Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips

Andrea Bajani. De belofte. Athenaeum-Polak &#038; Van Gennep, vertaling Yond Boeke en Patty Krone, 293 p., € 18,95
****
door Aart van Zoest
Roman
Een jonge Italiaanse kan niet zwanger raken en verlaat haar vriend Pietro. &#8216;Waarom heb je me nooit vergeven?&#8217; zegt ze op een onverwacht moment door de telefoon wanneer Pietro in Rusland is. Hij is daar omdat hij te weten is gekomen dat zijn beide Italiaanse opa&#8217;s in 1943 aan de zijde van nazi-Duitsland meevochten bij de Don, diep in de Sovjet-Unie, en daar oorlogsmisdaden hebben begaan. Pietro heeft een foto gezien van een door de Italianen opgehangen Russische jongen. Hij gaat naar de plek waar dat plaatsvond. Om vergeving te verkrijgen? Het wordt niet uitgesproken. Dat bepaalt Bajani&#8217;s grondthema. Zijn weergaloze stijl (het is alsof hij jongensachtig verslag doet), zijn intense aandacht voor significante details, het maakt duidelijk: er is een overweldigende gêne om dat waar het in een mensenleven werkelijk om gaat expliciet onder woorden te brengen. Voelbaar maakt hij het, haarfijn, en hoe. 
Jonas Jonasson. De 100-jarige man die uit het raam klom en verdween. Signatuur, 358 p., € 19,95
****
door Hans van den Bergh
Roman
Een onverwacht lichtvoetig, geraffineerd gecomponeerd en met onuitputtelijke fantasie verteld verhaal uit Zweden. Jonasson hanteert een dubbelstructuur die de spanning opdrijft: beurtelings beschrijven de hoofdstukken wat er gebeurt ná hetgeen de titel vermeldt, afgewisseld met wat de hoofdpersoon in de voorafgaande eeuw is overkomen. Deze Allan Karlsson ontpopt zich als een slimme, naïeve avonturier die alle grote politieke ontwikkelingen na de Tweede Wereldoorlog blijkt te hebben veroorzaakt. Aannemelijk is het allemaal niet, maar de auteur zegt al in zijn motto dat &#8216;alléén de waarheid de moeite van het luisteren niet waard is&#8217;. De overdrijvingen en toevalligheden zijn dan ook niet van de lucht. Vooral de ontmoetingen van Karlsson met echte historische figuren als Stalin, Johnson en Mao zijn dolkomisch. Veel ethische principes bevat de roman niet, en wie uit idealisme niet wil weten dat bijna alles in de wereld voor geld te koop is, moet een ander &#8211; waarschijnlijk minder geestig &#8211; boek lezen.
Benjamin Burg. Leo, de vrouwenman. Podium, 180 p., € 17,50
***
door Marjolijn Pouw
Verhalen
Achter de onaantrekkelijke titel Leo, de vrouwenman gaan goed geschreven verhalen schuil over beschadigde mensen die zich in de steek gelaten voelen. Verbintenissen gaan ze niet uit liefde aan maar voor het gemak, ze blijven naar hun verloren of onbereikbare geliefde verlangen. Ze zijn gesneden uit een houtsoort &#8216;van de tamelijk zachte soort, die makkelijk verpulvert&#8217;, zoals de kelner uit het verhaal &#8216;Restaurant des Arènes&#8217; zegt. Hun geliefden beloven ze de hemel en nooit te zullen liegen, maar &#8216;dingen waar de ander buiten staat en niets van hoeft te weten&#8217; houden ze doelbewust achter. Burg zit zijn woordvoerders &#8211; mannen &#8211; dicht op de huid. Je ziet de ontwikkelingen door hun ogen en de schrijver zuigt je mee in hun verwarring. Ze zitten zo vast in hun cocon dat ze de voortekenen van hun verval missen; wat ze overkomt, verrast ze. Dat onverwachte houdt de verhalen open; daar is talent voor nodig.

Aart van Zoest

Hans van den Bergh

Marjolijn Pouw

Fictie

Nagieb Mahfoez. De Midaksteeg. De Geus, vertaling Djûke Poppinga, 347 p., € 22,50
****
door Aart van Zoest
roman De Midaksteeg in Caïro is een soort dorpje in de stad. Er is voor iedere bewoner een bestemming. Ofwel een bedrijf ter plaatse &#8211; barbier, bakker, koffiehuis, kamerverhuur. Ofwel een baan elders &#8211; om geld te verdienen dat in de steeg besteed wordt. Mahfoez, grandioos verteller, brengt de bewoners tot in de geringste details tot leven. Amusant, ontroerend, vaak herkenbaar al is het nog zo exotisch. Verrassend ook: Kirsja de koffiehuiseigenaar, die van jonge jongens houdt, krijgt af en toe slaag van zijn vrouw. Wegens luiheid. Het ene kostelijke tafereel volgt op het andere. Als bij een legpuzzel vormen al die beschrijvingen van de handel en wandel van Abbaas al-Hilw, Hamieda, Ridwaan al-Hoesseini en velerlei anderen samen een spannend verhaal. Dit lezen is een reis maken naar het diepe Egypte. Dromen, drama&#8217;s, zorgen, liefde, kleine schurkenstreken en alom onderworpenheid aan de wil van Allah. Tranen wegvegen tot slot.
Willa Cather. Een verloren vrouw. Cossee Century, vertaling Gerda Baardman, 158 p., € 19,90
****
door Kristien Hemmerechts
klassieker Wat een heerlijk idee van uitgeverij Cossee om Een verloren vrouw uit te geven, de roman van de Willa Cather uit 1923, die toen &#8211; geheel terecht &#8211; laaiend enthousiast werd onthaald. Hoofdpersonage Marian Forrester lijkt een Amerikaanse versie van Flauberts tragische heldin Emma Bovary: mooi, rijk, verwend én overspelig. Even ziet het ernaar uit dat ook Marian een zware prijs voor haar dweepzucht zal betalen, maar uiteindelijk wordt haar een gelukkig levenseinde gegund. Amerika is tenslotte het land van de hoop en de toekomst.
Tussen de liefdesperikelen door schetst Cather de teloorgang van het tijdperk van de pioneers, de onverschrokken mannen die het Westen veroverden en ontgonnen. Anders dan de generatie na hen werden ze gedreven door een droom eerder dan door winstbejag. &#8216;Hun tijd was voorbij, niets kon die meer doen herleven.&#8217; Ook deze korte roman slaagt daar niet in. Wel bezorgt hij de lezer enkele uren onversneden leesgenot.

Kristien Hemmerechts

fictie

Luís Fernando Veríssimo
De engelenclub
* *
door Aart van Zoest
Thriller &#8211; De engelenclub is een Braziliaanse thriller over een club smulpapen die hebben besloten elkaar maandelijks te treffen om eens te genieten van een goede en overvloedige maaltijd. Elke keer wordt het lievelingsgerecht van een hunner geserveerd. En dan doet het zich voor dat telkens de uitverkorene kort na de maaltijd sterft. Toch blijven de overlevenden, steeds geringer in aantal, de traditie voortzetten. Tot uiteindelijk alleen de verteller overblijft. Naast de oervragen van iedere detective &#8211; wie deed het? hoe en waarom? &#8211; dringt hier een andere vraag zich op: waarom blijven de overlevenden komen en om hun lievelingsgerecht vragen, wetende wat er komen gaat? Origineel dus. En vlot geschreven. Wel érg vlot. De bescheidenheid van de eters en hun goede verstandhouding wordt op een bepaald moment aangegeven door de tournure &#8216;ik ben een lul&#8217; afgewisseld met &#8216;ik ben een flutlul&#8217;. Negen keer in zestien opeenvolgende zinnetjes. Lullig om het te zeggen misschien, maar iets minder zou mogen.
Athenaeum-Polak &#038; Van Gennep, vertaling Harrie Lemmens, 112 p., € 14,95
David Nolens
De kunst van het wachten
* *
door Marjolein Pauw
Roman &#8211; Reclameman Jack heeft op zijn vijfendertigste al zo veel geld verdiend dat hij kan gaan rentenieren, maar gelukkig wordt hij daar niet van. Tot hij op een goede dag een dakloze zigeuner tegen het lijf loopt die zijn goeroe wordt. Een op drift geraakte Groenlander voegt zich bij het gezelschap en ze trekken naar Kopenhagen, waar Jack in een gemeenschap van onthechte oudere jongeren belandt die &#8216;niet langer wilden meedraaien op de arbeidsmarkt&#8217;. Met hen wil hij een paradijselijke leefgemeenschap in het weidse Groenland stichten. De hang naar gedroomde zuiverheid in communeverband is eeuwenoud, net als de beschrijvingen. David Nolens steekt het oude verlangen in een nieuwe jas maar veel verrassends ben ik niet tegengekomen, of het moeten de aanstellerige nepparadoxen zijn zoals: &#8216;Maar de leegte was vol. De stilte was luid. Het geluk was problematisch.&#8217; De schrijver glibbert poëtisch langs de grote levensvragen, ze blijven in de lucht hangen.
De Bezige Bij, 208 p., € 22,50
Dr. Seuss
De kat met de hoed leeskoffer
* * * * *
door Joukje Akveld
Jeugd &#8211; Hij leurde langs zevenentwintig uitgevers voor er eentje ja zei. Vervolgens schreef hij zesenveertig kinderboeken waarvan meer dan tweehonderd miljoen exemplaren werden verkocht. En passant brak hij alle records in The New York Times-bestsellerlijst &#8211; voor volwassenen. Dr. Seuss (eigenlijk Theodor Seuss Geisel) is twintig jaar dood, maar zijn werk is onverwoestbaar. Niemand evenaart zijn knotsgekke nonsensverhalen met tijdloze tekeningen van balorige fantasiebeesten. Zijn boeken voor beginnende lezers bevatten soms niet meer dan vijftig verschillende woorden &#8211; je reinste woordkunst is het, even lollig voor kinderen als voor hun ouders. Uitgeverij Gottmer bracht vier klassiekers bijeen in een handzaam leeskoffertje, waaronder De kat met de hoed en Groene eieren met ham. Taalknutselaar Bette Westera schreef de ludieke vertalingen die even stijf staan van de melige woordgrapjes en absurdistische opsommingen als de Amerikaanse originelen. Echt, pure flauwekul. Háál die koffer!
Gottmer, 4 titels + werkboekje, € 16,95, 6+
Allard Schröder
Het meisje met de afstandsbediening
* * * ½
door Rob Schouten
poëzie Gedichten als bijvangst maar met de smaak van het hoofdgerecht, dat is de aangename verrassing van Allard Schröders poëzie. De prozaïst schreef ze door de jaren heen, tot misschien wel vijfendertig jaar terug, vandaar de diversiteit, van realisme tot lyriek, van hermetisch tot anekdotisch. Maar wat het allemaal verbindt is de heidense extase van de vrijdenker. Hier wordt nieuwsgierig gekeken, ondergaan en gehoopt, zoals in &#8216;Kleine antimetafysica&#8217;: &#8216;Kuilen waar koningen volbaards zich verschuilen, / bergvorsten, eeuwig hopend wachten in hun steen // om stralend te verrijzen, omgeven door wolken duisternis, / in het eeuwig nooit, in de ijdele hoop op ijler licht&#8217;. Mythe en supermarkt gaan hier hand in hand, niet als symbolen van elkaar, maar als onderdelen van eenzelfde ervaring. Ik proef er iets van sprezzatura in, bevochten lichtheid in steeds weer iets anders. Hoe klassiek ook, Schröder zapt: &#8216;Dan verschijnt het meisje met de afstandsbediening; gedwee maar opgelucht gaan we haar achterna.&#8217;
De Bezige Bij, 48 p., € 17,50

Joukje Akveld

Rob Schouten

Harrie Hageman
Speeltijd
* *
door Marjolijn Pouw
Roman &#8211; Mannen zijn doorgaans met &#8216;de verkeerde&#8217; getrouwd. Rond hun vijftigste gaat de beer los. In Speeltijd herinnert een theatermaker zich de gretigheid waarmee hij als getrouwde middelbare man jonge vrouwen verleidde om het verlies van zijn aantrekkelijkheid goed te maken. Toen had hij succes, maar door uitgezaaide prostaatkanker is dat nu hij zestig is wel anders. Met de dood voor ogen kan een terugblik op je liefdesleven zijn charme hebben, ook als antwoord op de vraag waar het met de mensheid heen moet als die zich aan het volkomen huwelijk blijft vastklampen. Wat in Hagemans debuutroman stoort, zijn de apodictische banaliteiten en bombastische ontboezemingen. Zo worden de kleine uurtjes van een theatergroep &#8216;uren van vertwijfeling, van zoeken en niet vinden, de uren waarin je jezelf afvraagt waar je mee bezig bent, maar ook de uren van niet ter zake doende bezigheden&#8217; genoemd. Gelukkig zijn de dialogen beter.
Nieuw Amsterdam, 224 p., € 18,50
Lucette ter Borg
Valkruid
* * *
door Marjolijn Pouw
Roman &#8211; In Valkruid gaan twee rivaliserende oudere zussen samen op vakantie, met catastrofaal gevolg. Om en om, zodat het verschil tussen beiden goed uitkomt, laat de schrijfster ze aan het woord. De zussen zijn in het vooroorlogse Duitsland geboren en door hun ouders grondig gedrild voor de muzikale top, maar in hun carrière zijn ze niet verder dan Enschede gekomen. Gefrustreerde ambitie verteert de een, vraatzucht door maatschappelijk isolement de ander. Over muziek heeft Ter Borg weinig verrassends te zeggen, over de politieke ontwikkelingen in het vooroorlogse Duitsland evenmin, en ook niet over het grauwe Nederland waar de zussen door hun huwelijk terechtkomen. Geschiedenis en muziek zijn decor, Ter Borg wil slechts gefnuikte ambities tonen en de spanning tussen mensen die elkaar liefhebben en afstoten. Het verhaal is goed opgebouwd, de taal mooi, de gesprekken zijn grappig, toch word je het boek niet ingezogen. Wat afleidt is de gezochte intrige.
Cossee, 272 p., € 19,90
Chica Unigwe
Nachtdanser
* *
door Hans van den Bergh
Roman &#8211; Chica Unigwe, van Belgisch-Nigeriaanse afkomst, schrijft vlekkeloos Nederlands. Ook kan zij levendig vertellen. Maar de vraag is wat zij eigenlijk te vertellen heeft. Haar eerste twee romans hebben de aandacht getrokken, maar deze derde, Nachtdanser, wil maar niet op gang komen. Tot pagina 134 lijkt het te gaan over het opgroeiende Afrikaanse meisje Mma, maar op pagina 136 wordt van hoofdpersoon gewisseld en belanden we in een doolhof van brokjes heden en verleden. In elk geval komt er in het hele boek gaan &#8216;nachtdanser&#8217; voor en het blijft een raadsel welk inzicht in de Afrikaanse cultuur Unigwe ons wil meegeven. Wat zij van de Nigeriaanse samenleving laat zien is het stereotype westerse plaatje: bijgeloof, vrouwenonderdrukking, primitieve sociale normen, tot de grote Noord-Zuid-slachting losbreekt. Haar redacteur zal haar nog krachtiger in de houdgreep moeten nemen.
De Bezige Bij Antwerpen, 284 p., € 22,50
Caroline Ligthart
Russisch water
* * *
door Marjolijn Pouw
Roman &#8211; Vrouwen willen kinderen, mannen niet. Dat kost ze hun relatie, zo is te lezen in het romandebuut van Caroline Ligthart. Na een valse start heeft de 38-jarige Gijs een goede baan in Rusland, hij vindt zijn draai pas echt als hij zijn grote liefde Alma tegenkomt. Ze gaan samenwonen; zij wil kinderen, hij niet en dan breekt geleidelijk de hel los. Hun verhaal wordt verteld door Gijs: &#8216;Waarom wilden vrouwen altijd progressie in een relatie? Waarom was het nooit genoeg?&#8217; vraagt hij zich af. Het antwoord is verpakt in zijn schattige kleine nichtje. Het grappige kind komt hem na Alma&#8217;s definitieve vertrek in zijn Russische buitenhuisje opvrolijken, maar de logeerpartij loopt slecht af. Ligthart is als schrijfster nogal partijdig. Haar sympathie ligt bij Alma en het nichtje, de onverantwoordelijke Gijs krijgt er stevig van langs. De moralistische ondertoon geeft dit goed geschreven boekje een stichtelijk karakter, en dat is jammer.
Nieuw Amsterdam, 160 p., € 15,95
Heinrich Mann
De jeugd van koning Henri Quatre
* * * *
door Aart van Zoest
Klassieker &#8211; Waarom publiceerde de links-radicale Duitser Heinrich Mann in 1935 een levensbeschrijving van een Franse koning van eeuwen her? Als een eerbewijs aan zijn tweede vaderland, Frankrijk, waarheen hij vluchtte toen de nazi&#8217;s, die zijn boeken verbrandden, aan de macht kwamen. En omdat hij in Henri IV de eerste Europese daadkrachtige koning zag die een element van solidariteit met bezitslozen in zijn beleid bracht. Henri IV maakte een eind aan de gruwelijke godsdiensttwisten die zijn land teisterden. Het ging hem niet louter om macht, ook om menselijkheid. Er zit veel stellingname van Mann achter zijn verzonnen beschrijvingen van wat historische personen zeiden en dachten. Zo sluit hij aan bij zijn niet geringe historische kennis. Om te laten voelen waartoe religieus fanatisme mensen bracht, beschrijft hij wat Henri IV vernam toen hij Montauban had ingenomen. Zes jonge protestantse meisjes waren daar door katholieken verkracht. Daarna was kruit in hun geslacht geduwd en aangestoken, zodat, zoals Mann schrijft &#8216;zes lieftallige godvruchtige meisjes uiteen waren gereten&#8217;. Opdat het werd afgeleerd liet Henri IV driehonderd gevangenen afmaken. Leerzaam.
Atlas, vertaling José Rijnaarts, 576 p., € 49,95
Massimo Gramellini
De laatste regel van het sprookje
*
door Hans van den Bergh
Roman &#8211; Omdat ik nooit iets van Paulo Coelho en dezulken heb gelezen, wilde ik hier beginnen met &#8216;De laatste regel van het sprookje van de Italiaan Massimo Gramellini is het gekste boek ooit geschreven&#8217;. Maar het blijkt te behoren tot een pseudo-mystiek genre waar hele reeksen van bestaan vol spirituele lariekoek. Toch maakt Gramellini (die nota bene in de hoofdredactie van La Stampa zit) het wel heel erg bont. Er worden geen feiten of gebeurtenissen beschreven want alles speelt zich af in &#8216;de Thermen van de Ziel&#8217;, waar je nu eens een modderbad in het smerige &#8216;bassin van het Ik&#8217; moet nemen en dan weer de opwekkende &#8216;Thee van de Moed&#8217; moet drinken. Ook is er een teiltje om je verleden in uit te spuwen. Zelfs de meest vage visie op de echte wereld ontbreekt. En de personages zijn eerder plastic nazaten van Barbie en Kim dan invoelbare mensen. Er is echt meer wijsheid te vinden in de Donald Duck.
Cargo, vertaling Jan van der Haar, 252 p., € 18,50
Y.M. Dangre
Meisje dat ik nog moet
* *
door Rob Schouten
Poëzie &#8211; Compromisloos amoureus, dat is het dichterlijke debuut van de Vlaming Y.M. Dangre (1986), die als prozaïst al met Vulkaanvrucht explodeerde. Liefdeslyriek van het soort dat je niet alle dagen meer ziet, hunkerend, verheerlijkend, hoofs, en eigenlijk steeds gericht op weer een volgende liefde. En alles nadrukkelijk van taal want daar lijkt het vooral om te doen, een &#8216;meisje in wie ik fluister en fluisterende / reservoirs vol inkt vermoed&#8217;.
Muze dus. En inderdaad houdt het maar niet op: &#8216;Elke ochtend lik ik de dauw uit je monden&#8217;, &#8216;Onverzadigbaar en met haar tandafdrukken / nog in mijn stem roep ik haar weer aan.&#8217;
&#8216;Kom dan, meisje dat ik niet kan, / meisje almaar vertikkend, vertakkend / doorheen mijn keel die voor jou sneeuwt.&#8217;
Welbespraakt maar onbedaarlijk naïef, deze hoogliedkunst, vol passie en woordenbrij die je haast vergeten was. Iets belovend misschien maar vooral onrijp. Een jonge Orpheus en zijn Euridice. Ach ja.
De Bezige Bij, 62 p., € 19,95
vn.nl/boeken
Deze week op de site van de Republiek:
Jeroen Vullings over Nederlandse campers en de Amerikaanse televisieserie Breaking Bad. Tomas Vanheste pleit voor Tilburg als Culturele Hoofdstad van Europa in 2018. En natuurlijk lange en korte recensies, sterren en toplijstjes.
En:
Carel Peeters&#8217; literaire kroniek
Over de twintiger Gustave Flaubert (&#8216;Het leven van een man van twintig&#8217; schreef hij als bijna twintigjarige in zijn dagboek, &#8216;is (in elk geval wat mij betreft) noch een leeftijd van rijpheid, noch een van verval, maar van allebei op zijn tijd. Zoveel is duidelijk, in mijn toestand, hoe rustig die ook is, mijn fysisch en psychisch temperament is een ratjetoe dat met slaande trom wordt geleid door fantasie en het beloop van de dingen&#8217;) en over de poëtische gerechtigheid van Orhan Pamuk.

Tjalie Robinson Kind van Batavia. Verhalen van een straatslijper 
* * * * *
door Aart van Zoest
Verhalen &#8211; Straatslijpers. Ze letten op wat er voor leer-zaams en machtig interessants onder de onaanzienlijken valt waar te nemen. Tjalie doet het en wat kan hij schrijven, gebruikmakend van alle schakeringen die de taal hem toestaat. Feilloos roept hij het tafereel op van een keurige mevrouw achter wie in een straat in Batavia een bok verliefd blijft aanlopen.
&#8216;Wat de dame veel en veel te weinig heeft, heeft de bok veel te veel: levenslust en ondernemingslust.&#8217; Tjalie is ook zo&#8217;n levenslustige, en dan eentje die Verlaine, Gide, de Montherlant, Céline en Sartre leest (met dank aan een goede Franse leraar). Geen fauteuil-zitter met strenge oordelen. Noch over de Nederlandse soldaten die &#8216;politionele&#8217; acties komen uitvoeren tegen Indonesische vrijheidsstrijders, noch over mensen die hun onafhankelijkheid met geweld bevechten.
Een Orang Betawi, kind van wat nu Jakarta is. Dat geeft zijn observaties en bespiegelingen geschiedkundige waarde.
Hij was indo, een gemengdbloedige. Indo&#8217;s sterven uit; etnische vermenging blijft.
En ook Tjalie blijft. Actueel. Zéér leesbaar.
Prometheus, 272 p., € 24,95
Herman Brusselmans Van drie tot zes 
* * *
door Marte Kaan
Roman &#8211; Willem Zundap heeft, als een goed brusselmansiaans personage, een hekel aan alles en iedereen om hem heen en geeft daar grof en eloquent uiting aan. Vooral vrouwen moeten het ontgelden. Wat er precies in de romanwerkelijkheid gebeurt, doet er eigenlijk niet toe, en daarin schuilt de kracht van Brusselmans.
Bij monde van zijn personages ontvouwt de schrijver aan de hand van zich eindeloos vertakkende absurdistische verhalen waarin half literair en bekend Nederland en Vlaanderen de revue passeert, zijn cynische wereldbeeld. Net wanneer zijn litanie in meligheid dreigt te verzanden, word je verrast door een prikkelende zin of geestige filosofische bespiegeling. Nooit te veel, opdat het maar niet te diepzinnig wordt.
Prometheus, 200 p., € 17, 95
Kevin Brooks Dood aan God 
* * *
door Joukje Akveld
Jeugdliteratuur &#8211; Engelse young adult-schrijvers hebben beduidend minder moeite hun personages te vermoorden dan Nederlandse. De sinistere puberverhalen van Kevin Brooks behoren in dat opzicht tot de gewelddadigste én de beste in het genre. In zijn jongste roman betreft Dawns bloeddorstigheid geen medemens maar God. Die heeft haar vader van haar afgepikt, meent ze, en nu moet hij dood. Een intrigerend uitgangspunt dat niet helemaal leidt tot het unieke boek dat het had kunnen zijn. Daarvoor blijven de motieven van de betrokkenen te vaag en gaat de ontrafeling van de plotlijn te snel. Blijft over een op de huid geschreven portret van een geestelijk ontwrichte tiener tegen een mistig decor van Engelse druilbuien met de teckels Jezus en Maria als aandoenlijke figuranten. Niet zo dreigend en unheimisch als zijn eerdere werk, maar een mindere Brooks verdient nog altijd aanbeveling.
De Harmonie, 217 p., € 16,90, 13+
Peter Verhelst Zoo van het denken
* * *
door Rob Schouten
Poëzie &#8211; De gedichten van Peter Verhelst zijn de laatste jaren wat helderder geworden, warmbloediger ook. Bij de voormalige held van de ontheemde, naakte en complexe literatuur bespeurt men tegenwoordig zelfs een soort neomenselijkheid, al blijft het enigszins dubbelzinnig: Dit is alles / wat je dacht / te weten / en dat is waar / het op aankomt. / Er is geen plek / zoals thuis. En dat is thuis. Ook benoemt de dichter in deze merkwaardige mentale dierentuin vol mantaroggen, sabeltandtijgers en kraanvogels, de grote existentiële vragen &#8216;omdat we klaarstaan voor de zonsverduistering van ons denken&#8217;. Toch blijft hij de lezer vooral verbluffen met wonderlijke, ontregelende beelden, zoals die waarin hij religieuze zaken als annunciatie en kruisafneming met uitgestorven (roof)dieren verbindt. Maar de cyborgs van voorheen zijn getransformeerd in warmbloedige wezens. Met zo nu en dan een minimalistische afdronk: Denk. // Hoe dichter we bij het licht komen, / des te minder sterren we zien. // Hou nu op / met denken.
Prometheus, 115 p., € 19,95
Albertina Soepboer de trektocht 
* *
door Rob Schouten
Poëzie &#8211; Albertina Soepboers gedichten waren altijd op een stugge manier geheimzinnig. Die stugheid is er in de trektocht ook, maar heel geheimzinnig zijn de gedichten niet meer, wel aards en mythisch tegelijk. Soepboer neemt de tijd om haar onderwerp (een vogelvlucht over eigen verleden, de Friese natuur en de zee) flink uit te smeren. Ondanks de vorm, sonnetten, is het allemaal weinig gladjes. Het is &#8216;klei waar ik tegen de wind meezing&#8217;, en over &#8216;de vogelvrouw&#8217; schrijft ze: &#8216;ze hipte erover heen alsof ik moet schrijven dat ze klauterde&#8217;, geen knieval voor lezer en mode. de trektocht is een uitgestrekte bundel, tegen de honderdvijftig pagina&#8217;s Nederlands en Fries, wat veel is voor Soepboers betrekkelijke monotone poëzie; alleen wie zich erin vastbijt, blijft overeind. De zware tijd stroomt de oceaan in, stroomt zwarter / alle diepte als ik duik naar mijn dingen onder water / in stofregels geslagen, in brokkelig beeld neergezet / in vierkant. Soepboer lijkt haar eigen zompigheid ook wel in te zien, ze maakt het tot haar handelsmerk.
Contact, 144 p., € 21,95
Anne Vegter Eiland berg gletsjer 
* * *
door Rob Schouten
Poëzie &#8211; In twintig jaar vier bundels met vaak maar een handjevol gedichten, en toch is Anne Vegter oninwisselbaar aanwezig met haar ontregelende grammatica en thematiek. Ze is altijd talig en lichamelijk tegelijk geweest maar in Eiland berg gletsjer komt er iets bij. Nog altijd wel veel seks en leven en dood, maar de ondertonen zijn ernstiger geworden, en krijgen in het titelgedicht en de cyclus &#8216;Dochter&#8217; zelfs iets bijbels. De stijl is minder springerig maar wat bedachtzamer geworden. Het doet haar gedichten geen kwaad, integendeel. Wat vroeger soms wonderlijk bleef zweven en hupsen komt nu langzaam op aarde. Gevolg: indrukwekkende oden en litanieën over het leven en de liefde, met vreugde en twijfel ineen: &#8216;man ik kon je wel pijpen van plezier. Luister je eigenlijk nog.&#8217; Ongetwijfeld heeft die nieuwe toon iets met rijping en ouder worden te maken. Als een gezicht dat mooier wordt door rimpels: &#8216;je leeftijd scrubt je familievachtje&#8217;.
Querido, 71 p., € 17,95

Marte Kaan

Marcel Bergema. Klein krijgen ze me niet. Het levensverhaal van Anneke Olivier. Pharos, 112 p., € 15,-
****
door Hans Renders
Biografie
Anneke Olivier was een meisje met een groeistoornis. Ze noemde zichzelf geen lilliputter, maar een &#8216;dwergvrouwtje&#8217;. Ze was getrouwd en moeder toen het circus begon te lonken, maakte afspraken met haar man voor een weekendhuwelijk en trok het land door met kleine gezelschappen, totdat Herman Renz van het bekende circus haar vroeg voor hem te werken. Anneke nam het aanbod aan en werd uiteindelijk geen artiest maar financieel directeur. Haar levensverhaal is opgetekend door Marcel Bergema. Als ghostwriter heeft hij voor de ik-vorm gekozen. Dat is jammer, want geen enkele uitspraak van Olivier wordt aan nader onderzoek onderworpen. Niet dat er veel reden is aan haar geheugen te twijfelen, maar voor iemand die uiteindelijk de directeur van het bekendste circus van de Benelux wordt, hadden we graag ook de herinneringen van haar collega&#8217;s en concurrenten gehoord. Klein krijgen ze me niet is toch een waardevol boek, omdat het licht werpt op een wereld waar we zeer weinig van weten.
Eric Siblin. De cellosuites. De Bezige Bij, vertaling Frits van der Wan, 352 p., € 24,90
***
door Maarten &#8216;t Hart
Biografie
In feite is De cello-suites een dubbelbiografie. Behalve een levensbeschrijving van Bach bevat het boek ook een biografie van Pablo Casals, die volgens Siblin de cellosuites heeft ontdekt. Siblin zegt daarover zelfs, zwaar overdreven, dat die ontdekking &#8216;de loop van de muziekgeschiedenis zou veranderen&#8217;. Tussen beide beknopte biografieën door heeft Siblin ook passages gevoegd waarin hij zijn eigen fascinatie met Bach en de cellosuites in het bijzonder beschrijft. Ook interviewt hij diverse cellospecialisten. Het merkwaardige is dat deze nogal heterogene opzet geresulteerd heeft in een onderhoudend, informatief boek, uitmuntend gedocumenteerd en sierlijk geschreven. Blijft het feit dat Siblin de Matthäus-Passion ten onrechte een oratorium noemt, en ook ten onrechte vermeldt dat Bach bij een zwaardgevecht betrokken raakte (Bach trok zijn sierdegen!).
Claude Lanzmann. De Patagonische haas. De Arbeiderspers, vertaling Marianne Kaas, 577 p., € 39,95
*****
door Aart van Zoest
Memoires
Als Franse jongen doet Claude lanzmann tijdens de Tweede Wereldoorlog mee met het verzet tegen de Duitse bezetter. Als jonge intellectueel neemt hij, na de bevrijding, deel aan de Parijse literaire bedrijvigheid. Hij verkeert met Sartre en Simone de Beauvoir; hij heeft bewondering en sympathie voor hen. Met Simone begint hij een liefdesrelatie, die vele jaren duren zal. Interessant detail: voordat ze voor eerste keer de liefde bedrijven, vertelt ze welke vijf mannen hem zijn voorgegaan. Naam en toenaam erbij. Transparantie vóór alles. De schrijver Lanzmann wordt cineast. Na actie tegen de doodstraf richt hij zich op de Jodenvervolging. Twaalf jaar zal het hem kosten om zijn onvergelijkelijke levenswerk te realiseren: de film Shoah. Daarnaast maakt hij ook films over Israël.
Dit zijn openhartige memoires als een geëngageerde schildering van zichzelf en van zijn tijdperk, met kwaad en al. Ondanks de malle titel en hier en daar vleugjes vergeeflijke ijdelheid een reus van een boek door een prins van de geest.
Joost van Kleef &#038; Henk Willem Smits. De zaak Kooistra. Opkomst en ondergang van een horecamagnaat. L.J. Veen, 320 p., € 19,95
****
door Hans Renders
Biografie
Sjoerd Kooistra was de selfmade zakenman die er prat op ging dat hij als eenvoudige kroegbaas een heus horeca-imperium had weten op te bouwen. Ondertussen was het een publiek geheim dat Kooistra decennialang op het randje van de legaliteit opereerde. Hij had overal kroegen, vooral in Groningen en Amsterdam, zonder zelf enig financieel risico te lopen. Want zijn pachters moesten twintig en soms dertig procent van hun omzet aan Kooistra afdragen, niet van de winst. Die was er vaak niet.
Quote-journalisten Joost van Kleef en Henk Willem Smits (de laatste is al tien jaar bezig met Kooistra) interviewden na de zelfgekozen dood van Kooistra op 26 juni 2010 tientallen mensen voor hun spannend geschreven De zaak Kooistra. Het boek geeft een mooi inkijkje in de schimmige wereld van de Nederlandse horeca. Onthullend en ongelooflijk is de rol die het Heineken-imperium in dit verhaal speelt. Waarom bleef de bierbrouwer steeds maar weer miljoenen lenen aan Kooistra? Ook blijft het een raadsel hoe het Kooistra steeds weer lukte om nieuwe pachters te vinden die een wurgcontract met hem sloten.

Hans Renders

Maarten ’t Hart

non-fictie

Mary McCarthy. De groep. De Arbeiderspers, vertaling J.F. Kliphuis en R.W.M. Kliphuis-Vlaskamp, 408 p., € 19,95
*****
door Kristien Hemmerechts
Klassieker
Mary McCarthy&#8217;s populaire roman De groep uit 1963 is net genoeg gedateerd om opnieuw heel leesbaar te zijn. McCarthy schetst het wel en wee van een groep jonge vrouwen in New York op een scharniermoment in de geschiedenis: ze willen vrijgevochten leven, maar eigenlijk zijn ze met handen en voeten gebonden aan conservatieve waarden. En aan status. Ze willen zich intellectueel en professioneel ontplooien, maar tegelijkertijd blijven huwelijk en gezin hun einddoel. McCarthy zet de dubbelzinnigheden en tegenstrijdigheden waarin ze gevangen zitten schitterend neer.
Het meest griezelige mannelijke personage heeft de voornaam Harald meegekregen en is net zoals de Harald met wie McCarthy trouwde een mislukte toneelauteur. Haarscherp fileert ze zijn manipulatieve, gefrustreerde gedrag. Voor liefhebbers van de televisiereeks Mad Men valt hier veel te herkennen. De roman duikt trouwens op in een van de afleveringen. De nieuwe vertaling die De Arbeiderspers heeft laten maken, is uitstekend. Een aanrader als zomerlectuur.
Olivier Pourriol. De schilder met het mes. De Geus, vertaling Manik Sarkar, 223 p., € 14,90
**
door Aart van Zoest
Roman
Olivier Pourriol schrijft niet voor oppervlakkige lezers. Ook niet voor wie een spannende plot wil. Hij is professioneel filosoof die een brug wil slaan naar de ongeschoolde. Een denker, die schrijft voor denkers. Zijn onpretentieus gecomponeerde roman bevat hoofdzakelijk de gedachtenwisseling tussen een oude kunstschilder en zijn chirurg. De schilder is ter behandeling van een late blindedarmontsteking in het ziekenhuis beland. De ziekte verergert, de dood komt in zicht: tijd voor toenadering tussen de zieke en de medicus, en voor bespiegelingen over het leven en het menselijk tekort. De lezer die bereid is om een fikse dosis diepzinnigheid op de koop toe te nemen, vindt daarin veel dat de geest verrijkt, zowel over de kunst en de creatieve kant daarvan als over de problemen van medici die moeten communiceren met patiënten die geplaatst zijn voor de realiteit van het sterven. De schilder werkt abstract en biedt daarvoor argumenten, zoals dit: tegenwoordig is de wereld zo lelijk dat zelfs figuratieve schilders de neiging hebben om zich daar verre van te houden.
Anita Nair. Wanneer de cyclonen komen. Signatuur, vertaling Laura van Campenhout en Annemarie van Limpt, 366 p., € 19,95
**
door Anne Versloot
Roman
Nee, hè, denk je al na een paar bladzijden. Dit lijkt Bollywood wel. Honingzoet lachen, hees fluisteren en ja hoor, daar komt de jonge adonis met een hals als een Dorische zuil al om de hoek zeilen. Bloemrijk en zoetsappig. Maar hoe verder je komt in dit exotische boek, dat zich afspeelt in het Indiase Bangalore, hoe meer je desondanks meegesleept wordt door de (liefdes)perikelen van de beeldschone Meera en cyclonen-professor Jak. Ook al blijft het een wat lineair verteld verhaal, het heeft iets moois, iets liefs haast. En Nair weet sfeer te maken. De geur van jasmijn en goudsbloemen stijgt als het ware op uit het boek. Zwermen mynahs strijken voor je ogen neer in de avocadobomen. Aan het eind blijkt maar weer: het leven is mooi en zo zal het blijven. Wat een geruststelling! Kunst of kitsch? De twijfel knaagt.

Nazmiye Oral. Zehra. De Bezige Bij, 207 p., € 16,90
**1/2
door Eva Gerrits
Roman
Zehra, het romandebuut van Nazmiye Oral, bekend van de Volkskrant en De gesluierde monologen, opent met een intens bedoelde terugblik van de verteller op haar eigen geboorte: &#8216;Ik herinner mij de dag waarop ik stierf. Het was de dag waarop ik besloot te leven,&#8217; inclusief details over haar pas bevallen moeder: &#8216;Van onderen kapot. Rauw vlees, rood vocht dat uit haar droop.&#8217; Later wordt het Turkse meisje Zehra, de &#8216;ik&#8217;, verstoten. Ze vindt onderdak bij Havva, een vrouw met een passend beroep voor dit wat onevenwichtige, duistere sprookje: een lijkenwasser met een zesde zintuig. Die herkent &#8216;iets ouds&#8217; in Zehra en wijdt haar in in de geheimen van haar beroep. Veel vrouwelijkheid, verlies en verdriet, weinig diepgang en nuance: Zehra is eerder sentimenteel dan aangrijpend. En een steviger redactieronde had er nog wel wat uitgehaald. Hoe zit dit bijvoorbeeld landschaptechnisch? &#8216;Ik kroop uit de grot [&#8230;] De grot lag halverwege een heuvel en na één stap hield de aarde op. Ik stond aan de rand van een ravijn.&#8217;
Tjark Kruiger. Spiegelpaleis. Compaan uitgevers, 452 p., € 19,90
***
door Marjolijn Pouw
Roman
Evenaart Spiegelpaleis Elsschots Lijmen? Kruiger verwijst er ostentatief naar, maar gaat verder dan zijn voorbeeld. Hij laat zijn Boorman geen illusies verkopen, maar laster. In opdracht van het grootkapitaal bedenkt deze witteboordencrimineel campagnes om de concurrentie te vloeren. &#8216;Het woord is een machtige heerser&#8217; zegt hij met zijn afgod, de Griekse retoricus Gorgias, een vijand van Plato. Bender is een ontwikkelde, goed opgevoede man. Winst laat hem koud, als hoger doel streeft hij de vernietiging van godsdienst na, wat alle middelen moet heiligen. Maar ook al weet Bender zich als een ware sofist onder de verantwoordelijkheid uit te draaien voor het onheil dat hij over zijn slachtoffers afroept, uiteindelijk raakt hij in zijn eigen drogredenen verstrikt. Een meesterwerk is dit vermakelijke debuut niet, Kruiger weet geen maat te houden. Hij pepert je zijn eruditie in en herhaalt aldoor de flauwste grappen. Zijn Laarmanspendant Casimir heeft bovendien een Bokitostoornis.
Het Gilgamesj-epos. Athenaeum, 150 p., € 19,95
****
door Aart van Zoest
Klassieker
&#8216;Tegenwoordig neemt men aan dat Gilgamesj geleefd heeft in de 27e eeuw v.Chr.&#8217; Aldus vertaler Theo de Feyter in zijn inleiding. Eerbiedwaardiger ouderdom hebben we onder de epische helden niet voorhanden. Een must dus voor eenieder die nog historisch besef heeft. Het verhaal over de tirannieke koning van Oeroek (in Irak) is opgetekend op twaalf kleitabletten van ongeveer 2500 v.Chr. Aandachtsgebied dus voor archeologen, taalgeleerden, vertalers. De Feyter heeft alle drie deze kwalificaties. Zijn grootste verdienste: zijn vertaling is lezersvriendelijk, soms zelfs een tikje hedendaags jolig. Ook geleerdheid erbij, dat kan niet missen, maar altijd blijven vertaling en verklaring dienstbaar aan lekenbegrip. We leren dat Gilgamesj samen met een dierbare vriend vreselijke monsters overwint. De goden beslissen dat de vriend daarna moet sterven. Gilgamesj wil onsterfelijk worden. Edoch, de goden en zijn angst voor de dood blijven de baas. Gilgamesj moet de weg van alle vlees gaan, maar zijn epos overleeft. Alles in wonderlijk mooie en intrigerende verzen, die zicht geven op oeroude denkwijzen en rituelen.
Cyrille Offermans. Dood van een leraar. Cossee, 313 p., € 19,90
***
door Marjolijn Pouw
Roman
Het pad van een leraar gaat niet over rozen: incompetente bestuurders, onbegrepen onderwijsvernieuwingen, ellebogende vakgroepvoorzitters, ziekmakende vergaderingen, ouderavonden, gebrek aan middelen en dan die pubers nog. Offermans schrijft met liefde over hen; ze zijn nog onaf. Zijn leraar is voor het vak geboren, maar verruilt het onderwijs na een jaar voor de uitgeversbranche. Niet vanwege de dood van een collega &#8211; een treurige, geïsoleerde man die geen orde kon houden &#8211; en de leraar in hem sterft niet af. Zijn pupillen gaf hij opdrachten &#8216;die hen als gelegenheidsdetectives diep in de syntactische en semantische finesses van een spannende tekst lokten.&#8217; Hij wilde &#8216;spoorzoekers&#8217; van ze maken: &#8216;precieze, gevoelige lezers, niet tevreden met vage praatjes, slappe verklaringen en van buiten geleerde frasen.&#8217; Want schrijven is &#8216;balanceren op de grens van weten en niet-weten.&#8217; Het boek heeft er het vrije, verkennende karakter van. Dat is ook de zwakte, bij alle opdrachten verdwijnt helaas de spanning.
Graham Swift. Was je maar hier. Bezige Bij, vertaling Paul van der Lecq, 383 p, € 19,90
**1/2
door Hans van den Bergh
Roman
Komt de boerenroman weer terug? In Nederland is daar Gerbrand Bakkers Boven is het stil, maar ook in Groot-Brittannië is de agrariër bezig met een literaire comeback. In Was je maar hier van Graham Swift staat het platteland in Devon centraal, maar niet als een van de actuele realiteit geïsoleerd milieu. Integendeel. De grimmige boeren zonder verbale gaven, op de rand van het failliet door de opeenvolgende koeienepidemieën (GKZ en MKZ), staan eerder symbool voor het verkommerde Britse wereldrijk. Het gaat om een bewuste analogie want &#8216;Tom&#8217; &#8211; de jongste zoon van de hoeve &#8211; gaat in het leger en komt om in de vruchteloze strijd rond Basra (Irak).
Swift is een begenadigd stilist, maar het tempo waarin de moeizame ontwikkelingen zich voltrekken ligt wel heel laag. Ook reageert de hoofdpersoon wat al te bot, passief en wereldvreemd op elke tegenslag.
Het verhaal blijft spannend dankzij een aantal onopgehelderde raadsels waar we echter aan het slot helaas mee blijven zitten. Wil de boerenroman ook voor de stadse boekenkoper aantrekkelijk blijven, dan moeten we kunnen rekenen op flitsender dialogen, intrigerender personages en meeslepender avonturen.
Matthijs Kleyn. Vita. Prometheus, 237 p., € 16,95
*1/2
door Marte Kaan
Roman
Wil een vrouw dood. De overeenkomsten met Kluuns bestseller dringen zich (te) sterk op: hippe grootstadjongen in een snelle wereld (televisie) worstelt met liefde en dood. Geen terminale kanker dit keer, maar een depressie met een sterke doodswens. De hoofdpersoon, dertiger Hylke, houdt tegen de klippen op van zijn door hevige stemmingswisselingen getergde liefje Vita en ontlaadt de spanning door hard te werken en uit te gaan. De apotheose is tragisch maar voorspelbaar. De stijl is als een kroegbabbel: onderhoudend, soms geestig, sympathiek. Daarom vergeef je de verteller veel en weet zijn lot, of eerder dat van de beklagenswaardige Vita, je te raken. Maar dat heeft meer te maken met de problematiek dan met de literaire kwaliteit.

Alfred Birney. Rivier de Brantas. In de Knipscheer, 106 p., € 16,50
**
door Marjolijn Pouw
Roman
Alfred Birneys dromerige Rivier de Brantas vormt een drieluik met zijn novellen Rivier de Lossie en Rivier de IJssel. Ze behandelen de ontheemding van mensen die zijn losgerukt uit hun vaderland. Hier gaat een man van Chinees-Indische afkomst op zoek naar zijn wortels en raakt verstrikt in het koloniale verleden. Bij het uitroepen van de republiek Indonesië repatrieerde zijn vader naar Nederland en liet zijn familie achter. Zijn moeder heeft haar in Nederland geboren kleinzoon nooit ontmoet, maar zou bij het zien van een foto hebben gezegd: &#8216;Hij zal later het kruis van de familie dragen.&#8217; Wat bedoelde ze daarmee? Rust er een vloek op, zoals de vader beweert? Heft zijn zoon die op door in het moederland de vereiste begrafenisrituelen voor zijn rondspokende grootmoeder te volvoeren? Birney suggereert het, maar het blijft duister, zoals zoveel in dit boek. De schrijver heeft de kunst van het weglaten te ver doorgevoerd.
Mario Vargas Llosa. De droom van de Ier. Meulenhoff, vertaling Aline Glastra van Loon, 400 p., € 19,95
****
door Aart van Zoest
Roman
Een indrukwekkende vie romancée over Roger Casement. Deze Ier werd in zijn jonge jaren Brits consul in de Belgische Congo, constateerde er de misdadige kant van het koloniaal bedrijf en meldde het bij het Foreign Office. Hij werd er beroemd door, als strijder voor rechten van de mens. Dat bleef hij toen hij later in het Peruaanse deel van het Amazonegebied de eveneens misdadige uitbuiting van de indianen aantrof. Vargas Llosa beschrijft het met een overdaad aan namen en feiten, historisch authentiek. Dan komt de Ier Casement er toe om de Britse politiek ten aanzien van Ierland ook als koloniaal te beschouwen; hij koestert zo&#8217;n haat tegen de Britten dat hij tijdens de Eerste Wereldoorlog geweren van de Duitsers aanneemt, die in Ierland tegen de Britten kunnen worden gebruikt. Hij wordt gepakt en als landverrader tot de strop veroordeeld. Zijn homoseksualiteit heeft bij de veroordeling een rol gespeeld.
Yolanda Entius. Het kabinet van de familie Staal. Cossee, 222 p., € 18,90
**
door Marjolijn Pouw
Young adult
In huize Staal is plezier alleen mogelijk bij afwezigheid van de huistiran, vader Kobe. Aan het slot is Mees &#8211; door wier ogen de lezer de geschiedenis van de familie beziet &#8211; de dertig gepasseerd, maar ze is dan nog even gebeten op haar ouders als toen. Wat wil je ook met zo&#8217;n bekrompen vader, zo&#8217;n onderworpen moeder, zo&#8217;n volgzame zus, een andere, opstandige zus die krankzinnig wordt en een zich aan de meisjes vergrijpende buurman? Bij zo&#8217;n jeugd moet Mees&#8217; carrière als beeldend kunstenaar wel mislukken. Na tien jaar stilzwijgen zoekt ze haar ouders weer op. Heeft vader Kobe haar aan de wiegendood gestorven broertje vermoord en zich aan haar zusje vergrepen? Het zou Mees niets verbazen, mij laat het koud.
Esther Freud. Een kwestie van geluk. De Bezige Bij, vertaling Ineke Lenting, 352 p., € 19,90
*1/2
door Marte Kaan
Roman
&#8216;Het is niet eerlijk en zorg dat je op tijd bent.&#8217; Zo luidt het advies van acteur Michael Simkins aan jonge collega&#8217;s. Esther Freud koos het als motto voor haar zevende roman Een kwestie van geluk waarin ze de lotgevallen van een stel studenten aan een toneelacademie beschrijft. Er is een mollig meisje, een echte hunk, een valse homoseksueel, een ravissante schone. Tijdens audities moeten liedjes worden geblaft, het opnemen van een seksscène is ontluisterend onsexy, en je krijgt spijt wanneer je het kleine agentschap dat zo veel voor je gedaan heeft, inruilt voor een bureau met meer allure. Een opeenstapeling van clichés dus, met zo nu en dan geestige observaties die opvallend genoeg vooral te vinden zijn in de scènes over ouderschap. Daar komt de vileine opmerkingsgave waar Freud om bekendstaat iets beter uit de verf, al is het beeld van een kind dat een koekje op iemands goede pak uitspuugt vlak voor een belangrijke afspraak niet bijster origineel. Zo treffend als het motto wordt de roman nergens.
Arjen Lubach. Magnus. Podium, 320 p., € 18,50
***
door David Duijnmayer
Roman
Bij multitalenten als Arjen Lubach &#8211; theatermaker, cabaretier, muzikant, televisiepresentator, radio-dj, interviewer, toneel- en scriptschrijver &#8211; ben ik altijd op mijn hoede. In veel gevallen is het aan een roman te merken dat het schrijven van proza geen core business is. Zo niet bij Arjen Lubach: met zijn derde en beste roman bewijst hij dat hij eerst en vooral romancier is.
Magnus is een knappe roman, met een prettig stuiterende plot die af en toe rare bochten maakt, maar nooit ontspoort. Lubach schetst een melancholiek tijdsbeeld voor wie opgroeide in de jaren negentig, speelt met ideeën over tijd en eindigheid, en werpt de vraag op naar de mogelijkheid om het lot in eigen hand te nemen. En voor wie desondanks diepgang mist, heeft hij zijn woordje al klaar: &#8216;De verdieping zit in structuur, in het vormen van gedachten, in absurdisme, in taal, in humor.&#8217;
Antje Visser. De vrijwilligster. Arbeiderspers, 255 p., € 16,95
***
door Eva Gerrits
Roman
Studente sociologie Willemijn geeft Nederlandse les aan de Turkse importbruid Nuray. Ze worden vrienden en Willemijn raakt steeds meer betrokken bij Nuray en haar man Mustafa en hun geld- en inburgeringsproblemen. Als zij uiteindelijk hun huis kwijtraken, zit ook Willemijn met de gebakken peren. Het debuut De vrijwilligster is multicultureel drama met uitvergrote personages: Willemijn is slim genoeg voor haar studie maar veel te naïef en idealistisch voor manipulator en klaploper Mustafa; Nuray is intelligent, lief en gedienstig: een lam dat wel heel duidelijk voor de slachtbank is voorbestemd. Maar het werkt, in combinatie met de sobere stijl (eerst stroef, gaandeweg zekerder), dialogen-met-accentje (Mustafa: &#8216;Sjow, hard gewerkt hoor&#8217;) en herkenbare observaties van studente Willemijn. De gruwel van het gedoemde leven van de importbruid is invoelbaar. Het einde is beklemmend.
K. Schippers. Tellen en wegen. Querido, 84 p., €18,95
****
door Rob Schouten
Poëzie
Het is alweer vijftien jaar geleden dat K. Schippers een dichtbundel publiceerde en het is waar, je moet ook geen overdosis van zijn poëzie nemen want dan slijt het plezier in zijn speelse gedachten. Maar de nieuwe bundel Tellen en wegen is meer dan welkom. K. Schippers heeft iets van een concretist die onder het motto &#8216;Alles bedelt om betekenis&#8217; de dingen graag de maat neemt. Er staan gedichten als vanouds in, zoals het typografische geval van het gloeiend hete kopje thee dat je gauw op de grond zet, of de observatie rond de suikerkorrels onder in het potje die bij elke vulling maar blijven liggen. Maar de laatste jaren duikt er in zijn langere gedichten toch opeens ook een psychologisch wezen op, dat bijvoorbeeld vrede probeert te vinden met zaken die zijn kwijtgeraakt, of zich afvraagt wat er zonder mens aan de werkelijkheid is: &#8216;Zonder jou zouden het licht, de ruimte en de gebouwen / voor niets hebben gewerkt.&#8217; Prachtige, prikkelende gedachten allemaal, die we de afgelopen jaren een beetje gemist hebben.
Hester Knibbe. Het hebben van schaduw. De Arbeiderspers, 68 p., € 18,95
***1/2
door Rob Schouten
Poëzie
Hester Knibbe debuteerde in 1982 en publiceerde inmiddels zo&#8217;n tien dichtbundels. Een gestaag groeiend oeuvre, zonder uitspattingen en inzinkingen. Klassieke gedichten over tijd en verlies, mooi verwoord. Kalm en geconcentreerd zoekt ze haar weg door het bestaan, zonder overigens in te dutten, getuige de iPhone die ze in haar jongste bundel Het hebben van schaduw haar dode zoon toedenkt. Maar vooral gaat dit toch over het midden des levens, met zijn nieuwe eisen en verwachtingen. Een vrouw kijkt in de spiegel en moet zich letterlijk &#8216;herzien&#8217;, &#8216;op een dag is op wie je verliefd werd verdwenen&#8217;, en anderzijds, het bermbloempje dat wordt opgemerkt raakt niet voor niets verwelkt. Haar beelden zijn strak en sterk, zoals dit voor het geheimzinnige, onbegrijpelijke Japan als &#8216;een soort raam op poten&#8217;. Keurig en beheerst allemaal maar je voelt waar die beheersing toe dient want &#8216;Wat je niet in de hand hebt is het hevigst&#8217;.

David Duijnmayer

Chris Rippen. Hier gebeurt niets. De Geus, 256 p., € 19,90
**1/2
door Anne Versloot
Roman
Voor Gouden Strop-winnaar Chris Rippen (met Playback in 1991) even geen moord en doodslag meer. Hij komt nu met een roman. Een echte Rippen want: dwingend geschreven en op zachte toon verteld. Het vierluik &#8211; waarin hoofdpersoon Wolter Greve steeds jonger en gereformeerder wordt &#8211; begint wat stroef, maar algauw komt de vaart erin. Wolter heeft net op z&#8217;n 56ste een tia gehad &#8211; &#8216;een modeterm, vroeger kregen de mensen nog een ordentelijke beroerte of een attaque&#8217; &#8211; en blikt terug op zijn leven waarin aanvankelijk niets gebeurt. Dat maakt hij later meer dan goed door zijn vrouw te bedriegen en zijn collega&#8217;s in de steek te laten. Maar je hoopt op iets veel ergers want dit is wel zo&#8217;n über-nette man. Zet &#8216;m op, Wolter, go get &#8217;em, tiger, wil je hem wel toeschreeuwen. Maar Rippen heeft iets heel anders voor zijn lezers in petto: een indrukwekkend ontroerende slotscène. Zo eentje die nog lang in je hoofd blijft rondzingen.
Assaf Gavron. Hydromania. Ailantus, 288 p., € 19,95
****
door Hans van den Bergh
Roman
Om eens met een pluim voor de vertaling te beginnen: Hilde Pach heeft deze Israëlische roman in vlekkeloos Nederlands weergegeven. Dat was geen eenvoudige klus, want Hydromania van Assaf Gavron (1968) speelt over ongeveer een halve eeuw in het Midden-Oosten met alles wat dat aan nieuwe woorden en gewijzigde begrippen inhoudt.
In het ineengeschrompelde Israël (hoofdstad Caesarea) heerst grote droogte, temeer daar de Palestijnen een flink deel van de huidige staat hebben bezet, compleet met Jeruzalem en het Meer van Galilea. Tegen die achtergrond ontspint zich een thrillerachtige intrige van pioniers die tegen het watergebrek strijden en tegen de macht van de wereldwijde waterconcerns. Gavron is een behendig verteller die zijn ingewikkelde expositiegegevens bijna onopgemerkt uitserveert. Ook speelt hij graag met listige, kleine taalgrappen: de namen van zijn personages zijn bijvoorbeeld bijna allemaal aanduidingen voor water in zeer uiteenlopende talen: Vatten, Voda, Shui et cetera.
Ook voor niet-hydromanen een intrigerende &#8216;ecoroman&#8217;.
Janwillem Slort. Terwijl jij slaapt. Prometheus, 176 p., € 17,95
*
door David Duijnmayer
Roman
Janwillem Slort is toneelschrijver en bewerkte een toneelstuk dat hij in 2007 schreef tot de gelijknamige roman Terwijl jij slaapt. Dat klinkt wat gemakzuchtig, en het resultaat is er naar. Een dertigjarige acteur krijgt een rol in een toneelstuk over het nachtleven en prostitutie, en in opdracht van zijn regisseur verlaat hij zijn comfortzone om zich te verliezen in &#8216;het schaduwbestaan op de Amsterdamse Wallen&#8217;. Slort streeft opzichtig naar een duister en mysterieus sfeertje door wat wazige personages op te laten draven en door vrijwel identieke teksten in de mond van verschillende personages te leggen, maar het sorteert niet het gewenste effect. Slort kan niet bogen op een erg oorspronkelijke schrijfstijl en verliest zich regelmatig in clichématig geneuzel: gespuis &#8216;schuimt de straten af&#8217;, als er op een raam geklopt wordt, gebeurt dat natuurlijk &#8216;dwingend&#8217;, angst &#8216;bekruipt hem&#8217; en andere gevoelens zijn bij voorkeur &#8216;sluimerend&#8217;. Opdat u niet vergeet dat het allemaal razend spannend is, daar op de Wallen.
Stefan Kiesbye. Een meisje van hiernaast. De Arbeiderspers, vertaling Gerrit Bussink, 145 p., € 14,95
****
door Aart van Zoest
Roman
Een provincieplaatsje in het noorden van Duitsland, tien jaar vóór de hereniging. Afstotelijke plekken, zoals de sloperij van afgedankte auto&#8217;s, zoals het slachthuis. Het leven van de volwassen bewoners &#8211; kleinburgers, arbeiders &#8211; vertoont ook al weinig schoonheid. Bier en buiken. De jeugd is verdeeld in twee jeugd-bendes, ieder aan een kant van het voetbalveld, de jonkies hebben fietsen, de al wat ouderen brommers. Het groepsdenken van de pubers impliceert allerlei mogelijke schendingen van de collectieve eer. Seksueel contact met een &#8216;meisje van hiernaast&#8217; is aanleiding tot zeer sadistische, gedetailleerd beschreven, wraakacties. Kiesbye beheerst een perfecte stijl en verteltechniek. Veel gruwelijks beschrijft hij precies en toch laat hij ook nog veel aan de verbeelding over. Hij bezorgt daarmee de lezers een reis die via Dom en Lelijk leidt naar Weerzinwekkend. Een illusieloze blik in de Duitse ziel? Op Deutschlandfunk is het zo geformuleerd, vermeldt de omslag. Onzin uiteraard. Maar tot nadenken stemt het wel.
Boris O. Dittrich. Moord en Brand. Nieuw Amsterdam, 416 p., € 19,95
**
door Marjolijn Pouw
Literaire thriller
Zou Boris Dittrich in paranormale krachten geloven? De mensen die hij in zijn romandebuut Moord en brand opvoert, doen dat wel. In het boek treedt een Amerikaans-Indisch medium naar voren, dat de onopgeloste moord op een bekende politicus alsnog moet ophelderen. Haar in trance gegeven aanwijzingen stemmen inderdaad met het gebeurde overeen, maar de aanwezigen weten dat dan nog niet. De moordenaar, die er ook bij is, weet het echter wel. Het optreden van het medium katalyseert zijn in Srebrenica opgelopen posttraumatische stressstoornis en maakt een sadistische moordmachine van deze geïsoleerde man.
Het boek geeft weliswaar een mooi beeld van de ijdele benepenheid van politici en hun pogingen om in de pers op te vallen, maar Boris Dittrich verprutst het uiteindelijk doordat hij te veel wil vertellen. Om de lezer de laatste momenten van zijn politicus te laten meebeleven, voert hij hem, ofschoon hij al dood is, levend op. Onze prediker laat in zijn politiek correcte zedenschets helaas weinig aan het toeval over.
Rob Schouten. Vuil goed. Arbeiderspers, 224 p., € 21,95
****1/2
door Bouke Vlierhuis
poëzie Rob Schouten is een dichter die zijn esthetiek laag bij de grond zoekt, in de bagger van het menselijk onvermogen. Hij doet dat in een unieke stijl waarbij hij die bagger, de chaos en de afzichtelijke poel van lichaamssappen die ons lichaam is, niet alleen beschrijft maar ook iconisch gestalte geeft in zijn teksten.
Zijn zinsbouw, de opbouw van zijn beelden en de structuur van zijn gedichten zijn bewust slordig en onaf.
Gemeenplaatsen en vunzige grappen krijgen een even prominente plaats als prachtige dichtregels. Ook het opgezwollen dichtersego krijgt regelmatig ruim baan en het vrouwelijk geslachtsorgaan duikt, onder vele namen, iedere paar pagina&#8217;s op.
Dat levert soms flauwe, overbodige gedichten op. Vuil goed, een selectie uit zijn tien dichtbundels, is daardoor bij tijd en wijlen moeilijk te pruimen.
Maar regelmatig ook toont Schouten, zeker in het latere werk, dat hij wel degelijk een magistraal dichter is.

Sprookjes
De classics staan erin. De prinses op de erwt, Het lelijke jonge eendje, De nachtegaal, De rode schoentjes, all that. Voor de oudere geletterden allerlei om sentimenteel te herlezen. Voor jonkies om te kunnen meepraten, deel te hebben aan cultureel erfgoed. En ook om van te leren, zoals van De nieuwe kleren van de keizer. Dat je je niet door humbug en conformisme moet laten inpakken. Maar er staan er in totaal zo&#8217;n honderdvijftig in en dus is er voor iedereen, rijp en groen, veel te ontdekken wat nog onontgonnen is. En het is allemaal, zonder een enkele uitzondering, onvergelijkelijk fris en verrassend geschreven. Unieke kwaliteit.
Hoe weet je of iets goed geschreven is? W.F. Hermans heeft daar ooit een antwoord op aangereikt. Als je het uit hebt en je wilt meteen weer terug naar het begin om het opnieuw te lezen, dan weet je dat je klasse onder ogen had. Neem het verhaal dat de titel &#8216;Iets&#8217; heeft gekregen. Het gaat over vijf broers die allemaal wel &#8216;iets&#8217; wilden worden in de wereld. Bakstenen-maker, metselaar, architect, genie, filosoof. Ze bereiken allemaal wel zo&#8217;n beetje het gestelde doel, maar als ze na hun dood bij de hemelpoort staan, moeten ze het afleggen tegen een onbeduidend vrouwtje dat niet op iets kan bogen, maar wel één heel goede daad heeft gedaan. De behandelende engel legt aan de laatst gestorven broer, de filosoof, uit dat hij nog even moet wachten en nadenken of hij ook wel iets dergelijks te bieden heeft. Als de engel uitgesproken is, komt de laatste zin. &#8216;Dat had ik beter kunnen zeggen! dacht de filosoof, maar hij zei het niet hardop, en dat was toch al iets.&#8217; Met zijn zoveelste kwinkslag tot slot, serveert Andersen een grote wijsheid: het kan een goede daad zijn om na te laten iets te doen, iets niet zeggen bijvoorbeeld. Zo&#8217;n geniaal geestig einde doet de onbedwingbare lust opkomen om inderdaad het hele verhaal weer van het begin af aan te gaan lezen.
Of neem &#8216;Soep van een worstenpen&#8217;. Eerst rijst al onmiddellijk de vraag wat dat voor een ding is, een worstenpen. En dan komt de eerste zin. &#8216;Wat een uitstekend diner gisteren! zei een oude vrouwtjesmuis tegen iemand die niet was uitgenodigd. Ik zat maar eenentwintig plaatsen van de oude muizenkoning vandaan, dat is helemaal niet zo gek.&#8217; Kwansuis naïef en slinks vilein. Zo&#8217;n begin van het verhaal dwingt onherroepelijk tot lezen van het geheel. Wat volgt, is een verhaal vol absurditeiten, onverwachte wendingen en tot slot een moraal die terugvoert in de wereld van het gezond verstand: &#8216;Dat verhaal ging de hele wereld rond, de meningen waren verdeeld, maar het verhaal zelf bleef intact en dat is het enig juiste in de grote en kleine dingen, ook in de soep van een worstenpen. Je moet alleen geen dank verwachten.&#8217;
Andersen heeft de wereld een waardevol product toegeworpen. Nu door uitgever en vertaalster in één boek toegankelijk gemaakt voor de Nederlandse lezer. Een bezit voor het leven, een onuitputtelijke schat.
***** Hans Christian Andersen, ‘Sprookjes en verhalen’, vertaling Annelies van Hees, Athenaeum-Polak &#038; Van Gennep, 1130 p., € 45

Iets is heel mooi

David Bezmozgis, De vrije wereld, De Bezige Bij, 320 p., vertaling Nicolette Hoek-meijer, € 19,90
* * * *
door Kristien Hemmerechts
Roman
Naar aanleiding van zijn bejubelde debuut Natasja (een verhalenbundel) nomineerde The New Yorker David Bezmozgis als een van de twintig belofte-volle schrijvers onder de veertig. Met zijn eerste roman De vrije wereld maakt Bezmozgis die belofte overtuigend waar. Hij vermijdt alle euvels waaraan ambitieuze Amerikaanse schrijvers zich nog wel eens bezondig en: hij pakt niet uit met zijn kennis, hij etaleert zijn stilistische virtuositeit niet, hij propt het boek niet vol met gedetailleerde beschrijvingen. Bezmozgis laat zijn personages schitteren. Allemaal zijn ze in 1978 uit Letland in Rome aangespoeld. Italië is een tussenstation onderweg naar de &#8216;echte&#8217; vrije wereld: Canada, Australië of de Verenigde Staten. De mooiste figuur is de vijfenzestigjarige Russische communistische Samuel, wiens bewogen levensgeschiedenis we leren kennen. Bij sommige scènes sprongen de tranen me in de ogen, bij andere barstte ik in lachen uit. Deze heerlijke roman bewijst dat de Joodse diaspora als bron van literaire inspiratie nog lang niet is opgedroogd.
Mark Schalekamp, De parvenu, De Arbeiderspers, 252 p., € 19,95
* * *
door Marjolijn Pouw
Roman
In een interview met Sweder van Wijnbergen in NRC Handelsblad kwam onlangs de vraag naar voren of ook de Nederlandse financiële sector vergeven is van prostituees en coke-snuivers. Volgens Van Wijnbergen valt het mee, maar te oordelen naar zijn romandebuut ziet Mark Schalekamp dat heel anders. Private banker Hugo Stadman is voor een dubbeltje geboren. Hoe hard deze parvenu ook zijn best doet op te klimmen, in de elitaire wereld van het grote geld heeft hij geen schijn van kans. Hij troost zich met de gedachte dat hij de onwettige zoon is van een chirurg, maar zijn moeder heeft hem over zijn afkomst maar wat voorgelogen. Haar al even leugenachtige zoon verspeelt zijn kansen, en eindigt als een aan prostituees en coke verslaafde, frauduleuze gokker. Schalekamps hilarische aanval op het geldgraaiersgilde leest lekker weg, maar de schrijver heeft zijn personage zo wurgend in de houdgreep dat diens ondergang te voorspelbaar wordt.
James Worthy, James Worthy, Lebowski Achievers &#038; Top Notch, 188 p., € 15,95
door Marjolijn Pouw
* * * 1/2
Roman
Het Amsterdamse schrijvertje uit James Worthy&#8217;s gelijknamige debuutroman wil een meesterwerk voortbrengen om zijn weggelopen geliefde Polly te heroveren. Het moet een ode aan haar worden, zoals Woody Allen in Annie Hall aan zijn verloren liefde bracht. Met de onbeholpen, subversief verlegen Allen heeft het ten tonele gevoerde schrijvertje niet veel gemeen, Worthy&#8217;s held lijkt eerder uit Oh oh Cherso weggelopen. Hij zoent en beft met verve een hele menagerie van eendagsvriendinnetjes bij elkaar om ze na elke uitspatting een sms&#8217;je naar Herman Brusselmans te laten sturen, waarin vol trots zijn onovertroffen guldenmondprestaties worden gemeld. Dat zijn bandeloze gedrag symbool staat voor zijn wanhoop, moet de lezer maar van hem aannemen. De vrolijke gevarieerdheid en woordenrijkdom waarmee Worthy de verrichtingen van zijn alter ego beschrijft, zijn verbluffend; schrijven kan dit schrijvertje wel. Het is het gebrek aan inhoudelijke variatie dat deze oeroude geschiedenis alsnog wat afgezaagd maakt.
Oscar Wilde, Gedichten, Plantage, vertaling Marja Wiebes &#038; Margriet Berg, 144 p., € 15, &#8211;
door Aart van Zoest
Poëzie
Door hun zwierige intensiteit prikkelen de gedichten van Oscar Wilde misschien nog wel meer de geest dan zijn proza en theater. De keuze die gemaakt is voor deze tweetalige uitgave maakt een literair-existentiële kennis-making mogelijk met een hoogbegaafde man die flamboyant was, beroemd en berucht. Die succes zocht en vond, die het idee van l&#8217;art pour l&#8217;art praktiseerde in zijn leven en werk. Fatsoensrakkers bezorgden hem twee jaar gevang en een treurig levenseinde. En de hartverscheurende poëzie van The ballad of Reading Goal. Geen zelfbeklag, wel de evocatie van een jonge medegevangene die moest hangen wegens een liefdesmoord. Tweemaal komen, licht gevarieerd, de woorden voor &#8216;yet each man kills the thing he loves&#8217;. Hoezeer de vertaalsters hebben willen wedijveren (het is gelukt!) met de dichter zelf, bewijst wel dat we eerst lezen &#8216;toch doodt elkeen wat hij bemint&#8217; en daarna &#8216;een ieder doodt waarvan hij houdt&#8217;. Een kleinood, deze uitgave.

Paul Hellmann, Klein kwaad. Het proces Demjanjuk en de speurtocht naar het verraad van mijn vader, Augustus, 144 p., € 14,95
* * *
door Hans van den Bergh
Verslag
Paul Hellmann heeft met zijn non-fictie vertelling Klein kwaad een knap kunstje uitgehaald; twee in wezen onafhankelijke verhaallijnen zijn zo door elkaar gevlochten dat er een schijn van samenhang ontstaat. Het gaat om de onderduik, het verraad en het omkomen van Pauls Joodse vader in Sobibor en tegelijk om Hellmanns eigen deelname als &#8216;Nebenklager&#8217; aan het proces Demjanjuk, tegen een onmenselijke concentratiekampbeul. Het grootste deel van het boek is koele journalistieke verslaglegging, maar soms springt ineens het gruwelijke contrast in het oog tussen de vergaande consi-deratie met Demjanjuks gezondheid en de behandeling van zijn slachtoffers in de vernie-tigingskampen.
De titel Klein kwaad slaat eigenlijk alleen op de Nederlandse handlangers van de nazi&#8217;s, maar dankzij het behendig monteren van stukjes strafproces door episodes uit Hellmanns speurtocht naar het lot van zijn vader lijkt alles met elkaar in verband te staan. Een boek om je blijvend te realiseren wat bevrijding betekent.
Albert Helman, De sfinx van Spanje, beschouwingen van een ooggetuige, Schokland, 176 p., € 22,90
* * * *
door Aart van Zoest
Literair oorlogsverslag
De Spaanse Burgeroorlog begon in 1936 toen de fascistische generaal Franco in opstand kwam tegen een legaal tot stand gekomen linkse regering. Wie in de wereld links was, ging naar Spanje om aan de zijde van antifascisten mee te vechten, met wapens of met de pen. De Surinaamse auteur Albert Helman (pseudoniem voor Lou Lichtveld) was een van hen, net als Hemingway, Malraux en Jef Last. Verslagen en beschouwingen van zijn hand zijn bijeengebracht in dit boek dat oorspronkelijk in 1937 uitkwam en nu is heruitgegeven. Het is geschiedenisles van literair niveau. Zo leren we dat ook in Spanje links zichzelf de das omdeed door onderlinge verdeeldheid tegenover het fascisme. In een informatief nawoord van Michiel van Kempen wordt het &#8216;naïef idealisme&#8217; van de felle antifascist Lichtveld toegelicht; de goedbedoelende ooggetuige rekende in 1937 nog op een antifascistische overwinning. Dat doet aan de waarde van zijn nauwgezette observaties niets af. Hij was erbij toen slecht georganiseerde verworpenen der Spaanse aarde de wapens opnamen en een gehate pastoor ter dood veroordeelden, terwijl aan de andere kant pro-Franco bisschoppen aflaten afkondigden voor elke omgebrachte marxist.
Martin Bril, Het evenwicht. Ineens kanker, Prometheus, 328 p., € 14,95
* *
door Hans van den Bergh
Bundel
Anneke Stehouwer, de weduwe Bril, heeft een chronologische medley samengesteld van vrijwel alles wat de befaamde journalist heeft geschreven en gepubliceerd sinds hij in februari 2002 te horen kreeg dat hij aan kanker leed. Het is een verzameling columns, heel veel e-mails, een enkele brief en soms een poging tot poëzie. Natuurlijk is het geleidelijk wegkwijnen van een publiek persoon aangrijpende lectuur, maar dat kan niemand hier ontslaan van de plicht vast te stellen dat Bril eigenlijk een pover stilist was, wiens grootste culturele helden Bob Dylan en Simenon waren. Van de wereld waarin hij leefde en de plaats die hij daarin persoonlijk innam had hij als meisjes-idool een volkomen vertekend beeld. Zijn veel-geprezen observatievermogen blijft volledig aan de oppervlakte en humor ontbreekt nagenoeg helemaal. Talrijk zijn de fouten in eenvoudige grammaticaregels en de samenstellers hadden heel wat doublures (uit briefjes en columns) kunnen vermijden. Maar uiteraard: een must voor de ware fan.

Hans Keilson. Daar staat mijn huis. Van Gennep, vertaling Piet de Moor, 103 p., € 9,90
****
Memoires
Czeslaw Milosz schreef &#8216;Ik heb een onsterfelijke Getuige nodig, opdat hij weet en het onthoudt, hij alleen.&#8217; We mogen daaraan toevoegen dat wij mensen bovendien sterfelijke aardse getuigen nodig hebben, die het mogelijk maken dat we nalaten om tot vergeten over te gaan, opdat we misdaden en stommiteiten van weleer vermijden. Schrijvers kunnen zulke getuigen zijn. Hans Keilson is er zo een. Geboren in 1909 en thans 101 jaar. Maakte beide wereldoorlogen van de vorige eeuw mee. Als Duits jongetje de Eerste, waaraan zijn vader moest deelnemen. Thuis leerde hij Joodse tradities kennen. Tijdens het interbellum het antisemitisme, triomferend na de opkomst van Hitler. Hij vluchtte naar Nederland in 1936. Daar beleefde hij de Tweede Wereldoorlog, met de Jodenvervolging. Hij overleefde. Het grootste deel van zijn lange leven heeft hij te midden van ons in Nederland gewoond en gewerkt, bereid en in staat tot acculturatie. Essentiële, heldere getuigenis, van een Jood in diaspora, van een door nood gedwongen migrant. Die zeggen kan &#8216;hier staat mijn huis&#8217;.

David Vann. Caribou Island. Penguin Books, 293 p, € 12,95
****
door Kristien Hemmerechts
Roman
Eind 2008 debuteerde David Vann met Legende van een zelfmoord, een verzameling korte verhalen over een zelfmoord. Vann, wiens vader in 1980 zelfmoord pleegde, zei in een interview voor de BBC: &#8216;Al schrijvende ontwerp ik een aanvaardbare, leefbare versie van de echte gebeurtenissen.&#8217; Deze versie werd door lezers en critici enthousiast onthaald.
Vanns eerste roman, Caribou Island, brengt een nieuwe versie van dezelfde feiten. Opnieuw zijn we in Alaska, waar Vann opgroeide; opnieuw wordt er veelvuldig op zalm gevist. De roman begint met een zelfmoord en eindigt met een moord én een zelfmoord. Daartussen liggen weinig lichtpunten, wel beklemmende beschrijvingen van scènes uit een gebroken huwelijksleven. Na een sterke start verliest de roman vaart, maar de lezer die doorzet wordt beloond met een adembenemend slot. Vann bewijst met deze roman dat hij de lof en de prijzen voor zijn debuut ruimschoots verdiende. Nu is het afwachten of ook een derde boek over zelfmoord en Alaska zal gaan.
Iris Koppe. De man met de schaar. De Bezige Bij, 256 p., € 18,50
***
door Marjolijn Pouw
Roman
In De man met de schaar neemt Iris Koppe opnieuw de moderne tijd op de hak. De losgeslagen studentes Elena en Marien willen snel geld verdienen met de vervalsing van ov-kaarten. Dat mislukt, waarop ze hun investeringsschuld met de opbrengst van kruimeldiefstallen gaan afbetalen. Als moderne vampiers beroven ze &#8216;dates&#8217; van geld en kostbaarheden, of hun suffige ouders. Dat gaat zijn gangetje tot de twijfelende Marien een vriendje krijgt en zich van de dominante Elena wil losmaken. Wat er dan gebeurt, zou in een thriller niet misstaan en ik zal de plot niet verklappen. Koppe kan goed schrijven, maar moet meer wissen. Haar overdaad aan dichterlijke beeldspraak is storend en niet alle zijpaden zijn het bewandelen waard. Maar er valt veel te lachen om haar twitterende studentes met hun Facebook, de modieuze, geile hoogleraar en de intrige rond de Wildersachtige politicus met spindoctor en bodyguard waarmee hun verhaal verweven is.
Laurent Gaudé. De poort van de hel. De Geus, vertaling Jan Versteeg, 253 p., € 17,90
***
door Aart van Zoest
Roman
In Napels loopt een vader over straat met zijn zesjarige zoon, die hem nauwelijks kan bijhouden. Plotseling een schietpartij &#8211; gangsters. De vader drukt de jongen tegen zich aan. Toch wordt deze dodelijk getroffen door een verdwaalde kogel. Met de dood van hun enige kind verandert het leven van de ouders dramatisch. De vrouw eist van de man dat hij wraak mogelijk maakt op de schutter die schuldig is aan de dood van hun lieveling. De man wordt gekweld door zelfverwijt &#8211; als hij zich minder gehaast had waren ze niet op dat fatale moment op de noodlottige plaats geweest. Het lukt om wraak te nemen, en hoe. Maar dat brengt de knaap niet terug. De vader onderneemt een poging om het kind uit het dodenrijk op te halen. Als een tweede Orpheus weet hij toegang te krijgen tot de onderwereld via een Napolitaanse poort van de hel, hem gewezen door schilderachtige randfiguren. In gebeitelde zinnen: horror, spanning, couleur locale, stof voor empathie.
Maarten van Buuren. Iris. De Arbeiderspers, 240 p., € 18,95
***
door Marjolijn Pouw
Roman
&#8216;Het onbewuste bestaat niet,&#8217; stelt de literatuurwetenschapper uit Maarten van Buurens autobiografische debuutroman vast, terugkijkend op zijn grote liefde. De mooie, trotse Iris onderwierp zich aan hem, maar ging niet in op zijn huwelijksaanzoek. Waarom niet? Een getrouwde vrouw wil veiligheid, denkt deze Bas, maar hem zou een huwelijk hebben verstikt. Iris wist dat en nam hem als &#8216;buitenman&#8217; met wie ze de leegte van haar vaste relatie vulde. Bas had een proefschrift willen schrijven over &#8216;metaforenreeksen&#8217; die in romans verborgen drijfveren tonen. In zijn uitdrukkingswijze herkent hij zulke metaforen ook, ze duiden op het harnas dat hem helpt om zijn isolement te bewaren: zijn levensbehoefte. Het proefschrift mislukt, zijn relaties ook, zoals Bas bijna vergenoegd vaststelt. De beheersingsdwang van deze aartsrationalist geeft meteen het tekort aan van deze goed geschreven, beklemmende roman. Wat erin ontbreekt, is ruimte en plezier in het leven. Bas&#8217; terugblik is dichtgemetseld en angstaanjagend vreugdeloos.

Sofja Tolstaja. Een zuivere liefde. Atheneum, vertaling en nawoord Eva van Santen, 224 p., € 17,95
****
door Aart van Zoest
Roman
Sofja Tolstaja heeft haar talent in de schaduw gelaten van haar beroemde echtgenoot en in de literatuurgeschiedenis kreeg ze ten onrechte een ongunstige rol toebedeeld. Deze uitgave houdt, na vijfenzeventig jaar wachttijd, een gerechtvaardigd eerherstel in. De kwaliteit is evident. De hoofdpersoon is een adellijke vrouw. Haar leven geeft zij zin door zoveel mogelijk haar liefde zuiver te houden, in de romantische zin, zonder promiscuïteit, met opofferingen. Uit de tijd misschien, maar het streven heeft bestaan. Wanneer ze liefde voor een ander voelt, onderdrukt ze de aanvechting om die concreet te beantwoorden. De echtgenoot, desondanks onmatig jaloers, geeft, op zijn zachtst gezegd, weinig blijk van erkentelijkheid. De personages hebben hun ups en downs, hun psychologische wendingen naast constante kenmerken; ze zijn zogezegd round characters en speciaal dát geeft de roman zijn allure en intrinsieke waarde. Een van de personages stelt dat men &#8216;in de liefde niet halverwege kan stoppen, het is alles of niets&#8217;. Dat doet denken aan de onvergetelijke opmerking van Jelle Brandt Corstius: Russen zijn maximalisten. Dat is precies wat hun literatuur meeslepend maakt. Sofja Tolstaja is daarvan een goed voorbeeld.
Eveline Vreeburg. Onder pseudoniem. Prometheus, 240 p., € 17,95
*1/2
door Marjolijn Pouw
Debuut
Onder pseudoniem is het zoveelste &#8216;unieke&#8217; literaire debuut dat in 2011 verschijnt. De schrijfster rekent af met haar moeilijke jeugd en het nog moeilijkere volwassen worden. Verschrikkelijke ouders, seksueel misbruik, een familielid dat op tragische wijze om het leven komt; het leven is geen lolletje maar niemand die zich om het arme kind bekommert. De mooie, onzekere Eefje wil actrice worden en trekt naar Amsterdam. Het lukt haar niet om door te breken, vandaar dat ze zich aan succesvoller debutanten vastklampt, zo neukt ze haar verdriet van zich af. In afwisselende passages over haar problematische verleden en haar morsige leven in halfartistiek Amsterdam krijgen we de gebruikelijke jeugdtrauma&#8217;s voorgeschoteld. Slecht geschreven is het boek niet, maar &#8216;rauw, eerlijk en geestig&#8217; zoals de uitgever het noemt kan ik het niet vinden. Wie weet of de schrijfster, nu ze alle ellende van zich heeft afgeschreven, spoedig met een minder larmoyante opvolger komt.
Ellen Deckwitz. De steen vreest mij. Nijgh &#038; Van Ditmar, 48 p., € 14,95
**1/2
door Rob Schouten
Poëzie
Het debuut van Ellen Deckwitz (1982), De steen vreest mij, blijft je vooral bij vanwege het ongewone karakter, een boos sprookje, Sneeuwwitje in het donkere bos. Ze heeft iets weg van een hedendaagse Hendrik de Vries. Leven in angst en vreze: &#8216;Hier heb je opa&#8217;s geweer&#8217; of &#8216;Als je iets mag / hakken ze je handen wel af.&#8217; Om elke hoek loert gevaar, maar zo voortdurend dat de scherpe kantjes er op den duur afgaan. Het ergst is het dan ook als je in deze gedichten iets van de gewone werkelijkheid ontwaart, tandfloss, allochtonen, zodat je je realiseert dat deze gedichten niet zomaar een hallucinatie zijn. Wars van enige blijmoedigheid schrijft Deckwitz, maar onderhuids op zoek naar verlichting: &#8216;De aarde slurpt regenwormen op en ik gok / dat we allemaal lief willen worden / gevonden.&#8217; Geschreven met, zoals het ergens heet, de kogel van de ballpoint, niet altijd even raak maar wel altijd dreigend.
Stefan Hertmans. De val van vrije dagen. De Bezige Bij, 80 p., € 16,90
***1/2
door Rob Schouten
Poëzie
Stefan Hertmans is in de loop der jaren uitgegroeid tot een van de grootste Vlaamse dichters, iemand die talige en semantische complexiteit weet te combineren met emotionele toegankelijkheid. Ook De val van vrije dagen is tegelijk een filosofische en lyrische bundel, waarin gedachten over ons bestaan, de kosmos en het allerkleinste samengaan met het alledaagse: &#8216;Vanavond gaan de mieren met de sterren op café.&#8217; Ergens anders heet het, naar aanleiding van Schönbergs werk: &#8216;het hart dat naar abstracties zoekt / komt altijd in het eigen ritme aan,&#8217; als om te onderkennen dat abstractie om zichzelf ook maar een lege huls is. Het lijkt erop alsof Hertmans&#8217; aandacht in de loop der jaren naar de menselijke kant van het leven is verschoven, en dat geeft hem precies de twijfels die hij kon gebruiken: &#8216;Er is, in tussentijden van verwachting, / geen gat zo ondiep of de ziel tuimelt erin.&#8217; Heel mooi.
Driek van Wissen. De laatste jaren. Nijgh &#038; Van Ditmar, 128 p., € 15,-
**1/2
door Bouke Vlierhuis
Poëzie
De laatste jaren bevat een selectie uit de grote hoeveelheid &#8216;sonnettettes&#8217;, zesregelige light verse- gedichtjes die puntig reageren op een actueel onderwerp, die voormalig Dichter des Vaderlands Driek van Wissen in de laatste tien jaar van zijn leven schreef voor diverse media. Een indrukwekkende verzameling: honderden gedichten, allemaal strak in de door de dichter zelfbedachte vorm. Van Wissen toont daarmee dat hij beschikt over een grote hoeveelheid ouderwets dichterlijk vakmanschap, een eigenschap die in de huidige tijd niet altijd de waardering krijgt die hij verdient. Er valt in deze bundel ook wat te lachen en soms neemt Van Wissen zijn landgenoten, zijn collega-schrijvers en de politiek op de hak. Maar vaak ook is hij zuur, mopperig, gemaakt leuk of gewoon heel erg flauw. Je kan je dan ook afvragen of deze bundel het best denkbare eerbetoon is aan de in mei 2010 plotseling overleden dichter.
Ted van Lieshout. Driedelig paard. Leopold, 87 p., € 13,95, 10+
****
door Joukje Akveld
Kinderboek
Ted van Lieshout flikt het weer: na het beeldsonnet verzon hij opnieuw een nieuw genre. Driedelig paard staat vol blokgedichten; proza-achtige poëzie gepresenteerd in uitgelijnde tekstblokken zonder aanhef, witregel of rijm. Het vrolijke ratjetoe aan onderwerpen waaiert uit van een vermiste kabouter (signalement: rode wambuis met bijpassende pofbroek) via gedesillusioneerde jongleerballen tot een moeder die haar kind te kennen geeft de tekening voor moederdag spuuglelijk te vinden. De toon van de ultrakorte verhaaltjes is lichtvoetig en laconiek en soms sprookjesachtig met een twist (de spreekbeurtkikker die &#8216;kus me!&#8217; zou kwaken wil na een zoen maar geen prins worden). Tussen de vetgedrukte tekstblokken staan beeldsonnetten: veertien regels waarin de woorden hebben plaatsgemaakt voor schelpen, cashewnoten of wasknijpers. Woordkunst meets beeldkunst in dit onconventionele en aantrekkelijk vormgegeven bladerboek dat zich aan al te stringente leeftijdsgrenzen onttrekt.