Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips

***** F. Springer. Met stille trom. Querido, 224 p., € 19,95
Roman
Met stille trom hebben de Hollanders in 1962-1963 Nederlands Nieuw-Guinea verlaten. Het gebied werd, via de Verenigde Naties, overgedragen aan Indonesië. De eindfase van de Nederlandse koloniale aanwezigheid heeft Springer meegemaakt, die er bestuursambtenaar was in. Al in 1963 had hij een roman klaar die een gefictionaliseerd verslag was van zijn ervaringen. Nu, na een vertraging van bijna vijftig jaar, is het boek verschenen. In een heel persoonlijke &#8216;Voorgeschiedenis&#8217; legt Springer uit hoe dat zo gekomen is. Zeven bladzijden toptekst met daarna een paar foto&#8217;s die lezers helpen om zich een idee te vormen over de realiteit waarbinnen alles zich heeft afgespeeld. Een handvol Nederlanders, witten en indo&#8217;s, houden zo goed mogelijk orde te midden van de oorspronkelijke bevolking: een miljoen Papoea&#8217;s, verdeeld in talloze stammen, verspreid over een gebied van dertien keer Nederland. Oerwoud alom; verplaatsingen per vliegtuigjes. Hoofdpersoon Dekker wordt als controleur aangesteld in een modderige bergstreek en moet zich verstaan met de mensen die daar de koloniale aanwezigheid uitmaken: wat ambtenaren, militairen, politiemensen, een arts. Ook een enkele zendeling (protestant) en missionaris (katholiek), die elkaar beconcurreren bij het winnen van Papoeazielen. En passanten: een betweterige professor antropologie, wereldvreemde bergbeklimmers. Springer geeft vrij spel aan zijn verrukkelijke onderhuidse humor wanneer hij zijn personages verbaal uittekent via hun optreden en woordgebruik. Als dialoogschrijver is hij onnavolgbaar. Zijn psychologie is feilloos. Wanneer er aantrekking ontstaat tussen de solitaire Dekker en andermans echtgenote blijven de uitwisselingstekens daarvan subtiel, binnen de overigens nogal bonkige sfeer. Daarnaast heeft Springers Vergangenheitsbewältigung een &#8211; onnadrukkelijk &#8211; apologetisch karakter. Hij doet weten dat die laatste kolonialen aldaar allerminst uit waren op onderdrukking of uitbuiting. Dit werk rechtvaardigt eens te meer Springers prominente plaats binnen de canon van onze letteren. Het is voorstelbaar dat er lezers zijn die concluderen: &#8216;Hier gooi ik Max Havelaar voor weg.&#8217;
*** Patrick Lapeyre. Het leven is kort en het verlangen oneindig. Van Gennep, vertaling Floor Borsboom, 352 p., € 19,90
Roman
Begeerte heeft ze aangeraakt, twee mannen: Louis, een Franse vertaler, woonachtig in Parijs, getrouwd, en Murphy, een Amerikaanse trader, werkzaam in Londen, vrijgezel. Het object van hun verlangen is de Engelse Nora, aantrekkelijk en onafhankelijk. Zij komt en gaat in hun leven, met onvoorspelbare tussenpozen. Met Nora is er van tijd tot tijd ontspanning en seks van kwaliteit. Na haar verdwijnen zijn er verdriet, weemoed, zielenpijn, een scala aan kwellende gevoelens. Als de vrouw van Louis hem verlaten heeft (verzuchting: nu hoeft hij niet meer te liegen) en Nora hem te kennen geeft dat ze er definitief vandoor gaat, zegt Louis: &#8216;Het is een hard gelag voor een man om tegelijkertijd gedumpt en verjaagd te worden.&#8217; Wanneer hij later Murphy ontmoet, drinken ze samen een forse whisky. Het heeft iets van Jules et Jim. Murphy overleeft vooral door de Bijbel te lezen en Louis komt zijn post-scheidingsinzinking verzwakt maar ongedeerd te boven. Een mannenboek met humor en herkenbaars. 
**** Olivia Fane. Uit liefde voor Josiah. Nieuw Amsterdam, vertaling Lidwien Biekmann &#038; Wim Scherpenisse, 319 p., € 19,95
Roman
De jonge Engelsman Josiah is de zoon van twee mensen die elkaar beminden in een psychiatrische inrichting. De knaap krijgt al heel jong te maken met maatschappelijk werkers, voornamelijk vrouwen. Zij bedisselen de loop van Josiahs leven volgens conventionele uitgangspunten, die doorgaans niet bij hem passen. Hij is intelligent, gevoelig en mooi, en wordt in het kindertehuis waar de weldoeners hem plaatsen bijna dood gepest. Maar een sympathieke hoogleraar klassieke talen ontfermt zich over hem, neemt hem mee naar Toscane. Dat leidt tot gesprekken over Plato en Cicero, en een &#8211; fijnzinnig vertelde &#8211; ontluikende liefde, die de professor bij terugkeer in Engeland met een pedofilieproces moet bekopen. Josiah is een kind dat liefde oproept, met alle ingrijpende gevolgen van dien, zoals gelukzaligheid en tragiek. Olivia Fane beschrijft het allemaal zonder haar eigen visie te verhullen in een woelig boek dat veel te beleven en te overdenken geeft.

Aart van Zoest

Fictie

Anton Valens. Het boek ont. Augustus, 349 p., € 19,95
****
door Marjolijn Pouw
Roman
&#8216;Jullie van Schut hebben allemaal wat. Als er geen schommelingen in de gedachtegangen zijn of een beetje chaos, klopt er iets niet,&#8217; zegt de kraanmachinist Menno tegen zijn onpraktische zwager Isebrand. Deze loopt voortdurend uit de rails. Zo is hij vlak voor zijn afstuderen met zijn studie biologie aan de Groningse universiteit gestopt om bij een callcenter te gaan werken. Daar is hij ontslagen omdat hij te aardig was voor dat werk. Om geld te verdienen, heeft hij Man&#038;Post opgezet, een adviesbureautje voor mensen die hun post ongeopend laten, maar behalve de vriendschap met een stel neuroten levert het hem niets op. Zijn moeder, voor wie hij soms betaalde klusjes doet, stuurt hem de steenrijke optiehandelaar Meckering op zijn dak, die Isebrand voor zijn bv laat werken tot daar door Meckerings faillissement ook al de klad in komt. Er zit veel verbale slapstick in deze roman over een groepje maatschappelijke laagvliegers die bij alle tegenslag welgemoed opnieuw beginnen en het hoofd boven water houden. Ze lijken op de stripheld Guust Flater en zijn vrienden uit het tijdschrift Robbedoes, bij wie ook alles wat ze aanpakken uitdraait op een hilarische catastrofe door de kronkels in hun gedachtegang. Maar dankzij die kronkels hebben ze wel weer een neus voor de gekste verhalen, zoals dat over de chronische voetschimmel van de suppoost Wybe uit het oude Groninger Museum, die het euvel toeschrijft aan de vochtigheid van de te laag gelegen delen in het nieuwe gebouw. Meckering blijkt voorts een verwoed amateur-etymoloog die net als Multatuli in de Ideeën met allerlei woordassociaties aankomt. &#8216;Wat betekent dat ont nou precies? Weet jij het?&#8217; vraagt Meckering aan Isebrand. Die weet het ook niet, waarop Meckering bladzijden lang de meest idiote verklaringen voor het voorvoegsel geeft. In tijden heb ik niet zo om een boek gelachen.
Claire Castillon. Luchtbellen. Anthos, vertaling Karina van Santen en Martine Vosmaer, 168 p., € 19,90
****
door Aart van Zoest
Verhalen
Het zijn misschien maar luchtbellen, de dingen die zo tussendoor hardop worden gezegd of alleen maar gedacht, vaak over de relatie met een ander, maar ze hebben veel te vertellen over degene die ze produceert en dan speciaal over de relatie met die ander. Castillon schrijft ze op, van zevenendertig personen in evenveel hoofdstukjes die gemiddeld twee à drie bladzijden beslaan, met als titel de naam van degene die zich uit, soms van degene over wie het gaat. Egocentrie, snoeverij, zelfbeklag, onnozelheid, wanhoop, onbenul, miezemuizen. Tegen vriendin: ik heb een kind en jij (lekker) niet. Ik ben een zielepoot, maar houd me groot. Zwangere dochter, kijk uit. Dat soort dingen. Ellende meestal, en uitgeschreeuwde of verholen smeerlapperij. Castillon hoeft geen plot te verzinnen, haar personages vertellen per korte schets al hele verhalen over zichzelf. Je ziet ze voor je en hebt, soms tegen de klippen op, toch met ze te doen. Levensecht, herkenbaar, met slimme humor opgetekend. Castillon oordeelt laag, ze oordeelt juist, zou Céline zeggen. Ze lijkt op hem. Figuurlijk dan, gelukkig. 
Elvis Peeters. Dinsdag. Podium, p 171 ., € 17,50
**
door Marjolijn Pouw
Roman
Na David van Reybroucks succesvolle Congo konden nieuwe boeken over de voormalige Belgische kolonie niet uitblijven. Elvis Peeters volgt in Dinsdag een oude man die terugkijkt op zijn leven, dat zich gedeeltelijk in het koloniale Congo afspeelde. Hij was daar rond 1960 als jongen door zijn vader naartoe gestuurd omdat hij zijn buurmeisje had verkracht. Door en door slecht is hij niet, hij nam alleen wat hij voor het grijpen had. Zijn lijfspreuk is &#8216;Je moet alles een plaats weten te geven&#8217;, en zo gleden ook de gruwelen van de Congolese onafhankelijkheidsstrijd van hem af. Peeters wisselt aldoor van perspectief. Hij gebruikt &#8216;ik&#8217; als persoon voor de herinneringen en &#8216;hij&#8217; voor het leven in hoge ouderdom. Dat doet geforceerd aan, de toon blijft in alle passages even vlak. Iets belangwekkends over het leven in oorlogstijd heeft deze schrijver evenmin te vertellen. Wat mij betreft is het een overbodige roman. 
Sander Kollaard. Onmiddellijke terugkeer van uw geliefde. Van Oorschot, 168 p., € 17,50
****
door Marjolijn Pouw
Verhalen Sander Kollaard debuteert met een bundel verhalen waarin ene Erik van Duijn episoden uit zijn leven vertelt. We krijgen hem te zien als jongetje van acht, als student, aan het begin van zijn loopbaan, als pas getrouwde man en na zijn verhuizing naar Zweden met Elin, zijn Zweedse vrouw. Hij laat zien hoe gebeurtenissen van een onvoorziene samenhang zijn bestaan hebben beïnvloed. Aanvankelijk merkt hij ze nauwelijks op, maar ze houden hem al gauw zo bezig dat ze zijn evenwicht verstoren. Hij spant zich weer in het gareel door er een ingreep tegenover te stellen. Met bovennatuurlijke verschijnselen hebben de gebeurtenissen niks te maken, hooguit met de raadselachtigheid van het toeval. Gek is Erik evenmin, al is hij wel een beetje obsessief. Dit zijn geen verhalen uit een van onze schrijversfabrieken. Je moet de tijd nemen om ze tot je door te laten dringen, dan zie je wat Kollaard doet.

Marjolijn Pouw

Jeroen Vullings

Harm Ede Botje

Tomas Vanheste

Sander Pleij

Kristien Hemmerechts

Hans Renders

Rob Schouten

Maarten ’t Hart

Boekenweekgids

Ingmar Heytze. Ademhalen onder de maan. Podium, 48 blz, € 15,00
****
door Rob Schouten
Poëzie 
Onlangs pleitte Ingmar Heytze voor verstaanbare poëzie die de lezer meeneemt. Zit namelijk in z&#8217;n eigen DNA. Maar het voormalige wonderkind is wel allang volwassen geworden. Hoe toegankelijk ook, zijn onderwerpen zijn gerijpt. In Ademhalen onder de maan gaat het om existentiële, zelfs kosmische zaken: wat moeten we hier eigenlijk? Wie zijn al die anderen? Kan het ook heel anders? Maar ook: &#8216;Ik zou niet weten wat ik door moet geven.&#8217;Heytzes manier om met de fundamentele eenzaamheid om te gaan, is van anderen te houden, daarom nogal wat verzen over liefde en dood, maar ook over het verlangen naar huiselijkheid: &#8216;Men hoort kinderen te hebben / die nog even wakker mogen // en te wonen in een tuinwijk.&#8217; Heytze is hier meer bezig met de wereld dan met zichzelf; hij voelt zich alles en iedereen tegelijk. Als je de bundel van voor naar achteren leest merk je trouwens dat zijn aanvankelijke, haast oosterse welbevinden almaar onrustiger wordt. 
Etgar Keret. Verrassing. Podium, vertaling Adriaan Krabbendam en Ruben Verhasselt, 240 p., €18,50
***
door Marjolijn Pouw
Verhalen
Etgar Kerets verhalen worden met Kafka&#8217;s werk in verband gebracht. Vanwege de raadselachtige gebeurtenissen waarin zijn personages verstrikt raken? De overeenkomst tussen beide schrijvers is oppervlakkig, al verwijst Keret naar Kafka. Neem zijn verhaal &#8216;Pudding&#8217;. Daarin wordt de goudeerlijke, brave Avisjai Aboedi op een dag door agressieve criminelen uit zijn huis gesleept. Hij denkt dat zijn laatste uur heeft geslagen en misschien is dat wel zo, maar dat blijft in de verborgenheid want de ontvoerde Avisjai krijgt een roze droom: &#8216;Wakker worden! Wakker worden!&#8217;, denkt hij, maar de werkelijkheid is onaantrekkelijk en dus droomt hij door, hopend op het lekkere toetje dat hem in het vooruitzicht wordt gesteld: &#8216;En misschien als hij eenvoudig weigert alles om hem heen in zich op te nemen, als hij het betwijfelt, dat het dan allemaal plotseling wegsmelt. In alle gevallen is het onnodig om je druk te maken,&#8217; stelt de verteller koeltjes vast.
Aboedis ontvoering lijkt op de arrestatie van Josef K. in Het proces, Kafka&#8217;s in 1925 gepubliceerde roman. Ook Josef K. wordt zonder dat hij zich van enig kwaad bewust is opgepakt en ook hij protesteert krachtig, maar anders dan Aboedi voelt hij zich schuldig en is hij bang. Aboedi vindt zijn lot onverdiend en eclipseert, K. kan zich niet aan zijn schuldgevoel onttrekken en gaat ten onder. Zowel bij Kafka als bij Keret is wat er gebeurt bizar, maar bij Kafka is alles op de werkelijkheid terug te voeren terwijl Keret het bovennatuurlijke een rol geeft. Ook de (technische) invalshoek is anders. Kerets verteller levert ironisch commentaar en houdt afstand, waar Kafka&#8217;s verteller nagenoeg met K. samenvalt. Dat maakt Het proces zo beklemmend, Kerets verhalen wekken eerder de indruk van een vernuftig spel. Het ene procedé is niet beter dan het andere, maar een wereld van verschil geeft het wel te zien. 
Niels Gerson Lohman. Een rijk alleen. Nijgh &#038; Van Ditmar, 224 p., €17,50
** ½ 
Door Marjolijn Pouw
Roman
Romandebuten gaan meestal over een kindertijd vol ellende en dan volwassen worden. Ook het debuut van Niels Gerson Lohman. Het door hem opgevoerde jeugdtrauma is een verslaafde vader en de verdrinkingsdood van een oudere broer. Mos Lupin, die het drama vertelt, groeit in de puberteit uit tot een ettertje dat van zichzelf zegt: &#8216;Ik was niet te vertrouwen en ik was er trots op.&#8217; Hij komt tot inzicht als hij zijn demente, stervende vader uit zijn lijden verlost. Een versleten onderwerp zegt niets over de kwaliteit van een boek, die zit in de aanpak. Heeft Gerson Lohman nog iets aan het genre toe te voegen? De roman is conventioneel opgebouwd, en aanvankelijk vlak en gewild kinderlijk van toon. Daar komt verandering in als Mos de geleidelijke teloorgang van zijn vader beschrijft. De slotscène waarin hij met hem afrekent, laat zien wat Gerson Lohman kan. Van hem kunnen we meer verwachten. 
Philippe Soupault. De laatste nachten van Parijs. Coppens &#038; Frenks, vertaling en nawoord Mirjam de Veth, 157 p., € 24,95
****
door Aart van Zoest
Roman 
In de eerste helft van de vorige eeuw heeft de Franse literatuur reuzen geleverd van het formaat Céline, Proust, Gide, Malraux. Die hadden hun plaats in een context van andere auteurs die minder bekend bleven maar in het letterkundig bedrijf een niet uit te vlakken rol hebben gespeeld. Uitgevers Coppens &#038; Frenks brengen dat in herinnering. Onze kijk op de letterkundige rijkdom van die tijd is daarmee uiteraard gediend. Freud had er intussen op gewezen dat dromen het verdienden om te worden verteld en Apollinaire creëerde het woord &#8216;surrealisme&#8217;. Zo konden er auteurs optreden die zich surrealisten noemden &#8211; ze plaatsten gedroomde werkelijkheid centraal in hun werk. Soupault, mindere god, neemt in hun midden een plaats van betekenis in, zoals de vertaalster aantoont in een einleuchtend nawoord (een letterkundecollege). Nauwelijks een plot; de lezer beleeft samen met hoofdpersoon Jacques nachtelijke dwaaltochten door Parijse straten en pleinen in de hoop droomvrouw Georgette weer te ontmoeten. Toeval bepaalt de route en de ontmoetingen met figuren die, zoals dat in dromen hoort, duister zijn als de nacht. Die route wordt concreet aangegeven, een liefhebber zou hem vandaag de dag of nacht kunnen nawandelen.

Sarah Bakewell. Hoe te leven. Een leven van Montaigne. Van Gennep, vertaling Dick Lagrand &#038; Marjolijn Stoltenkamp, 492 p., € 22,50
****
Filosofie 
Montaigne (1533-1592) is door de kenner S. Dresden de spelende filosoof genoemd en zo is het ook. Montaigne was inderdaad een onbevangen denker. Zonder zwaarwichtigheid putte hij uit zijn ervaringen en zijn lectuur. Uitgever Van Gennep heeft ervoor gezorgd dat zijn zeer leesbare humanistische gedachtenspel in het Nederlands toegankelijk is. En voegt daar nu de essayistische biografie aan toe van Sarah Bakewell. Zij schrijft over de auteur en zijn leven alsof ze als vriendin bij hem over de vloer heeft verkeerd. Ze behandelt haar lezers daarbij als vrienden met wie ze het allerbeste voor heeft door ze in contact te brengen met Montaignes overdenkingen over het leven. Hoe je er wat van maken kunt in contact met je medemensen, daar gaat het vooral over. Over vriendschap dus, bijvoorbeeld, een prachtig essay. En nog veel meer goedgemeende raadgevingen: maak je geen zorgen over de dood, lees veel, doe je werk goed maar niet té goed, wees gewoon en onvolmaakt. Een dik mensenboek van grote klasse, om langdurig hap voor hap van te genieten.

Non-fictie

Vamba Sherif. De getuige. Babel &#038; Voss, Vertaling Leen Van den Broucke, 172 p., € 17,95
*
door Marjolijn Pouw
Roman
Van de in Nederland wonende Liberiaanse schrijver Vamba Sherif is onlangs De getuige in vertaling uitgebracht. Sherif voert twee in een asielzoekerscentrum verblijvende Afrikanen ten tonele die als kindsoldaten in een Afrikaans land vochten, na te zijn gekidnapt. Een van hen, een beeldschoon meisje dat van slachtoffer in beul veranderde, trekt ongevraagd in bij een gepensioneerde Hollandse weduwnaar. Daar wordt ze geconfronteerd met een door haar gemartelde jongen. Haar gastheer is evenmin brandschoon. Hij heeft na de vroege dood van zijn vrouw het contact met zijn door hem verwaarloosde zoon verloren, deze bekeerde zich tot de radicale islam. Het verhaal is een aaneenschakeling van clichés, vertaald in even versleten Nederlands. Het rammelt aan alle kanten: veronachtzaamde, radicaliserende jongeren, het effect van 9/11 in ons land, het ophokken van mensen in naargeestige, slecht georganiseerde asielzoekerscentra, alles wordt er met de haren bijgesleept. Waarom is dit boek uitgegeven? Vanwege het hoge zieligheidsgehalte?
Frank Koenegracht. Lekker dood in eigen land. De Bezige Bij, 56 p., € 19,90
****
door Rob Schouten
Poëzie
Steengoeie dichter is Frank Koenegracht, van een soort dat je niet al te vaak meer tegenkomt: geestig, cru, kort door de bocht. Er heerst iets post-jaren-zestigs in zijn epigrammatische poëzie, hij koestert verstoorde illusies omtrent de mens maar tilt er niet zwaar aan. Verval en dood hebben ook hun positieve kanten. Zo beschrijft hij twee heren die in de trein elkaars polsen doorsnijden: &#8216;Maar jullie, bloeddruppeltjes, die uit / het raam waaien, jullie zijn vrij.&#8217; Anderzijds moet je tevreden zijn met wat je krijgt. In &#8216;Sprookje&#8217; zeurt het meisje na het vel van de kat te hebben gestroopt om meer. Maar nee: &#8216;Genoeg, zei de kat. / het blijft zoals we hebben afgesproken.&#8217; Koenegracht is psychiater maar laat zich niks wijsmaken. Psychoanalyse is een soort omgekeerd curling, waarbij men in plaats van vóór achter de steen veegt. Dertig korte gedichten met hoog soortelijk gewicht en ook nog eens een handvol tekeningen van de dichter die bij wijze van uitzondering ook prima zijn te pruimen.
Cesare Pavese en Bianca Garufi. Het grote vuur. Karaat, vertaling Evalien Rauws &#038; Luc de Rooy, 144 p., € 16,90
****
door Aart van Zoest
Roman
Silvia en Giovanni hadden een relatie die niet wilde lukken. Hij begeerde haar en hield van haar. Dat doet hij nog steeds, ook wanneer ze eigenlijk al gebroken hebben. Silvia kan niet verliefd worden, zegt ze. Het heeft te maken met iets waarover ze het zwijgen bewaart. Het is gebeurd is toen ze dertien was en heeft haar ertoe gebracht om van huis weg te lopen, van het platteland naar de grote stad. De vader is vertrokken met onbekende bestemming. Silvia krijgt, na vele jaren, een telegram van haar starre en derhalve gehate moeder: kom. Een broer die ze nauwelijks heeft gekend gaat sterven. Ze gaat en Giovanni gaat mee. Zal het hem lukken om de verhouding te herstellen? In elf korte hoofdstukken, met afwisselend Giovanni en Silvia aan het woord, wordt verteld wat zich afspeelt in de context van Silvia&#8217;s jeugd. Pikant: Cesare vertelt Giovanni&#8217;s verhaal en zijn beminde Bianca dat van Silvia. Vrouwenman en topschrijver Pavese briljant als altijd. Ook Garufi fijnzinnig. Een pareltje.
Kasper van Kooten. Het wonderlijke leven van Jackie Fontanel. Querido, 256 p., € 18,95
**
door Marjolijn Pouw
Roman
Jackie Fontanel is de held van de verhalen waarmee &#8216;levensgenieter&#8217; en oud-zeeman Willen Kits zijn kleinzoontje Klaas bezighoudt. Klaas aardt naar zijn grootvader, een avonturier die pas laat familieman werd. Na diens dood trekt hij de wijde wereld in en hij blijft drieëntwintig jaar in het Curaçaose uitgaanswereldje hangen. Dan gaat hij terug naar Amsterdam, want hij wil daar elke dag een foto maken en iets moois opschrijven voor zijn kleinzoon: &#8216;Over hoeveel het leven waard is. Over hoe dankbaar ik ben.&#8217; Het wordt het verhaal van zijn opa en diens boezemvriend Jackie Fontanel, en natuurlijk dat van hemzelf. Klaas presenteert zijn helden als schelmen, maar er steekt geen haar kwaad in de jongens. Veel te vertellen hebben ze niet en dat geldt ook voor Klaas zelf. Zijn verhaal blijft een verzameling anekdotes. In het uitgaansleven werkt zoiets misschien door de magie, maar in een roman ligt dat anders.
Ben Lerner. Leaving the Atocha Station. Coffee House Press, 181 p.
****
door Henk van Renssen
Leaving the Atocha Station, de ongrijpbare debuutroman van de Amerikaanse dichter Ben Lerner (1979) was voor Jonathan Franzen het beste boek van 2011. Daaruit kun je afleiden dat Franzen van thema&#8217;s houdt die ook in zijn eigen boeken voorkomen. Het kleine individu dat in aanraking komt met de grote geschiedenis, een heen en weer vliegen tussen hoge cultuur en banale preoccupaties, een obsessie met wat zich allemaal in iemands hoofd afspeelt en een Woody Allen-achtige humor over onzekere, onhandige mannen &#8211; dat alles delen Franzen en Lerner. Toch splitsen op een gegeven moment de paden van de twee schrijvers zich: waar Franzen uiteindelijk kiest voor een conventioneel verhaal dat een grote massa aanspreekt, is Leaving the Atocha Station veel meer een experimentele roman: een verhaal zonder plot met veel losse eindjes en literaire uitprobeersels. Een vaak boeiend experiment, dat wel: grappig en interessant, en hedendaags.Adam Gordon, het hoofdpersonage uit Leaving the Atocha Station, is een jonge Amerikaanse dichter die met een beurs in Madrid mag studeren en daar niet veel anders doet dan marihuana roken en kalmerende middelen slikken op zijn zolderkamer. Af en toe schrijft hij gedichten, maar vooral door stukjes uit bestaande gedichten te vervangen door willekeurige andere teksten. Hij neemt zichzelf en zijn werk schijnbaar niet erg serieus. Om meisjes te versieren liegt hij in gebrekkig Spaans over de dood van zijn moeder &#8211; hij is sowieso een niet erg betrouwbare verteller. En ondertussen heeft hij filosofische (en wel degelijk interessante) gedachten over &#8216;de ervaring van de ervaring&#8217; &#8211; het gevoel dat hij zichzelf als door een camera bekijkt zonder zich ergens bij betrokken te voelen, maar dat dan wel weer heel spannend vindt. Over de chat voert hij vreemdsoortige gesprekken met zijn beste vriend in Mexico. En dan ontploft het Atocha-station &#8211; de aanslag van 11 maart 2004. En wil een mooie meid zijn gedichten vertalen. De wereld vraagt Adam om weer mee te doen, maar de jonge dichter verzet zich nog lang. In potentie een cultboek.

Henk van Renssen

Gérard de Nerval. Reis naar de Oriënt. Van Gennep, vertaling Hannie Vermeer-Pardoen, 550 p., € 29,90
*****
door Aart van Zoest
Klassieker
Nerval is een heel grote in de Franse literatuur. Zijn proza is poëtisch, maar uiterst helder, en was een voorbeeld voor grote schrijvers na hem. Het maakt de lectuur van zijn reisbeschrijving aangenaam. Hij vertelt hoe hij in het midden van de negentiende eeuw vanuit Parijs naar Egypte, Libanon, Syrië en Turkije trok, als scherpzinnig waarnemer met een open geest. Hij noteert waarnemingen, gesprekken, verhalen en bijbehorende overdenkingen. Dat alles roept het veelkleurige beeld op van een onbekende, intrigerend-exotische wereld. Verrassend is dat veel bekend voorkomt, nu de Oriënt onder ons is. Nerval bespreekt oriëntaalse vooroordelen zonder verdoezeling, maar ook zonder westerse vooroordelen te ontzien. En hij heeft aandacht voor significante details. Waarom draagt de moslim geen pet met klep? Het zou verhinderen dat het voorhoofd de grond raakt bij het gebed. 
John Avlon, Jesse Angelo &#038; Errol Louis. Deadline Artists. The Overlook Press, New York, 432 p., € 27,95
****
door Hans Renders
Columns
Gerubriceerd naar thema&#8217;s als &#8216;Oorlog&#8217;, &#8216;Misdaad&#8217; en &#8216;Humor&#8217; zijn de beste columns van Russel Baker, Art Buchwald, Thomas L. Friedman, Margaret Fuller, Ernest Hemingway, H.L. Mencken en vele anderen bij elkaar gebracht. De inleiding bevat een paar aardige karakteristieken van een column: &#8216;literaire journalistiek in de eerste persoon&#8217; en &#8216;literaire rechercheurs die voor de goede zaak werken&#8217;. Er zijn columns opgenomen geschreven drie uur na de moord op John Lennon of zes uur na het WTC-drama. Toen Bill Clinton afgezet dreigde te worden naar aanleiding van het Monica Lewinsky-schandaal schreef Maureen Dowd in The New York Times: &#8216;Dit zijn geen redenen voor een impeachment. Dit zijn redenen voor een scheiding.&#8217; Hoogtepunten zijn columns over de landing op het strand van Normandië in 1944, Orson Welles over het einde van de oorlog en Peter Hamill die voor de New York Daily News op 12 september 2011 vertelt hoe het eruit ziet als iemand uit een wolkenkrabber springt. Het gewicht van de torso zwaait het lichaam ondersteboven, &#8216;gezicht omlaag&#8217;. &#8216;We zagen hem niet te pletter vallen. Hij verdween gewoon.&#8217;

Arthur Docters van Leeuwen. Late sprookjes. Prometheus, 111 p., € 19,95
*
door Aart van Zoest
Sprookjes
Arthur Docters van Leeuwen heeft de status van BN&#8217;er verworven door zijn professionele maatschappelijke activiteiten van weleer. &#8216;Nu is hij met pensioen en teruggekeerd naar zijn eerste liefde: schrijven. Ditmaal schrijft hij geen gedichten of korte verhalen, maar sprookjes.&#8217; Aldus de uitgever die de sprookjes op de markt brengt. Terecht? Allerminst, want de verhaaltjes zijn niet alleen melig maar hebben bovendien de geur van pseudo-pretentieloze diepzinnigheid. Die akelige geur snuift een niet al te argeloze lezer op wanneer hij tot slot ook nog &#8216;enige aantekeningen betreffende ongeziene wezens&#8217; aantreft. Daarin staan zinnen als &#8216;Of ze wijs zijn wordt betwist&#8217; en &#8216;Ze leven graag dicht bij mensen, omdat ze gefascineerd zijn door hun snelle bewegingen, het feit wat ze om de haverklap eten, en omdat ze iets bedrijven wat liefde genoemd wordt.&#8217; Incorrect Nederlands. Even slonzig als het aangeboden gedachtegoed. Het zal die status van BN&#8217;er zijn die de uitgever heeft bewogen om dit te publiceren. 
D. Hooijer. De wanden van Oeverhorst. G.A. van Oorschot, 224 p., € 16,00
****
door Marjolijn Pouw
Roman
De lerares Antoinette geeft tijdelijk &#8216;straffe&#8217; tekenlessen in Oeverhorst, een psychiatrisch centrum in bosrijke omgeving. Aan &#8216;vrije expressie&#8217; doet ze niet, want daar worden haar leerlingen baldadig van. Als ze na tien jaar terugkeert in haar oude baan is Oeverhorst veranderd in een rustoord voor overspannen kunstenaars. De patiënten zijn &#8216;gasten&#8217;, ze worden in groepstherapieën &#8216;gecoacht&#8217; of beschilderen onder leiding van Antoinette de halwand. In dit boek geen ingewikkelde plot of gelaagde beelden. Het verhaal ontrolt zich aan de hand van gesprekken die Antoinette voert over de onderlinge verhoudingen of de halwand. Ze zijn grillig, vol half afgemaakte gedachten zoals gesprekken meestal zijn. Door abrupte wendingen en Antoinettes unverfroren reacties valt er veel te lachen. Haar nuchtere, afstandelijke waarnemingen kunnen als indirecte aanval op de gebruikelijke humbug over kunst en het geromantiseerde kunstenaarschap gelden: &#8216;Ik doe niet aan eigenschappen, ik portretteer,&#8217; zoals ze gevraagd naar haar gedachten zegt. Puur leesgenot. 
David Guterson. Ed King. Bloomsbury, 302 p.
**
door Kristien Hemmerechts
Roman
Met Ed King heeft de Amerikaanse bestsellerauteur David Guterson een hedendaagse versie geschreven van het Oedipusverhaal. King vermoordt zijn vader en trouwt met zijn moeder. Na zeventwintig jaar incestueus echtelijk geluk ontdekt hij de gruwelijke waarheid en stort met zijn vliegtuig neer, Icarus achterna. Guterson kent zijn klassieken. Op het moment van zijn dood is King de rijkste man op aarde. Het jaar is 2017 en King heeft een krachtige zoekrobot ontworpen, waarbij Google verbleekt. In King ontmoeten Oedipus, Icarus én Bill Gates elkaar. Guterson vertelt het verhaal met veel vaart en vakmanschap. Het accent ligt op de actie. Voor psychologie of gevoelens is er tijd noch ruimte. Ook het gesprek tussen moeder en zoon na de vreselijke ontdekking komt er niet. De moeder vlucht weg naar een kasteel in Engeland. In een privévliegtuig. Aan geld is er in deze roman geen gebrek. Aan geloofwaardigheid helaas wel. 
Tonnus Oosterhoff. Leegte lacht. De Bezige Bij, 96 p., € 16,90
**** 1/2
door Rob Schouten
Poëzie
Uit het motto blijkt dat de titel van Oosterhoffs jongste bundel ontleend is aan een kranteninterview met Kamerlid René Leegte: &#8216;Leegte lacht&#8217;. De jongste P.C. Hooftprijswinnaar hoort, ziet, leest iets in de krant of op tv en transformeert het naar iets heel anders, bijvoorbeeld een gedicht over het heelal en de dood: &#8216;De man met de zeis in de luchthaven wacht, / leegte lacht.&#8217; In Leegte lacht keert Oosterhoff terug naar vroeger, de oude bijziende tv, &#8216;een zaal paste niet in de kamer&#8217;, vergane namen, Evonne Goolagong. Er is minder plaats voor experimenten en typografische buitenissigheden dan in zijn recente werk. Daardoor herinnert Leegte lacht aan zijn eerste bundel Boerentijger, al zijn nostalgie, angst en dood inmiddels wel door het typisch vervreemdende Oosterhoff-idioom gepekeld. Gruwel en spoken spelen een grote rol maar je proeft ook ironie: &#8216;Dichters storten zich namens de mensen in donkere wateren.&#8217; Gepatenteerd Oosterhoff maar zo te zien op de weg terug.

Step Vaessen. Jihad met sambal. Prometheus, 220 p., € 17,95
****
door Aart van Zoest
Autobiografie
Hier vertelt een vrouw die iets te zeggen heeft over haar zinrijke en avontuurlijke leven. Incidenteel over haar geboorteplek, Limburg, en over haar punkperiode in Nijmegen. Veel over haar mediawerk, eerst bij de tv in Nederland, later langdurig als correspondente van Al Jazeera in Indonesië. Ze werd dat omdat ze het wilde &#8211; Vaessen biedt het beeld van een vrouw die haar lot, voor zover dat kan, in eigen handen neemt. En daarnaast moet omgaan met wat haar buiten haar wil overkomt, zoals de dood van de echtgenoot van wie ze kort tevoren is gescheiden. Zo ontstaat een roerend bericht over een leven dat een zoektocht is. Maar er is nog meer, het is zeer informatief. Over Indonesië geeft Vaessen steekhoudende informatie die essenties raakt. Het constateren van de cultuurverschillen leidt bij deze scherpzinnige waarneemster tot mildheid, een tolerantie in de beste Nederlandse traditie.
A.Th. van Deursen. In Katwijk is alles anders. Uitgeverij Bert Bakker, 462 p., € 29,95
*****
door Hans Renders
Geschiedenis
De onlangs overleden orthodox-protestantse historicus A.Th. Van Deursen, die eerder op magistrale wijze over het dorpje Graft in de zeventiende eeuw publiceerde in zijn studie Een dorp in de polder, heeft voor zijn laatste boek Katwijk in de periode 1940-2005 beschreven, met name hoe de grote wereld invloed kreeg op dit christelijke dorp. Van Deursen verhuisde er in 1996 zelf naartoe, vanuit Bloemendaal vanwege &#8216;een minder rijk ontwikkeld kerkelijk leven&#8217;. In Katwijk was men maar al te trots op de nieuwe inwoner en vroeg men hem de geschiedenis van deze badplaats te schrijven. Dat heeft hij voortreffelijk gedaan. Niet alleen de kerkgeschiedenis maar ook het toerisme en zelfs het naakt recreëren is niet aan zijn aandacht ontsnapt. De grote geschiedenis is hier op kleine schaal verteld, de oorlog, de wederopbouw, de jaren zestig etc. Alles in een aangenaam toegankelijke stijl. Als hij de overlast van de tienduizenden strandbezoekers beschrijft, zegt de historicus dat er wel eens gevochten werd, om er relativerend aan toe te voegen &#8216;wat trouwens vroeger ook al gebeurde&#8217;. Wat een waardig testament van deze historicus. Je krijgt zin om naar Katwijk te gaan, want niets is wat het lijkt, er wordt zelfs nauwelijks meer vis gevangen in het voormalige vissersdorp.

Etienne van Heerden. 30 Nachten in Amsterdam. Podium, vertaling Karina van Santen en Martine Vosmaer, 479 p., € 25,00
****
door Aart van Zoest
Roman
&#8216;Een geschroeid stuk aarde. Plek van niets. Zo ver in het verleden dat het ontsnapt aan de blik van de geschiedenis.&#8217; Zo wordt de uiterste zuidpunt van Afrika bij Van Heerden aangeduid door zijn hoofdpersoon, Henk de Melker, een blanke aldaar. Die blanken zijn per pars pro toto Afrikaner genoemd; hun taal heet Afrikaans. Het is vergroeid Nederlands van lang geleden, zo vergroeid dat er nu vertaalsters aan te pas komen om Van Heerden voor Nederlanders toegankelijk te maken. Ze hebben Afrikaanse elementen gehandhaafd en daarmee ook de specificiteit van Van Heerdens expressieve stijl. De Melker trekt naar Amsterdam. Zijn tante, antiapartheidsstrijdster, is daar in een soort ballingschap terechtgekomen. Door de perspectiefwisselingen (De Melker en tante zijn afwisselend verteller) en de mix van heden en verleden, is het niet steeds gemakkelijk de detective-achtige verhaallijn te volgen en de door Van Heerden beoogde nuancering ten aanzien van de anti­apartheidsbeweging in de smiezen te krijgen. Interessant bijverschijnsel: de kijk van De Melker op Amsterdam. &#8216;De Amsterdamse binnenstad bruist van de terrassen, boten, clubs en eetplekken. De zachte geur van hasj en falafel hangt over alles heen.&#8217; De visie op de Amsterdamse geestesgesteldheid in één woord: &#8216;zelfgenoegzaamheid&#8217;.
Kristien Hemmerechts. Haar bloed. De Geus, 256 p., € 18,95
***
door Marjolijn Pouw
Roman
Haar bloed lijkt aanvankelijk een rechttoe rechtaan verhaal over twee bevriende plattelandsjongens die in de grote stad gaan studeren en uit elkaar groeien. De eenvoud is bedrieglijk, Hemmerechts trekt meteen de lijnen die later ingewikkelde patronen blijken te vormen. De gereserveerde Titus Serfonteyn is al vroeg gegrepen door bloed en wordt hematoloog, de open Pieter Kalhorn omarmt het leven en wordt psycholoog. Pieter redeneert intuïtief en zoekt de overeenkomsten, Titus werkt exact, op basis van verschillen. Beiden leggen verbanden, maar begrijpen doen ze elkaar niet. Ze hebben tegengestelde opvattingen. In de &#8216;Bijsluiter&#8217; verklaart Hemmerechts hoe ze met die tegenstelling heeft geworsteld. &#8216;Gelukkig hoeven romanschrijvers geen antwoorden te formuleren. Ze stellen vragen,&#8217; zegt ze erbij. Jammer dat ze zich daar niet aan heeft gehouden. De roman is opgetuigd met geleerde verklaringen waarin de schrijfster niet boven de erin verwerkte berg informatie uit komt. Ondanks vele prachtige passages blijft het boek een constructie.
Harry Vaandrager. Aan barrels. Nijgh &#038;Van Ditmar, 190 p., € 19,95
*
door Marjolijn Pouw
Roman
In Harry Vaandragers debuutroman willen vier bevriende bajesklanten hun verveling verdrijven door de tiende druk van Van Dales Groot Woordenboek der Nederlandse Taal op te schonen: &#8216;Alle woorden zonder bokshandschoenen. Alle woorden met twee linkerbenen. Mietjeswoorden. Parfumwoorden. Woorden als verzopen vissen. De hele santenkraam, opgepleurd. Punt uit.&#8217; Niet alleen het woordenboek, de hele literatuur gaat op de schop. Vaandrager schuwt geen stijlmiddel om op te vallen, hij haalt grappen uit met werk van voorgangers, laat zijn personages citaten verhaspelen, voert ze op als &#8216;verhaal&#8217;, last gedichten in of associatieve woordopsommingen. Helaas wordt het boek er niet beter door, het mist samenhang. De taal is grof, wat past bij bajesklanten en hun ten tonele gevoerde liefjes, maar soms schemert het gymnasium er als leerschool in door. Meestal is de schrijftrant als volgt: &#8216;Okeetjes, misschien moet ik gedachten gaan schrijven. Lijk wel een mietje.&#8217; Vaandrager zegt het zelf al: &#8221;n Braakbal&#8217;.
Dimitri Verhulst. De intrede van Christus in Brussel. Contact, 174 p., € 21,95
****
door Marjolijn Pouw
Roman
Dimitri Verhulst beschrijft wat er gebeurt als Brusselse kantoorklerken een berichtje op hun computerscherm krijgen dat Christus naar hun stad komt. In een land met drie landstalen, zes parlementen en een hoofdstad van negentien gemeenten &#8216;wier visie niet verder dan de eigen stoeprand reiken mocht&#8217;, heeft dat heel wat voeten in de aarde. Bestuur, commercie en comités ruziën over de organisatie van de ontvangst. Men twittert, tweet, skypt, mailt en biept heel wat af. Behalve de moeder van de kroniekschrijver, want: &#8216;Wie gelooft dat hij God nog lang genoeg zal zien, hoeft zich niet uit te sloven om er tijdens zijn aardse bestaan een vlugge glimp van op te vangen.&#8217; De intrede geeft Verhulst de kans om stevig uit te pakken over zijn land: pedofiele geestelijken, een rommelende regering, het &#8216;dadaïstische&#8217; la la la la bij het drietalig zingen van de Brabançonne, niets en niemand bespaart hij zijn aanstekelijke spot.

Karel van het Reve. Verzameld werk 7. G.A. van Oorschot, bezorgd door Lienke Frerichs, Elma Drayer en Nop Maas, 909 p., € 45,-
*****
door Hans Renders
Columns 
Het is volbracht. Het Verzameld werk van Karel van het Reve is met het verschijnen van het zevende en laatste deel klaar. Een cumulatief namenregister waarin ook de voorgaande delen zijn verwerkt, wordt voorafgegaan door de bundels Luisteraars! en Achteraf, respectievelijk columns die Van het Reve tien jaar lang maandelijks voor de radio van de Wereldomroep uitsprak en columns uit Het Parool tussen 1988 en 1996. In de eerste column uit Luisteraars! doet Van het Reve een observatie die hem weemoedig stemt: als vroeger een student niet wist wie Byron was, ging hij het thuis stiekem opzoeken. Die tijd is voorbij. Zijn laatste cursiefje &#8211; voor Het Parool &#8211; is ontroerend. Van het Reve stopt ermee omdat zijn geheugen achteruit gaat. &#8216;Terwijl ik wanhopig probeer althans de naam Goethe vast te houden, raak ik die naam ook al kwijt en weet ik niet meer over welke tijdgenoot van wie ik wat wil schrijven.&#8217; Het was gedaan, maar dankzij deze zeven delen had hij ongelijk met zijn allerlaatste zin: &#8216;Ik zink weg in een poel van vergetelheid.&#8217; 
Duong Thu Huong. De hemel boven Vietnam. De Geus, vertaling Manik Sarkar, 701 p., € 29,90

****
door Aart van Zoest
Roman
Een meesterwerk van zevenhonderd bladzijden. Een lange leesreis dus en een verre reis naar Vietnam. Vooral ook een reis in de recente geschiedenis van dit gekwelde land. Centraal staat het levensverhaal van een man die als &#8216;de president&#8217; wordt aangeduid en die als twee druppels water lijkt op de Vietnamese vader des vaderlands, Ho Chi Minh. Maar pas op: hij is gefictionaliseerd. Als we lezen wat &#8216;de president&#8217; bij zichzelf bedenkt en wat hij voelt, dan beseffen we dat dit een roman is. Zo verschaft Duong zich de mogelijkheid om uiting te geven aan het verraad dat communistische partijbonzen in haar ogen hebben gepleegd aan de idealen van de Vietnamese revolutie, waarin zij als jonge communiste geloofde. Ervaring heeft haar ertoe gebracht om aan te geven dat &#8216;de president&#8217;, een kwetsbaar menselijk wezen, zich tot een machteloos embleem heeft laten maken van een regime dat ze &#8216;verraderlijk en wreed&#8217; noemt, geleid door &#8216;demonen die zich te goed doen aan het bloed van het volk&#8217;. Dat volk is aanwezig in boeiende nevenplots, die het beeld van het huidige Vietnam duidelijke contouren geven. Alles opgeroepen in een stijl zo helder als bronwater.
Tessa de Loo. Verraad me niet. De Arbeiderspers, 175 p., € 18,95
**
door Marjolijn Pouw
Roman Tessa de Loo&#8217;s nieuwe roman behandelt de tweestrijd van een gevoelige puber. De dertienjarige Michiel moet toezien hoe zijn ongezeglijke oudere broer Wolf een man doodslaat. Moet Michiel zijn broer aangeven of zwijgen? Het boek lijkt geschreven door een schoolpsycholoog. Gedrag wordt geduid in stijve bewoordingen, en De Loo beschrijft Michiels angstdroom over het lot van zijn gestrafte broer bijvoorbeeld als volgt: &#8216;Dromen kunnen in het onderbewustzijn zo&#8217;n grote indruk maken dat ze een sfeer, een smaak, een gewaarwording achterlaten, lang nadat ze vervluchtigd zijn.&#8217; Haar jongeren blijven sjablonen; alleen in de passages waar ze het stoere gedoe van Wolf als onbetwiste leider van de dorpse hangjongeren beschrijft, wordt haar stijl wat losser. 
Franz Josef Degenhardt. Lont. Schokland, vertaling en nawoord Gerrit Bussink, 192 p., € 23,90 
****
door Aart van Zoest
Roman 
Fänä Spormann heet de hoofdpersoon. Zijn vrienden heten Viehmann Ronsdorf, Tünnemann Niehus, Zünder Krach en Sugga Trietsch. Ze zijn dertien of veertien jaar. Jongens, in het Ruhrgebied aan het eind van de Tweede Wereldoorlog. Jonge communisten, die niet met de nazi&#8217;s meedoen en die verzet plegen, door sabotage. Wanneer ze een Engelse vliegenier vinden wiens bommenwerper door afweergeschut is geraakt, houden ze hem verstopt, hoewel ze regelmatig de schuilkelder in moeten als er gebombardeerd wordt door de Engelsen en Amerikanen. Die beschouwen ze desondanks als toekomstige bevrijders. Degenhardt heeft er goed aan gedaan om dit verzet voor zijn lezers in een historische context tot leven te brengen. Die pittige volksjongens met hun unverfroren taalgebruik en gedrag doen begrijpen hoe er na de val van het Derde Rijk een Duitse wederopstanding heeft kunnen plaatsvinden. Uitgeverij Schokland beschouwt deze herziene uitgave van Degenhardts debuutroman Zündschnüre uit 1973 als een eerbewijs aan de schrijver, die in december tachtig zou zijn geworden. Degenhardt heeft het niet mogen meemaken, hij stierf drie weken vóór zijn verjaardag.
Toon Tellegen. Het geluk van de sprinkhaan. Querido, 126 p., € 14,95 
**
door Marjolijn Pouw
Roman 
Het geluk van de sprinkhaan uit Toon Tellegens dierenverhaal bestaat erin dat hij zijn veeleisende klanten bijna nooit teleur hoeft te stellen. Hij verkoopt stoffelijke zaken zoals hoeden en petten, maar ook onstoffelijke zoals licht en wanhoop. Nooit vraagt hij er iets voor terug. Daar wordt hij zo ziek van dat hij de dieren met lege handen naar huis zou willen sturen, maar dat doet hij niet, want het is onaardig en hij wist &#8216;dat hij wel aardig was en dat alleen dieren die echt aardig zijn denken dat ze niet aardig zijn&#8217;. Het blijft dus tobben. In de wereld van de sprinkhaan zijn de dieren lief voor elkaar, zelfs iezegrims en mopperkonten, die het immers niet kwaad bedoelen. Het is de wereld van een kind dat leuk gevonden wil worden, vol vermoeiende verwachtingen waaraan je telkens weer moet voldoen. Van zoveel lievigheid zou ik ook als kind radeloos worden. 
Jan Paul Hinrichs. De mythe van Odessa. Bas Lubberhuizen, 176 p., € 22,50
***
door Aart van Zoest
Non-fictie 
Boenin, Paustovski, Babel, Ilf, Petrov, Katajev, Olesja, ze hebben allemaal in Odessa gewoond en geleefd. In zijn nieuwe versie van het Odessa-boek, in de serie &#8216;Het Oog in &#8216;t Zeil Stedenreeks&#8217;, biedt Jan Paul Hinrichs zicht op hun ervaringen. Hij is er zelf nu ook geweest, bezocht er alle literatuur-historische plekken, en zijn uitgever ging persoonlijk mee om toepasselijke foto&#8217;s te maken. Al lezend trekken we door de stad. Langs plekken van Sovjet-hater Boenin, de eerste Rus die de Nobelprijs voor Literatuur kreeg. Langs adressen van Olesja, auteur van de mooiste openingszin in de wereldliteratuur (in Afgunst). Naar daar waar Isaac Babel was, uit de serie van zeer grote prozaïsten die zich tijdens de Sovjet-periode hebben gemanifesteerd, magistraal verteller over het woelige joodse leven in de wijk Moldavanka. En passant citeert Hinrichs ook een passage waaruit blijkt dat deze superstilist zich zeer bewust was van wat hij, puur technisch gezien, deed. Aanbevolen lectuur voor een ieder die ernaar streeft om goed proza te leveren.

Recensies

Alberto Moravia. De minachting. Wereldbibliotheek, vertaling Marieke van Laake, 256 p., € 22,90
****
Aart van Zoest
Klassieker
Filmcriticus en scenarioschrijver Ricardo bemint zijn beeldschone vrouw Emilia uitzinnig. Hij is een talig wezen, uiterst verfijnd, met een onweerstaanbare behoefte om de liefdesgevoelens wederzijds in woorden uitgedrukt te krijgen. Gelukkig zijn zonder reflectie is er voor hem niet bij. Emilia is van een minder kwellende geestelijke structuur. Zij wil eenvoud en wordt mesjokke van zijn verbale moeilijkdoenerigheid. Ze komt er toe om te verzuchten: &#8216;Ik minacht je.&#8217; Dat moet wel tot een ellendige ontknoping leiden. Die vindt plaats in een prachtige context, Napels en Capri, waar het paar een tijdlang verblijft om samen met een geslaagd producent, geoefend womanizer, en een drammerig theoretiserende regisseur de aanpak van een te maken Odysseus-film te bespreken. Freudiaans-dieptepsychologisch? Domweg spektakel? Eerbiedige trouw aan Homerus? Dan plotseling is het de onmiddellijke realiteit die tragiek levert. Voer voor psychologische en literaire fijnproevers. 
Gerry van der List. Altijd november. Prometheus, 205 p., € 17,95
***
Jeroen Vullings
Roman
Gerry van der List, die zijn faam ontleent aan het decennium dat hij columns schreef voor de Volkskrant, heeft zich weer eens uitgeleefd &#8211; in een debuutroman. Hij schiep een schuimig karakter, de &#8216;boze, blanke man&#8217; Peter van Rijswijk, een nuchtere, eenzelvige &#8216;allochtonen en kinderen hatende misantroop&#8217; die moet verkeren in &#8216;het multiculturele Nederland waar hij zich nooit thuis zou kunnen voelen&#8217;. De roman lang volgen we hem. Vrij naar Kingsley Amis&#8217; voorbeeldroman Lucky Jim. Peters vrouw wordt bezwangerd door de Marokkaan Rachid, een geile ambtenaar met passie voor de publieke zaak &#8211; niet fijn. Als rechts-provocatieve columnist was Van der List, geflankeerd door Jan Blokker ter linkerzijde, een wegbereider van GeenStijl en in dat register is Altijd november gesteld. Dus blokkeer je de maatschappelijke vooruitgang door &#8216;mee te lopen in demonstraties tegen kernenergie, kernwapens en andere nuttige zaken&#8217;. Hij sneert naar bekende figuren als Ilja Leonard Pfeijffer, Andreas Kinneging en Herman Philipse. De solopret spat van de pagina&#8217;s. Maar te midden van de grollen staan huiveringwekkende waarheden: Greenberg is inderdaad een pretentieuze, vervelende film. 
Thomas van Aalten. De schuldigen. Nieuw Amsterdam, 240 p., € 18,95
**
Marjolijn Pouw
Roman
Thomas van Aalten haalt in De schuldigen weer veel overhoop. Het Grote Geld verbindt hij met radicaal anarchisme, kunst krijgt als documentatie van geweld een dubieuze rol. Topbankier Löwestein en zijn medebankiers veroorzaken een wereldwijde financiële crisis, gevolgd door terroristische aanslagen. Ze worden gemanipuleerd door een groep cybercriminelen die zich Nieuwe Anarchistische Radicalen noemt en verbonden is met Al-Qaida. Löwesteins zoon Orson, een getalenteerde filmmaker, leerling van de beroemde hoogleraar geweld en esthetiek Volck, filmt alles. Hij wil geweld als onderdeel van zijn kunstwerk over de eenentwintigste eeuw vastleggen. &#8216;Pretparkkunst&#8217; als De Nachtwacht heeft volgens Volck in onze bloederige tijd afgedaan, in musea en openbare gebouwen is filmprojectie van aanslagen en rampen bon ton geworden. Van Aalten snijdt een interessante discussie aan over de obsessie met geweld in moderne kunst, maar blijft in oppervlakkigheden hangen. Als scenario van een horrorfilm is zijn pandemonium geslaagd, als roman overbelast. 
Anton Tsjechov. Duizend-en-één verschrikkingen. Papieren Tijger, vertaling G.C. Zilverschoon, ;132 p., € 14,-
**
Aart van Zoest 
Verhalen
De Papieren Tijger maakt de eerstelingen van Tsjechov voor het eerst in het Nederlands toegankelijk. Twintig soms wel zeer korte notities die Tsjechov als jongeling rondstuurde naar allerlei tijdschriften, teneinde wat roebels te verdienen en enige faam te verwerven. Je moet wel heel goed opletten om kiempjes van de latere Tsjechov te ontdekken. Dergelijke anticiperende tekens van meesterschap zijn bijvoorbeeld te vinden in &#8216;Le salon des variétés&#8217;, een bordeel. De dialogen zijn al zoals die in het toneelwerk van later: kort en krachtig, mild suggestief, over een place of sin in het tsaristische Rusland aan het einde van de negentiende eeuw.

Amélie Nothomb. Vadermoord. Bezige Bij Antwerpen, vertaling Marijke Arijs, 151 p., € 19,95
***
door Aart van Zoest
Roman
Vadermoord is een echte Amélie Nothomb. In heldere contouren worden de personages neergezet en de plot wordt kort en krachtig verteld; het is alsof je met een joggende verteller mee mag hollen. In Reno, Nevada, verlaat een jongen van veertien het ouderlijk huis met zijn goochelspullen, want hij wil en zal goochelaar worden, gespecialiseerd in kaarttrucs. Hij komt terecht bij een beroemde goochelaar die het talent van de knaap herkent en hem als zoon adopteert, met instemming van zijn beminde levensgezellin. Dan gebeurt er van alles. Een overspelige, quasi-incestueuze inwijding in de liefde tijdens een Californisch hippiegebeuren. De vaardigheid met speelkaarten kan in een casino in Las Vegas frauduleus worden aangewend. Hooggestemde toewijding en nobele vaderliefde gaan vooraf aan de verrassende wending die slechtigheid inhoudt, een vadermoord. Als je de laatste bladzijden gelezen hebt, moet je weer even terug naar de inleidende pagina&#8217;s om te weten hoe het verder is gegaan en vooral ook om fijntjes te genieten van de slimme verteltechniek en humor van la Nothomb. 
Hans Schellekens. De cursus. Querido, 248 p., € 17,95
**
door Marjolijn Pouw
Roman
Een leraar die van zijn vak houdt? &#8216;Ach, iets te mogen uitleggen wat begrepen wordt, je zou er haast leraar van willen worden,&#8217; verzucht de 37-jarige Haro, in sensitivitytraining bij het gerenommeerde Opleidingsinstituut Milestone. Hij is vastgelopen, niet in zijn vak maar in het leven van alledag. De training levert deze sympathieke buitenstaander &#8211; hij voelt zich nergens op zijn gemak &#8211; niets dan ellende op. Hij walgt van de clichés in steenkolenengels, het vernederende inwijdingsritueel en de neiging van zijn medecursisten om alles te slikken en zich aan te passen. Maar hij blijft komen, want hij wil zich niet laten kennen en wil geaccepteerd worden. Schellekens gebruikt Haro als spreekbuis voor zijn venijnige aanval op de bewustwordingszwendel, helaas geeft hij hem weinig ruimte om uit de verf te komen. De lezer krijgt veel onverteerbare kletspraat over zich uitgestort, toegelicht met afbeeldingen op flip-over, maar zo&#8217;n werkwijze levert nog geen goede roman op. 
Maartje Wortel. Half mens. De Bezige Bij, 240 p., € 18,50
***
door Marjolijn Pouw
Roman
Aan het slot van Maartje Wortels eerste roman houdt een advocaat de jury van een Amerikaanse rechtbank voor dat &#8216;wanneer je je te veel concentreert op één punt, je blind bent geworden voor het andere&#8217;. Je ziet wat je wilt zien, al het andere zie je over het hoofd, constateert een van de juryleden. Wat ontgaat hem in de zaak van Michael Poloni tegen Elsa van der Molen? Het meisje heeft bij een aanrijding een been verloren. Poloni, getuige van dat ongeluk, legde voor de rechtbank een verklaring in haar voordeel af. Aan het slot staan beiden weer voor de rechter, maar nu is Elsa de beklaagde en Michael haar slachtoffer. Wortel speelt met het verschijnsel van de blinde vlek, virtuoos stevent ze op dat verrassende slot af. Haar taal is een genoegen, maar de kunst gaat met de schrijfster op de loop. Waar gaat het haar eigenlijk om? 
Jan Stavinoha. De buurman van Socrates. Boekscout, 178 p., € 16,95
***
door Marjolijn Pouw
Roman
Jan Stavinoha, een Tsjech die op zijn vierentwintigste naar Amsterdam uitweek, heeft een gevarieerd Nederlands oeuvre bij elkaar geschreven en komt nu met een satirische roman. Een vader en een zoon, lieve mannen, raken elk op hun eigen wijze beneveld. De laat-puberende zoon tript op nederwiet en paddo&#8217;s, de vader &#8211; een classicus &#8211; op alcohol. In hun roes raken ze in hun preoccupaties verstrikt: de zoon vergezelt aliens, zijn vader daalt in het Griekse dodenrijk af. Voor hem geen Vergilius als begeleider, maar een in grijze pij gestoken reïncarnatie van Socrates&#8217; buurman, de zoon moet het zonder mythische begeleider stellen. Stavinoha neemt onze eigentijdse, westerse denkwereld op de hak en houdt en passant een pleidooi voor democratie en tolerantie. Beroemdheden komen net als in Dantes Divina Commedia als toonbeeld van goed en kwaad aan bod. Mij bevalt de lichte toon wel, maar Stavinoha blijft al met al aan de oppervlakte. 
Bernard Sijtsma. Aber gnädige Frau. Elettra, 216 p., € 21,95
***
door Rudie Kagie
Verhalen
Bernard Sijtsma (1938-1991) ontleende veel bekendheid aan de aan hem gerichte Brieven aan Bernard S. die Gerard Reve in 1981 liet verschijnen. De kritiek reageerde meedogenloos toen de geadresseerde het lef had daar Lieve Gerard tegenover te stellen. Het klopt dat Sijtsma niet over het literaire vermogen van de volksschrijver beschikte. De postume verhalenbundel Aber gnädige Frau bewijst dat de kracht van de auteur lag in de droge waarneming en het zonder opsmuk opdissen van een anekdotisch verhaal over klein leed in de provincie. Zijn personages lijden stelselmatig onder het niet waarmaken van gewekte verwachtingen. Aan dit criterium beantwoordt het elf pagina&#8217;s tellende hoofdstuk &#8216;Bij de Meester&#8217;, waarin Sijtsma verslag doet van zijn eerste bezoek aan Reve, &#8216;in het jaar 196.&#8217;, in het Friese dorp Greonterp. De stemming is broeierig, de schrijver in de dop krijgt meer jenever gevoerd dan goed voor hem is en de kalfsnier die Reve voor hem bereidt, smaakt naar pis. 
Margreet Schouwenaar. Het wachten bezingen. Uitgeverij P., 64 p., € 18,00
**
door Rob Schouten
Poëzie
Querido, vroeger de belangrijkste uitgever van poëzie in Nederland, heeft z&#8217;n fonds opgeschoond en tientallen dichters verwijderd. Tot hen behoort ook Margreet Schouwenaar, stadsdichter van Alkmaar, die echter gewoon doorgaat bij een kleinere uitgeverij. In Het wachten bezingen gaat het over grote en ernstige zaken zoals verlies, scheiding, vrede, vrijheid. Kom daar tegenwoordig nog maar eens om. Met haar gedichten over Hadewych, Hildegard von Bingen, Jeanne d&#8217;Arc lijkt Schouwenaar verder haar verwantschap met sterke, mystieke vrouwen te willen demonstreren. Het klinkt ook allemaal ernstig en dichterlijk, met precies de gepaste enjambementen en ellipsen: &#8216;Met de dood hetzelfde, ik kan / hem eeuwig schrijven, zijn koude / tijd warmwrijven.&#8217; Wat is het dan toch dat zo stoort? Het is iets hoogdravends en pathetisch, gebrek aan zelfrelativering. Een dichteres die zichzelf zo serieus neemt dat er voor de lezer bijna geen ruimte meer blijft. &#8216;Ik snak naar de weg die mij noodzaakt&#8217; staat er in &#8216;Spelenderwijs&#8217;. Welnee, denkt de lezer. 
Wiljan van den Akker. Hersenpap. De Arbeiderspers, 76 p., € 19,95 
***
door Rob Schouten
Poëzie
In het dagelijks leven hoogleraar, dan schrijf je daar buiten vast geen primitieve gedichten. Hersenpap komt er in de buurt, maar het blijven de hersens. Wiljan van den Akker (1954), die met zijn eerste bundel, karakteristiek De afstand geheten, de Buddingh&#8217;-prijs won, schrijft zeker geen geleerde poëzie maar je kunt zien dat hij weet waar Abraham de mosterd haalt. Veel betekenis, doordachte lyriek en kennis van het dichterlijk métier. Soms een beetje nadrukkelijk aards, zoals in de verder geslaagde poëticale reeks &#8216;Kunst en vliegwerk&#8217;: &#8216;Had die stomme lul nou gewoon geluisterd / in plaats van stronteigenwijs de pias uit te hangen.&#8217; Maar het zij hem vergeven, als compensatie voor de doordachte paradoxen waarvan hij zich graag bedient, zoals in &#8216;De tocht&#8217;: &#8216;Maar waarom heeft niemand verteld / Hoe zwaar het zou zijn om ons / neer te leggen bij het gemak / waarmee alles in ballast verandert?&#8217; Meer voor het hoofd dan voor het hart, deze gedichten, maar dat mag ook wel eens.
Paul Claes. Onvergetelijke verzen. Bezige Bij, 320 p., € 19,90
****
door Aart van Zoest
Bloemlezing
Aanbeveling van de uitgever: &#8216;500 klassieke en vaak geciteerde dichtregels. Zodat u nooit meer met de mond vol tanden staat als u de herkomst van een fraaie dichterlijke strofe zoekt.&#8217; Flauwekul natuurlijk, want wat kan het een fatsoenlijk mens schelen of &#8216;Ik ging naar Bommel om de brug te zien&#8217; van Marten Toonder of van Nijhoff is. En &#8216;Als vader slaapt gelijk een rustig beest&#8217; van Elsschot of van Hugo Claus. Het is eenvoudigweg een leesfeest om al die dierbare dichtregels bijeen te zien. Naast de overbekende van geconsacreerde dichters ook de populaire, van welke het inderdaad aardig is zich te realiseren wie ze hebben gelanceerd &#8211; zo&#8217;n Jan Pieter Heije bijvoorbeeld, verzinner van de zeven kikkertjes, de ferme jongens, stoere knapen, zijn daden bennen groot en het karretjen dat op een Zandweg reed. De anonieme volksliedjes komen ook aan de beurt: de weverkens die ter botermarkt gaan, het wuf dat spon, de begijntjes en de kwezelkens. Paul Claes is een weldoener: hij bezorgt zijn lezers een flinke smak onvergankelijk Nederlandstalig erfgoed dat bladzij voor bladzij het hart verwarmt.

Rudie Kagie

fictie

Anna Enquist. De verdovers. De Arbeiderspers, 312 p., € 21,95
****
door Marjolijn Pouw
Broer en zus &#8211; hij een bekende psychotherapeut, zij een bekwame anesthesiste &#8211; leven hun levens tot het noodlot toeslaat. Aan het begin van haar roman geeft Anna Enquist haar personages nog wat lucht, maar algauw trekt ze het net om hen heen strak. Aan het slot heeft iedereen hen verlaten, ze zijn kapot. De twee zijn niet voor het geluk geboren. Hun moeder kwam om toen ze heel jong waren, waarop hun in zichzelf gekeerde vader ze aan de hoede van zijn kille tweelingzuster toevertrouwde. Ondanks hun maatschappelijke succes zijn ze de klap nooit te boven gekomen, zoals blijkt wanneer een verknipte jongen hun wankele evenwicht verstoort. Ze proberen zich van hem los te maken, maar dat heeft fatale gevolgen. Psychotherapie, verdoving met drugs of alcohol, liefde of hard werken, niets kan mensen van een trauma verlossen, is Enquists wanhopige boodschap. Ze heeft die in een beklemmende vorm verpakt.
Alessandro Perissinotto. Wraak. Serena Libri, vertaling Aafke van der Made, 289 p., € 22,50
****
door Aart van Zoest
Een Italiaanse geleerde komt in Argentinië gastcolleges geven over de Italiaanse immigratie in Argentinië. Hij vat liefde op voor een mooie studente. Ze beginnen een passievolle verhouding. De moeder van de Argentijnse treurt om het verdwijnen van haar echtgenoot, een van de duizenden slachtoffers van het Videla-regime, dat aan de macht was van 1976 tot 1981. Tegenstanders werden gevangengezet, gemarteld, gedood, ook door ze uit vliegtuigen in zee te gooien. Ze zijn spoorloos verdwenen. De geliefden beginnen een speurtocht naar een fanatieke katholieke priester van Italiaanse afkomst met een Duits klinkende naam, die de fascisten bij hun misdaden heeft geholpen. Geen fictie: het Vaticaan stond Videla terzijde en Perissinotto laat daar geen twijfel over bestaan. Zijn felle boek kan bijdragen tot een oprechte Vergangenheitsbewältigung. De (uitstekend vertaalde) roman concretiseert de droom van wraak die levend blijft zolang de wandaden niet worden erkend en er al te gemakkelijk vergeving wordt geschonken. Dat is beledigend voor de nabestaanden, nog steeds in het ongewisse over het lot van hun vermoorde dierbaren.
Mathijs Deen. Brutus heeft honger. Thomas Rap, 96 p., € 16,50
****
door Marjolijn Pouw
Mathijs Deens ragfijne korte verhalen gaan over historische figuren wier leven door een gebeurtenis of ramp ingrijpend verandert. Ze verliezen huis en haard, hun gemoedsrust, of worden weggevaagd. Om hun onlust te bezweren, klampen ze zich aan rituelen vast die vaak met eten samenhangen. Vergeefs, zoals de broodmagere, aan anorexia lijdende Brutus, een van de moordenaars van de Romeinse veldheer Julius Caesar. Hij is Rome ontvlucht en zoekt afleiding in Griekenland, maar Caesar blijft in zijn hoofd rondspoken: &#8216;Niets helpt, alleen eten. En hoe meer hij eet, hoe hongeriger hij wordt.&#8217; Nu en dan gaat hij naar buiten om over te geven, zoals de afstandelijke verteller vaststelt. Wat deze verhalen zo mooi maakt, is hun heldere karakter. Met een paar woorden weet Deen rijke vergezichten op te roepen. Hij schrijft geen woord te veel, alles is tot de essentie teruggebracht. Deze verhalen zijn te herlezen zonder ze moe te worden.
Thomas Verbogt. Perfecte stilte. Nieuw Amsterdam, 207 p., € 18,50
**
door Marjolijn Pouw
Thomas Verbogts nieuwe roman gaat wederom over een treurige vijftiger die zijn draai niet kan vinden omdat hij door een traumatische jeugdherinnering wordt gekweld. David Kromwegt, de vijftiger in kwestie, heeft zijn jeugdliefde verloren toen hij zijn belofte niet na kon komen om het meisje te helpen. Terwijl haar gechanteerde vader zwijgend toe moest kijken werd de tiener geregeld door een pedofiele crimineel verkracht. Ze springt van het dak. Het lijkt een ongeluk. Haar vader en haar vriendje weten wel beter, maar doen er het zwijgen toe. David wordt, zoals te verwachten is, zijn verdere leven door schuldgevoel gekweld. Tot hij zich bevrijdt door het drama met gevaar voor eigen leven over te doen. Nu weet hij het slachtoffer wel te redden. Psychologisch is het aannemelijk, goed opgeschreven ook, maar loodzwaar. Vanaf het begin krijgen we ingepeperd dat niemand aan zijn bestemming ontkomt: Kromwegt? Hier is geen ruimte voor verrassingen.

***** Vasili Grossman. Brieven aan mijn moeder. Balans, vertaling Froukje Slofstra, 53 p., € 6,95
door Aart van Zoest
Brieven
Uitgeverij Balans viert het vijfentwintigjarig bestaan met een jubileumuitgave met daarin de Nederlandse vertaling van twee brieven die Vasili Grossman schreef aan zijn moeder en nooit verstuurde. Ze zijn na zijn dood tussen andere papieren gevonden &#8211; hij wist haar adres niet. Toen hij ze schreef, de eerste in 1950, de andere in 1961, was de moeder ongetwijfeld al jarenlang dood. De Duitsers hadden in september 1941 in het Oekraïense stadje Berditsjev meer dan twintigduizend Joden uit het plaatselijke getto doodgeschoten. Grossmans geliefde moeder moet een van de slachtoffers zijn geweest die anoniem in een kuil werden gegooid. Na die brieven is ook het hoofdstuk &#8216;De laatste brief&#8217; uit Grossmans meesterwerk Leven &#038; lot afgedrukt. Daarin staat de uit het getto gesmokkelde afscheidsbrief van een moeder aan haar zoon, een fictieve tekst waarover inleider Robert Chandler schrijft dat er misschien geen krachtiger klaagzang van de Joden van Oost-Europa is. Deze combinatie van fictieve en echte brieven valt moeilijk met droge ogen te lezen.
*** Jan Eikelboom. Arabische Lente. Een ooggetuigenverslag. Balans, 176 p., € 16,95
door Harm Ede Botje
Reportages
De volksopstand in het Midden-Oosten is nog in volle gang, maar toch schreef Nieuwsuur-verslaggever Jan Eikelboom een &#8216;ooggetuigenverslag&#8217; van de gebeurtenissen. Eikelboom heeft een ongelooflijk productief jaar achter de rug. Hij reisde voor het televisieprogramma van Tunesië naar Egypte en van daaruit kon hij meteen door naar Libië. In zijn boek doet hij op meeslepende wijze verslag, het is een making of van Nieuwsuur. Eikelboom komt met zijn team aan in Egypte, belandt in een demonstratie die met veel geweld wordt neergeslagen en doet er een kwartier later al verslag van voor de Nederlandse kijker. Het is de droom van iedere journalist. Arabische Lente is vlot geschreven, Eikelboom geeft af en toe wat context zodat ook de niet-ingevoerde lezer het verhaal goed kan volgen. Maar de dood van kolonel Khadaffi? Staat er niet in. Net in de boekhandel en nu al achterhaald! Eikelboom doet er verstandig aan zijn boek bij elke druk te updaten.
***1/2 Leo Enthoven. Schakel in de samenleving. 125 jaar Deventer Dagblad. Arko Uitgeverij, 272 p., € 24,95
door Hans Renders
Persgeschiedenis
Vorig jaar bestond het Deventer Dagblad 125 jaar en bij die gelegenheid publiceerde oud-hoofdredacteur Leo Enthoven de geschiedenis van deze krant, die overigens pas vanaf 1885 dagelijks verscheen en tegenwoordig een kopblad van De Stentor is. Enthoven heeft meer dan een jubileumboek geschreven. Op degelijke en leesbare wijze vertelt hij in dit rijk geïllustreerde boek hoe een regionale krant zich staande wist te houden, als spiegel van de samenleving en ook als machtsfactor in de regio. Althans, meestal. Een ronduit zwarte bladzijde uit de geschiedenis van deze krant is de bezettingstijd. Deventer mag dan Moskou aan de IJssel genoemd worden, het grootkapitaal heeft deze krant danig in de knel gebracht. Vanaf 1992 volgde de ene reorganisatie na de andere onder leiding van de nieuwe eigenaar Wegener en sinds de internationale moloch Mecom in 2007 de krant overnam is De Stentor/Deventer Dagblad overgegaan op tabloidformaat en een nietszeggend krantje geworden. Enthoven noemt de laatste fase van een ooit trots regionaal dagblad zuinig &#8216;vermeldenswaard voor de geschiedschrijving&#8217; maar zegt er verder niets over.
** Bert van der Veer. MR. TV. Over leven in TVland. Marmer, 256 p., € 29,95
door Hans Renders
Televisiegeschiedenis
Bert van der Veer heeft bijna alles gedaan in televisieland wat je bedenken kunt. Hij bedacht de populaire talkshow Barend en Van Dorp en hij regisseert nu het al even succesvolle Pauw &#038; Witteman. Van der Veer deelt in de feestelijkheden rond de viering van zestig jaar televisie in Nederland met een rijk geïllustreerd boek over&#8230; zichzelf. De televisiewereld is het decor. Zo&#8217;n beetje alle programma&#8217;s waar Van der Veer iets mee te maken had, trekken voorbij. Nostalgie alom, zeker bij het zien van de vele foto&#8217;s. Van der Veer op de knieën voor Abba-zangeres Frida tijdens de opnamen van een videoclip, Van der Veer met behaatje om op de cover van Vara TV Magazine in de tijd dat hij voor Veronica het erotisch programma van Menno Buch mogelijk maakte en Van der Veer als decorsjouwer voor een interview dat Ruud ter Weijden met Barbra Streisand had. Het boek staat vol strips, kadertjes en anekdotes. Bert van der Veer die naast Mark Rutte (toen nog geen minister-president) aan de pisbak stond en zei: &#8216;Ik switch net zo snel van partij als Wilders.&#8217; Zou Rutte begrepen hebben wat Van der Veer daarmee bedoelde? Voor wie alle ins en outs over de 5 Uur Show met Viola Holt wil weten is dit een fantastisch boek.
*** Julian Reichelt. In de frontlinie. Berichten van een oorlogscorrespondent. Just Publishers, 236 p., € 17,95
door Hans Renders
Reportages
Het beroep van oorlogscorrespondent is de laatste jaren een speelveld voor avonturiers geworden, zo lijkt het. De in 1980 geboren Duitse journalist Julian Reichelt heeft zo jong als hij is al verslag gedaan vanuit de frontlinies in Irak, Afghanistan, Israël en Darfur. Hij schrijft er nu een eerlijk en persoonlijk boek over. Reichelt bekent dat de adrenaline hem naar deze gebieden drijft, tegelijkertijd heeft hij oog voor de menselijke drama&#8217;s van oorlog en revolutie. Opvallend aan dit boek is dat elke historische of politieke achtergrond ontbreekt. Verder is zijn boek een illustratie van de trend dat de persoonlijke ervaringen van de reporter voorop moeten staan. Hij (en zijn Nederlandse uitgever) vindt het zelfs niet nodig om te melden voor welk medium hij zijn reportages schrijft. Misschien omdat hij voor de schandaalkrant Bild werkt en die krant heeft nu eenmaal een slechte reputatie. Maar verstand van drama hebben ze er wel.
** Nicolas Bouvier. De schorpioenvis. Bas Lubberhuizen, vertaling en nawoord Floor Borsboom, 125 p., € 17,90
door Aart van Zoest
Reizen
Een erudiete Zwitserse wereldreiziger schrijft poëtisch over wat hij ziet, beleeft en daarbij aan zieleroerselen ervaart. Hij strijkt neer in Sri Lanka. Wat hem vooral treft: de dodelijke hitte, de rol van toverkunsten tot in alle naden van de samenleving. Hij besteedt veel aandacht aan zijn eigen ego en besognes. Een enkele uitzondering daargelaten, toont hij zich neerbuigend kritisch over de waargenomen lokale medemens. Zijn stijl is overbriljant, vol onbeduidende aforismen &#8211; met hier en daar juweeltjes. Bijvoorbeeld: &#8216;Fatsoen mag een schone zaak zijn, maar met alle respect: wanneer de werken der liefde zo schandelijk worden verwaarloosd, en op zulke waardeloze gronden, is er een balans weg, ontbreekt er een essentiële prikkel en hebben de dieren die we zijn geen zin meer om vooruit te komen. Kijk maar naar de ezels die zich in het zweet werken en de hele tijd een stijve hebben.&#8217;
*** Paul Claes. C. Honderd notities van een alleslezer. Bezige Bij, 240 p., € 19,90
door Aart van Zoest
Letterkunde
Paul Claes, de alleslezer van letterkundige teksten, weet uiteraard vreselijk veel en doet daarvan kond aan minderwetenden in kort en krachtige notities. Dat levert soms aardige doorkijkjes op, maar ook veel wijsneuzigheid. Claes telt en telt. Letters, woorden, dat soort dingen. Veel f&#8217;s bij Franz (Kafka), veel p&#8217;s bij Proust, veel m&#8217;s bij Beckett. Tja, het zal wel. Hiëronymus van Alphen krijgt ervan langs wegens monotonie van het ritme in &#8216;Jantje zag eens pruimen hangen&#8217;. Alsmaar trocheeën, pómpon, pómpon, pómpon, pómpon. Dodelijk voor de poëzie, vindt Claes. Maar hij, die veel opmerkt wat anderen ontgaat, vergeet hier even dat Nederlandstalige poëzie, wanneer mooi voorgedragen en niet slechts gelezen, zo heerlijk profiteert van onze specifieke muzikaliteit. Jantjes &#8216;pruimen&#8217; naderen al de hoge c in de eerste regel; de hoogste noot wordt daarna bereikt bij &#8216;eieren&#8217;, terwijl de melodie dan neerwaarts gaat bij &#8216;vader&#8217; die &#8216;t &#8216;verbood&#8217;. Wanneer pientere Paul niet alleen op de drummer let, maar vooral luistert naar de sopraan, moet hij dat toch eigenlijk prachtig vinden.
**** Roel Visser, met tekst van H.J.A. Hofland. Platter &#038; Dikker. Bas Lubberhuizen, 110 p., €24,50
door Hans Renders
Fotoboek
We leven in een tijd van schaamteloos exhibitionisme. Zo laat het fotoboek zien waarin Roel Visser, persfotograaf voor onder meer NRC Handelsblad en Het Parool, de nieuwe platheid in beeld brengt. Uit deze sociologische exercitie blijkt dat de vertegenwoordigers van de nieuwe platheid alleen lijken te bestaan om gezien te worden, ontevreden zijn met hun blanke huid en die daarom zo veel mogelijk laten tatoeëren of op zijn minst laten bruinen, zich extra huidoppervlak verschaffen door zich dik te vreten en met een ontevreden gezicht voor of op gedecollecteerde dames en ordinaire auto&#8217;s of motorfietsen te laten fotograferen. Met ingetogen cynisme betoogt Hofland in een lang essay dat de 170 kilo wegen-de Terror Jaap (In 2008 winnaar van het televisie-programma De Gouden Kooi) door het eten van zijn eigen braaksel &#8216;tot de tien prominentsten aller tijden hoort&#8217;. De triomf van het neoliberalisme heeft voor een tijdbom in onze steden gezorgd. Niemand weet wanneer die ontploft.

Herman Brusselmans. De biografie van John Muts. Prometheus, 376 p., € 17,95
**
door Marjolijn Pouw
parodie &#8216;Ach niemand trekt zich ooit wat aan van wat ik zeg, en terecht. Ik ben een kletsmeier,&#8217; zegt de kunstenaar John Muts, onderwerp van Brusselmans&#8217; biografie. Daarin maakt de schrijver het genre belachelijk: Johns grootouders, ouders, ooms en tantes, hun verloofdes en die van hemzelf komen uitgebreid aan bod, met hun lichamelijke en geestelijke afwijkingen. Over de geest heeft de schrijver weinig opzienbarends te vertellen. Het gaat hem om de boertige kanten, onze taboes moeten tenslotte met harde provocatie doorbroken worden. Het verhaal is zo kluchtig dat zelfs de dadaïstische schrijver Brusselmans er moe van wordt. Hij laat zijn mislukte kunstenaar aan het einde onder een Mercedes lopen, met als toegift een captatio benevolentiae van de schrijver zelf, even vervelend als virtuoos.
Robbert Welagen. Porta Romana. Nijgh &#038; Van Ditmar, 160 p., € 16,50
** 1/2
door Marjolijn Pouw
roman De Porta Romana is &#8216;de plek waar je uitkwam als je beneden was&#8217;, herinnert Emilio Lastrucci zich, een vijftiger die bij een beroving zijn geheugen grotendeels heeft verloren. Hij gaat in zijn geboorteplaats Florence op zoek naar zijn verleden, maar dat blijkt niet zo gevuld te zijn geweest als hij had verwacht. Het is even leeg en troosteloos als zijn geboortehuis, dat de gemeente laat verkrotten. Waarom heeft Emilio zich aan niemand kunnen binden? Hij komt er niet achter. In zijn geboortehuis &#8211; vlak bij de Porta Romana &#8211; raakt hij in een uitzichtloze depressie. Welagen heeft Emilio&#8217;s verwarring in schilderachtige beelden vervat: flarden die in hem opkomen als de mist in zijn hoofd even verdwijnt. Van het verleden blijft in ons geheugen weinig hangen. Bij al die fraaie beelden ga je naar een fraai verwoord gesprek verlangen.
Wil Boesten. Tot de regen komt. Augustus, 191 p., € 18,95
***
door Marjolijn Pouw
roman &#8216;Waarom blijft wat ontregeld is chaos?&#8217; vraagt chef-kok Emidio, voormalig muzikaal wonderkind, zich af. Na de teloorgang van het jaarlijkse festival voor oude muziek waarbij hij met zijn vrienden nauw betrokken was, is het gezelschap de hete stad ontvlucht en heeft zich in een verlaten Zuid-Italiaans bergdorp teruggetrokken. Al snel ergeren de heren zich aan elkaars onvolkomenheden, en de beeldschone maar primitieve behuizing &#8211; er is geen elektriciteit of stromend water &#8211; breekt ze op. Maar ze gaan niet weg. Door hun verleden zijn ze met elkaar verbonden, tot de regen voor een aardverschuiving zorgt. In mooie beelden toont Boesten hoe de in chaos verwekte, ontregelde bastaard Emidio los probeert te komen van zijn surrogaatvaders. De spanning is goed opgebouwd. Toch blijft dit ontwikkelingsdrama soms in uiterlijkheden steken, zoals Crivelli&#8217;s geïdealiseerde portret van Maria Magdalena, dat telkens terugkomt. De volmaakte schoonheid: te zichtbaar constructie, te weinig in vorm beteugelde passie.
Nicol Ljubic. Zeezwijgen. Babel &#038; Voss, vertaling Nelleke van Maaren, 192 p., € 17,95
****
door Aart van Zoest
roman Kan Robert, Kroaat, houden van Ana, Servische? En omgekeerd? Ja, natuurlijk. Liefde kent geen mensengrenzen. Maar kan het wat worden? Als ze komen te praten over wat er destijds, in 1992, gebeurde in Sarajevo, gaat er wat mis. Ana verlaat Robert wanneer hij kritiek laat horen. Ze blijkt de dochter van een man die deel had aan de Servische gruweldaden. De man moet in Den Haag voor het Joegoslavië-tribunaal terechtstaan. Robert ziet daar de geliefde die hem verlaten heeft terug. Sterke historische setting, problematiek van nawerking en verwerking. Ook veel over specifieke vragen die in dit deel van de Balkan een rol spelen, vooral historische, maar ook linguïstische. Zeezwijgen is een roman met een sterke plot, die tot nadenken en inleven dwingt. De mix van fictie en realiteit roept een fundamentele vraag op: alles uitspreken, zoeken naar de waarheid, en adequaat straffen, of berusten en vergeven, en met de mantel der liefde bedekken?
Lloyd Jones. Tweedehands Wereld. De Bezige Bij, vertaald door Joris Vermeulen, 320 p., € 19,90
***
door Marte Kaan
roman In literatuur gaat het om de persuasiveness of voice, niet om de plot, zei de Nieuw-Zeelandse schrijver Lloyd Jones ooit in een gesprek over Mister Pip, zijn negende roman die in 2007 de shortlist van de Man Booker Prize haalde. In zijn nieuwe roman Tweedehands Wereld klinkt een kakofonie aan stemmen: het verhaal van een Noord-Afrikaanse bootvluchteling wordt door de talloze personages die ze ontmoet verteld: de collega in het Tunesische hotel waar ze werkte, de vrachtwagenchauffeur die ze in ruil voor een lift een seksuele gunst verleende. De stemmen zijn overtuigend en de perspectiefwisselingen dragen bij aan het mysterie rondom de vrouw &#8211; wie is ze en wat drijft haar? Tot ze zelf aan het woord komt en de hele plot tot in detail wordt uitgekauwd. Doodzonde. Jones heeft gelijk wanneer hij zegt dat plot niet het belangrijkste is, maar dat betekent niet dat het er niet toe doet wat je prijsgeeft. Het raadsel oplossen is weinig bevredigend, ook al doe je dat nog zo overtuigend.