du sang was het laatste dat ze kon afmaken alvorens de gendarmes de Joodse schrijfster op 13 juli 1942 kwamen ophalen, opdat ze op transport kon worden gezet. Dat haar manuscripten bewaard zijn gebleven en ruim zestig jaar later konden worden gepubliceerd, is een spannend, niet-fictioneel verhaal op zichzelf. Irènes dochters hebben daarin een belangrijke rol gespeeld. Haar echtgenoot, Michel Epstein, is dat niet gegund geweest. Hij was dodelijk ongerust toen hij in Parijs van Irènes verdwijning met onbekende bestemming hoorde en wendde zich tot de autoriteiten en zelfs tot Pétain. Geen enkele sjoege. Vier maanden na Irène werd ook hij naar Auschwitz gedeporteerd en vergast.
Irène Némirovsky, ‘Hitte van het bloed’, vertaling Pauline Sarkar, met voorwoord van Olivier Philipponnat en Patrick Lienhardt, De Geus, 121 pagina’s, € 16,90

Onbarmhartig, maar verfijnd

Schrijvers over Berlijn
Lodewijk van Deyssel verbleef vier dagen in Berlijn, op doorreis. Paul van Ostaijen woonde er bijna drie jaar, om uit de gevangenis te blijven. August Vermeylen ging er een half jaar studeren. Lucebert werd uitgenodigd door Bertolt Brecht, maar bleef niet lang. Armando was bijna twintig jaar achtereen in Berlijn. Menig andere Nederlandstalige schrijver ging er op uitnodiging heen, want de DAAD, de Deutscher Akademischer Austausch Dienst, is niet gierig. Maarten Mourik, heeft zijn ervaringen als dwangarbeider in Berlijn tijdens de Tweede Wereldoorlog beschreven in zijn boek Brandenburgs Requiem.
Heel wat Nederlandse en Vlaamse auteurs hebben zich uitgelaten over hun indrukken en ervaringen in de Duitse hoofdstad. Daar is belangstelling voor onder de extramurale neerlandici die er studeren. Er wordt over de Nederlandstalige letteren college gegeven aan de Freie Universität. Dezer dagen door Jan Konst, hoogleraar Niederländische Philologie. Hij maakte een bloemlezing van literaire uitspraken over Berlijn.
Kostelijk om te lezen. Dat komt misschien wel vooral door de slimme manier waarop het boek is gestructureerd. Het eerste citaat stamt uit 1871 en het laatste uit 2004. Chronologie dus, niet van de teksten maar van Berlijn. De stad wordt in zijn historische ontwikkeling beschreven, vanaf de geboorte, als hoofdstad op het moment dat Duitsland als natie ontstond. Dat geeft het boek een interessante gelaagdheid. Door uitleg van Konst, kort en krachtig, wordt de lezer van periode tot periode geleid. Berlijn als pasbenoemde hoofdstad van geheel Duitsland (niet langer van Pruisen alleen), tijdens de Roaring Twenties, onder Hitler, in tweeën gedeeld, en na de val van de Muur opnieuw hoofdstad, nu van een herenigd land. Leerzaam voor eenieder die over Berlijn het essentiële aan de weet wil komen.
Daarnaast is er een andere betekenislaag. De uitspraken van de schrijvers bieden niet alleen uitzicht op aspecten van het stadsleven, ze leggen ook onderliggende opvattingen bloot. De observaties hebben vaak een geducht wat-ging-er-door-me-heen-karakter, samen met impliciete vooroordelen. Marcellus Emants ging naar het theater en toont zich vergenoegd over &#8216;de stiptheid waarmee de voorstellingen op het aangekondigde ogenblik aanvangen en de korte duur der pauzes&#8217;. Dat is andere koek dan wat Oscar van den Boogaard waarneemt. Hij constateert dat in het theater &#8216;de acteurs het publiek uitschelden en dat het publiek naar de theaters komt om uitgescholden te worden&#8217;. J. van Oudshoorn beschrijft de inrichting van de voorname huizen in Berlijn waar bij de met fraaie lopers belegde voortrappen, zich een bordje bevindt: &#8216;Aufgang nur für Herrschaften&#8217;. En voegt toe: &#8216;Ik moet onbewust voor deze kastenindeling teruggeschrikt zijn en mezelf niet tot de heerschappen gerekend hebben. Want ik kwam op de achtertrap terecht, die voor het dienstpersoneel bestemd is.&#8217;
Marsman weet het Berlijn van de jaren twintig in één vers neer te zetten als &#8216;een half ontverfde vrouw&#8217;. Dat is trefzeker en aanzienlijk beter dan wat hij in proza over de stad te melden heeft. Groot dichter, minder vaardig prozaïst; ook dát toont dit boek.
Treffend zijn de evocaties van Jacques Gans van wat er in Berlijn op straat gebeurde na de machtsovername van Hitler. Een SA-man schreeuwt: &#8216;Deutschland erwache!&#8217; De communist schreeuwt: &#8216;Braune Mordbande!&#8217; Politiemannen komen op paarden nabij. &#8216;De dikke dijen schommelen op de paardenruggen. Het weldoorvoede ritme van het staatsapparaat.&#8217;
En zo zijn er waarnemingen, analyses, overdenkingen over Berlijn in de nazi-periode. Over het gedeelde Berlijn zijn er de boutades van Gerard Reve. Frans Kellendonk schrijft indringend, over een travestiekunstenaar. F. Springer, over zijn ambassadeurstijd in Oost-Berlijn &#8211; zijn ontmoeting met Honecker. Harry Mulisch met veel heel dieps: &#8216;Nog steeds krijg ik in de buurt van Keulen dat gevoel van metafysische verwachting.&#8217; Gelukkig heeft Jan Konst de goede gedachte gehad om ook de tekst op te nemen van het lied van Harrie Jekkers: &#8216;Alleen de vogels vliegen van Oost- naar West-Berlijn.&#8217;
Kristien Hemmerechts ziet in het huidige Berlijn &#8216;de kleur van opgekalefaterd verval&#8217; en de tegenstelling Ossies-Wessies. Adriaan van Dis besluit het boek met een confessie: een bezoek bevrijdt hem van een vooroordeel tegen de stad. Terwijl hij in aanvang toch te maken kreeg met een benedenbuurman die hem vroeg: &#8216;Schuhe aus bitte&#8217;.
Jan Konst, ‘Iedereen is op weg naar de Brandenburger Tor’, Nederlandse en Vlaamse schrijvers over Berlijn, met voorwoord van A.F.Th.van der Heijden, Meulenhoff, 288 p., € 19,95

Non-fictie

Fictie

Fictie

Non-fictie

De geur van ‘la France profonde’

Guttegut-verhaal

Nobele atheïst

Bami bij de nasi

De zachtheid van moeders borsten

Exotische literaire soap

Onbarmhartig, maar verfijnd

Schuhe aus, bitte