Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips

Christa Wolf. De gedeelde hemel. Van Gennep, vertaling Gerrit Bussink, 238 p., € 19,90
***
door Aart van Zoest
Roman
Toen Der geteilte Himmel in 1962 verscheen, was de bewondering voor het boek algemeen. Het was immers dapper van een schrijfster uit de DDR om met een goedgeschreven roman te komen waarin (via een liefdesgeschiedenis en een concrete sociale context) nogal wat niet onsympathieke personages aan de orde kwamen die het repressieve Oost-Duitse regime onwelgevallig waren. Haar boek behandelt vooral de tegenstelling tussen de beide Duitslanden die destijds bestonden: de democratische Bondsrepubliek in het westen, de ondemocratische, communistisch gedomineerde DDR in het oosten (met de leugenachtige naam Deutsche Democratische Republik). Oost-Duitsland was een treurigstemmende plek die veel bewoners inspireerde om de vlucht naar het Westen te ondernemen, hetgeen de machthebbers vrijwel onmogelijk wisten te maken door de bouw van de Muur en bewaking door soldaten met geweren waarmee af en toe raak werd geschoten. Zat hier een idealistische motivatie achter van oprechte socialisten die de DDR-Duitsers opriepen om &#8216;nieuwe mensen&#8217; te worden die gemeenschapszin boven eigenbelang zouden plaatsen, socialisme boven kapitalisme? Ze zijn er geweest, en Christa Wolf zet ze neer in De gedeelde hemel. Maar de drammerigheid &#8211; om niet te zeggen onbarmhartige tirannie &#8211; waarmee hun hooggestemdheid gepaard ging, krijgt onvoldoende duidelijke contouren in de langdradige discussies waarvoor vandaag de dag nog maar weinigen belangstelling kunnen opbrengen. Dat geldt vast en zeker ook voor het dilemma dat de dragende liefdesgeschiedenis te bieden heeft: als de jongeman de DDR verwisselt voor het Westen, zal zijn Oost-Duitse geliefde zich dan bij hem voegen of niet? Gelukkig is het Duitsland onzer dagen, waarin zo&#8217;n akelig dilemma zich niet meer voordoet: noch het land noch de hemel is er gedeeld zoals een halve eeuw geleden. Met de Muur zijn daar ook de vraagstukken verdwenen die de personages van Christa Wolf tot tragische keuzes konden dwingen. Haar succesboek is voer voor historici geworden.
Doeschka Meijsing. Het kauwgomkind. Querido, 272 p., € 19,95
*****
door Marjolijn Pouw
Verhalen
In januari van dit jaar stierf Doeschka Meijsing. Onlangs kwam postuum Het kauwgomkind uit, een bundel verhalen van haar hand die eerder in kranten of tijdschriften verschenen, aangevuld met enkele tot nu toe ongepubliceerde. De verhalen staan haaks op de nu gangbare literaire zelfaffichering. In &#8216;Terug in het laboratorium&#8217; staat de vertelster met een vriend in haar tuin en bedenkt dat ze lange tijd niet meer zo&#8217;n diepe stilte mee zal maken. Ze zegt: &#8216;Weet je wat Dian altijd antwoordde als ik verzuchtte: wat leven we lang?&#8217; (…) &#8216;Ze antwoordde steevast: je moet niet zeggen wat leven we lang, je moet zeggen wat leven we veel.&#8217; Betekent het wat, zo&#8217;n zinnetje dat in je geheugen blijft haken, vraagt de schrijfster zich elders af: &#8216;Ja, dat betekent wat. Maar wat?&#8217; Ze verkent die vraag tot in alle uithoeken, om tot de slotsom te komen dat hij misschien niet te beantwoorden valt. Maar: &#8216;Ik heb in de loop van mijn jaren geleerd hoe een verhaal moet worden verteld.&#8217; (&#8230;) &#8216;Eigenlijk is er maar één regel: verlies je doel niet uit het oog. Begeef je in alle mogelijke speculaties (…) maar vergeet nooit wat je bedoelt, ook al zul je het nooit zeggen, ook al formuleer je het nooit, zelfs al ken je het niet eens &#8211; de stelregel blijft: verlies het niet uit het oog.&#8217;
De verhalen missen de gebruikelijke chronologische volgorde die je moeiteloos van het begin naar het einde voert. Aan de hand van hardnekkige pop-ups in het hoofd van haar figuren roept Meijsing hun herinneringen op, en de vragen die hen bezig houden. Ze doet dat zo helder en elegant dat de wirwar inzichtelijk wordt. Filosofische kwesties schuwt ze niet, maar zwaarwichtig is ze nooit. En ook al kunnen we de wereld niet bevatten omdat de eigenlijke dingen ver achter de horizon van onze waarneming liggen, zoals ze met Plato zegt, ze weet hem in onnavolgbaar mooie vergezichten te vatten.
Bouke Billiet. In de naam van TienKamelen. Wereldbibliotheek, 231 p., € 18,90
**
door Marjolijn Pouw
Roman
In de naam van TienKamelen is een boek met een boodschap. De titel verwijst naar de bizarre naam van de heldin. Haar illegaal in België verblijvende moeder zadelde haar ermee op omdat een marktkoopman haar tien kamelen voor de baby had geboden. De moeder had er een voorteken in gezien en heeft haar dochter een naam gegeven die voorspelt hoe haar leven zal worden. Kamelen zijn overlevers en zwerven rond. Ze hebben maar weinig eten en drinken nodig en worden in barre gebieden gebruikt voor vervoer van mensen en zware lasten. Volgens de schrijver delen ze die handige eigenschappen met arbeidsmigranten. Die kunnen ook met weinig toe en doen voor een hongerloon, vaak onder erbarmelijke omstandigheden, het vuile en gevaarlijke werk waarvoor wij onze neus ophalen. Zo vergaat het ook TienKamelen: zodra ze groot genoeg is, wordt ze als duvelstoejager in het Belgische rusthuis waar ze toevallig belandde aan het werk gezet. Als dat rusthuis wordt opgeheven, bonjouren de Belgen haar zonder pardon het land uit. Berooid trekt ze naar het ruimhartige Spanje om zich met enige lotgenoten en tien kamelen in een verlaten dorp terug te trekken.
Een boodschap &#8211; hoe sympathiek ook &#8211; is geen garantie voor een overtuigende roman. In Billiets debuut ligt hij er zo dik boven op dat hij averechts werkt. Had de schrijver het maar bij de losse verhalen gehouden die TienKamelen van de lieve, afgeschreven oudjes hoort die ze verzorgt, of van haar vrienden. Daar zitten een paar aardige tussen, ze spreken voor zichzelf.

Aart van Zoest

Marjolijn Pouw

Fictie

Chip Bishop. The Lion and the Journalist. The unlikely Friendship of Theodore Roosevelt and Joseph Bucklin Bishop. Lyons Press, 321 p., € 25,90
***
door Hans Renders
Biografie
Zoals Goethe zijn Eckermann als huishistoricus had, zo koos Theodore Roosevelt Joseph Bucklin Bishop als zijn biograaf. Diens achter-achterneef Chip Bishop beschrijft hoe dat precies in zijn werk ging.
Roosevelt was politiecommissaris in New York, Bishop redacteur van de Evening Post. Ze raakten bevriend. Bishop moest als journalist de macht controleren, maar in plaats daarvan schreef hij decennialang het ene lovende artikel na het andere over zijn vriend. Roosevelt werd in 1901 president en Bishop bleef maar doorgaan met zijn gevlei (&#8216;the most powerful leader that any party has had since Lincoln&#8217;). Zeshonderd brieven werden gewisseld; Bishop publiceerde een tweedelige &#8216;geautoriseerde&#8217; biografie en daarna Theodore Roosevelt&#8217;s Letters to his Children. Hij had &#8216;almost daily, confidential contact&#8217; en stuurde meermalen per week een envelop met krantenknipsels naar Roosevelt, &#8216;in case you haven&#8217;t seen this&#8217;. Roosevelt op zijn beurt bedankt Bishop vaak voor een artikel of commentaar: &#8216;I am deeply touched by the editorial.&#8217; De opkomst van massakranten zoals de sensatiekrant New York World van William Randolph Hearst en de introductie van fotografie in de journalistiek worden in dit boek beschreven. Mooi is het verhaal over een verslaggever die vanuit Havana telegrafeerde dat er geen nieuws over het Amerikaans-Spaanse conflict te melden was. Hearst zou onmiddellijk teruggeseind hebben: &#8216;You furnish the pictures, and I&#8217;ll furnish the war.&#8217; En zo geschiedde. Vanaf 1898 was het oorlog.Bishop werd in 1903 door Roosevelt aangesteld als secretaris van de Isthmian Canal Commission, een prestigieuze functie met een mooi salaris. Al eeuwen werd er gepraat over een waterverbinding tussen de Atlantische en de Stille Oceaan. Nadat het de Fransman Ferdinand de Lesseps, die eerder het Suezkanaal had laten graven, niet gelukt was, zette Roosevelt er met succes zijn schouders onder. In 1914 voer het eerste Amerikaanse schip door het eenentachtig kilometer lange Panamakanaal.
Er kleeft iets onbevredigends aan deze biografische dubbelschets. Chip Bishop illustreert weliswaar met voorbeelden dat Joseph Bishop het heus niet in alles eens was met Roosevelts beleid, maar doet nogal luchtig over de grove schending van alle journalistieke codes waaraan Bishop zich schuldig maakte. Ook gaat hij gemakkelijk voorbij aan de dubieuze invloed van Franse investeerders op Roosevelts beleid waar het de Isthmian Canal Commission betreft. Hij noemt bijvoorbeeld Philippe Bunau-Varilla die bij de Amerikaanse president op bezoek kwam als investeerder en lobbyist en tevens eigenaar was van de &#8216;respected&#8217; krant Le Matin. In werkelijkheid was Bunau-Varilla net als zijn broer Maurice een ordinaire chanteur die Le Matin inzette om politici af te persen en in Panama zelfs een opstand tegen de Amerikanen organiseerde. Vergeleken met Bunau-Varilla was Joseph Bishop een nette man.
Alfred Birney. De dubieuzen. In de Knipscheer, 223 p., € 18,50
*****
door Aart van Zoest
Essay
Birney schrijft in De dubieuzen over de gemengdbloedigen, de indo&#8217;s, van wie de eersten geboren zijn in het voormalige Nederlands-Indië en die aldaar en elders hun nazaten hebben. Denkend aan Indië kan de vraag rijzen: staat de indo dichter bij de Javaanse bevolking of dichter bij de Hollandse gemeenschap? &#8216;Volstrekt overbodige vraag, feitelijk,&#8217; stelt Birney. &#8216;In beide gevallen wordt de Indo-Europeaan immers als een dubieuze figuur ervaren.&#8217; Dat verklaart de titel, maar het lange essay van Birney is rijker dan dat alleen. Birney onderneemt een kruistocht tegen de bestaande canon van de Indië-literatuur. Volgens die canon zijn Multatuli, Couperus en Daum de prominenten. De indoschrijvers Dé-Lilah, Victor Ido en J.E. Jasper hebben werk geleverd dat in menig opzicht meer te bieden heeft dan dat van de geconsacreerden. Dat beweert Birney niet alleen, hij laat het ook duidelijk zien in vergelijkingen. Uitgebreide fragmenten uit werk van indoschrijvers maken duidelijk dat in hun boeken misschien minder mooischrijverij te vinden is, maar wel meer aandacht voor de gewone man in de voormalige Nederlandse kolonie. De stijl van Birney is weldadig polemisch, recht voor z&#8217;n raap.

Hans Renders

Non-fictie

Maan Leo. Ik ben Maan. Wereldbibliotheek, 224 p., € 17,90
* ½
door Marjolijn Pouw
Roman
Het biseksuele meisje Maan uit Maan Leo&#8217;s debuut­roman is een hartstochtelijke fan van de Amerikaanse successchrijver David Foster Wallace. Net als haar held wil ze beroemd worden met een shock story. Maar Hollands is ze ook, en zoals de schrijver James Worthy in zijn debuut vorig jaar het beffen tot kunst verhief en Henk van Straten met zijn Superlul de aandacht trok, zo wordt hier kinky seks als literaire attractie ter tafel gebracht. Opvallende attributen zijn daarbij Maans indrukwekkende voorgevel (cupmaat 65J) en haar op maat gesneden fetisjistische outfit met SM-toebehoren.
Maan is natuurlijk meer dan haar seksuele voorkeur en uitzonderlijke joekels. Om dat te benadrukken, heeft de schrijver in haar relaas vele verwijzingen naar David Foster Wallace&#8217;s werk ingelast, zoals een tennissende partner, voetnoten in het hoofdstuk &#8216;Ik ben fan&#8217;, of namen van DWF-personages. In een &#8216;stoomcursusje&#8217; worden we op de finesses van diens werk vergast. &#8216;Alles in onze maatschappij is Ironie en Entertainment, waardoor een directe link met de werkelijkheid vrijwel onmogelijk lijkt,&#8217; verklaart Maan. De vele voetnoten in haar eigen bekentenissen en Wallace&#8217;s Infinite Jest moeten we dan ook niet zien als een poging om het werk te verklaren, maar om ons op een dwaalspoor te brengen en &#8216;in het spiegelpaleis van de fictie&#8217; te laten ronddolen. Literatuur is spel: &#8216;In een wereld waarin &#8220;waar gebeurd&#8221; de belangrijkste aanbeveling voor literatuur lijkt te zijn, is dat uitermate verfrissend,&#8217; stelt Maan zelfvoldaan vast. Haar slothoofdstuk, getiteld &#8216;Ik ben een bestseller&#8217;, kan door de &#8216;ironische&#8217; reflectie op het totaal ook al als leeswijzer bij dit bewust postmodernistische spiegelpaleis gelden. Maar hoe ingenieus en grappig dit boek soms ook is, het verfrissende karakter wordt er zo stevig ingeramd dat je er een kater aan overhoudt. En wie neemt er vandaag de dag nog aanstoot aan provocatieve, literaire half-porno?
Marieke van der Pol. Voetlicht. De Arbeiderspers , 368 p., € 19,95
***
door Marjolijn Pouw
Roman
De trein van Jeruzalem naar Tel Aviv zit propvol soldaten, en de blonde, Hollandse Vero moet op schoot bij haar Israëlische vriendje Alon. Ze ziet de jongens nieuwsgierig naar haar kijken en beseft plotseling hoe de Israëliers haar zien: &#8216;een buitenlands meisje&#8217; zonder inhoud. Hoe liberaal Alons omgeving ook is, Vero zal altijd de sjikse blijven die er niet in past, zelfs niet als ze joods zou worden. Het meisje denkt dat het komt door haar vrijgevochten karakter, maar belangrijker is het verschil in achtergrond. Het antiautoritaire Am­ster­damse toneelwereldje uit de jaren zeventig, waarvan ze deel uitmaakte voor ze Alon naar Jeruzalem volgde, staat ver af van de rauwe werkelijkheid in Israël: een land in oorlog in de schaduw van de Shoah. Toneel &#8211; hoe geëngageerd ook &#8211; is spel, vervolging en oorlog zijn onontkoombaar.
De schrijfster werkt dat uit in Vero&#8217;s liefdes: de Amsterdamse Brak en de Israëlische Alon. De wilde Brak ontkent zijn burgerlijke afkomst. Hij kleedt zich in vodden, wast zich zelden, blowt, drinkt en hoereert rond. Zijn engagement is vrijblijvend, hij kan niets in stand houden. Het Glazen Huis, een door hem met een aantal geestverwanten opgezet werktheater, valt na Vero&#8217;s vertrek al gauw uiteen. Alon daarentegen is aangepast, hij is een ernstige, door zijn ervaringen getekende muziek- en filosofiestudent, die zijn leven op volwassen wijze ordent. Zijn vrienden en hij schuwen vernieuwing niet, maar bouwen op de traditie voort. Het is wel duidelijk bij wie Vero zich het meeste thuis voelt. Het boek zit gedegen in elkaar en de kwesties die de schrijfster ter tafel brengt, worden keurig behandeld, behalve de Palestijnse die nogal naïef en eenzijdig belicht wordt. Er is kortom weinig op aan te merken en dat is precies waar het aan schort. Het beschreven protestverleden ten spijt: hier worden geen grenzen verlegd, maar gebaande wegen bewandeld.
Fleur Jurgens. Schaduwstad. De Bezige Bij, 176 p., € 18,50
* ½
door Marjolijn Pouw
Roman
Fleur Jurgens durft: &#8216;Een man moet neuken. Dat is zijn hoofddoel,&#8217; laat ze &#8216;meesterjournalist&#8217; H.J. Bul bedenken. Hij is net door een Marokkaanse slager geslacht en ligt klaar om tot merguez vermalen te worden. De schrijfster heeft de kunst afgekeken van Polanski in wiens film Chinatown Buls evenbeeld optreedt, de privédetective J.J. Gittes, gespeeld door een verlopen ogende Jack Nicholson. Gittes gaat de gangen na van een beeldschone jonge vrouw en ontdekt dat de tiener die ze beschermt haar zus is én haar dochter. Vergeefs probeert hij de meisjes te redden. Bul volgt de al even prikkelende Laila en ook hij moet ontdekken dat het kind dat ze verbergt haar zus is én haar dochter. Ook zijn poging om het misbruik te stoppen, heeft afgrijselijke gevolgen. Jurgens&#8217; benadering van maffiose, perverse figuren kan echter niet tippen aan die van Polan­ski. Anders dan in zijn op het oog zo keurige Ameri­kaanse zakenman kun je je in haar incestueuze, islamitische kinderverkrachter niet vergissen. Haar haatportret heeft veel weg van de (antisemitische) karikaturen die nazipropagandist Julius Streicher in de jaren dertig maakte: kwalijk en bot.
Hans Fallada. De drinker. Cossee, vertaling Gr. Grose Roolfs, herzien door A. Folkertsma, 318 p., € 12,50
***
door Aart van Zoest
Roman
Fallada brengt zijn lezers terug naar de Duitse maatschappelijke werkelijkheid van de jaren dertig. Geen enkele verwijzing naar politieke context, maar des te preciezer wordt de wereld van de kleine man in de grote stad getekend, met name van Erwin Sommer, die een levensmiddelenbedrijf leidt samen met zijn vrouw Magda, die dat beter doet dan hij. Hij raakt aan de drank, is daardoor gewelddadig tegen Magda, komt in de gevangenis terecht. Fallada, die uit eigen levenservaring kon putten, beschrijft de ellende waarin zijn hoofd­persoon terechtkomt met gedetailleerd realisme, die de lezer bijbrengt dat in de nor &#8216;er maar één constante is, onderlinge haat en nijd, dierlijke onderlinge vijandschap&#8217;. Er bestaat daar &#8216;geen trouw, geen vriendschap, geen greintje fatsoen. Het is eten of gegeten worden.&#8217; En Sommer verzucht dat hij die regel niet leert, &#8216;niet omdat hij zo fatsoenlijk is, maar omdat hij zwak is&#8217;. Zo verklaart hij uiteraard ook zijn alcoholisme.

Madeleine Albright. Praagse winter. Ambo, vertaling Corrie van den Berg en Carola Kloos, 428 p., € 24,95
***
door Aart van Zoest
Memoire
Aan de zogeheten Praagse Lente is een Praagse winter voorafgegaan, dat benadrukt de door Madeleine Albright gekozen titel van haar boek, die door een ondertitel wordt gevolgd: Het verhaal van mijn jeugd in oorlogstijd, 1937-1948. Dat is bescheidenheid van de geboren Tsjechische die Amerikaanse werd en vier jaar lang minister van Buitenlandse Zaken was ten tijde van het presidentschap van Bill Clinton. Want ze plaatst die voor menigeen waarschijnlijk minder belangwekkende jeugdherinneringen binnen de context van een historische tijd waarin enorme veranderingen in Europa en de rest van de wereld plaatsvonden.
De grootste aandacht gaat in het boek uit naar wat er in Tsjechië in slechte zin veranderde, maar omdat Albright uitstekend in staat is om die treurnis binnen het algehele wereldgebeuren te plaatsen, is het boek als het ware ook een geschiedenisles, gegeven door een nauw betrokkene.
Haar heldere standpunten verwoordt ze in even heldere stijl, voorbeeldig.
Anton Constandse (red.),Hans Ramaer (inleiding). Alarm. Anarchistisch maandblad (1922-1926)Opstand. Revolutionair Maandblad (1926-1927-1928). Kelderuitgeverij, 400 p., € 45,- en 260 p., € 35,-
****
door Hans Renders
Tijdschrift-reprint
Anton Con­stand­se had al een bescheiden loopbaan als propagandist voor het anarchisme achter de rug toen hij op drieëntwintigjarige leeftijd in 1922 het anarchistische tijdschrift Alarm uitbracht, dat een helder beleid voerde: anarchisme ondersteunen, in al zijn vormen en overal ter wereld.
Onlangs verscheen een reprint van dit zeer zeld­zame en intrigerende tijdschrift. Hans Ramaer schrijft in zijn inleiding dat Alarm geïnspireerd was op het Berlijnse tijdschrift Die Aktion. Wochenschrift für Politik, Literatur, Kunst. Het was de tijd dat kunst en politiek dicht op elkaar zaten en overal in Europa dit soort tijdschriften verschenen. In het &#8216;kunstnummer&#8217; van eind 1923 wordt Piet Mondriaan uitgebreid geciteerd, I.K. Bonset (Theo van Doesburg) legt uit wat hij onder Dada verstaat en Jac Krul publiceert experimentele poëzie à la Van Ostaijen terwijl Constandse uitlegt waarom impressionisme de kunst van de bourgeoisie representeert en expressionisme &#8216;de uitbeelding van de gedachte&#8217; is van &#8216;de actieve persoonlijkheid&#8217;. Alarm steunde revoluties, maar bekritiseerde de Russische bolsjewisten vanwege de onderdrukking van anarchisten. Constandse kwam op dreef als hij het christendom kon aanvallen en als linkse revolutionair natuurlijk het kapitalistische Amerika.
Met hetzelfde radicale antimilitairisme, anti­klerikalisme en antikapitalisme bracht Constandse van 1926 tot 1928 nog een blad uit: Opstand. Revolutio­nair Maandblad. In een themanummer over Amerika riep Constandse op tot klassenstrijd. Het &#8216;Amerikaansch fascisme&#8217; diende volgens Opstand met &#8216;onwettige&#8217; en &#8216;onparlementaire&#8217; middelen bestreden te worden. Constandse wist bekende kunstenaars aan te trekken, zoals Jan Wiegers van de Groningse kunstenaarsvereniging De Ploeg, de Vlaamse tekenaar Albert Daenens, maar ook Frans Masereel en Georgs Grosz. Of zou deze Duitse kunstenaar niet geweten hebben dat hij medewerker van Opstand was? Constandse maakte er een gewoonte van het Nederlandse anarchisme van een traditie te voorzien, koste wat kost. Daarom werden fragmenten van Domela Nieuwenhuis en zelfs van Erasmus gerecycled.
De twee reprints zijn voorzien van registers en een inleiding van Hans Ramaer, die ooit het anarchistische tijdschrift De As oprichtte, waarvan Constandse van 1973 tot 1983 redacteur was. Anarchisten hebben lak aan alles, maar de traditie moet hoog gehouden worden. Daarom alleen al wordt het tijd voor een biografie van Neer­lands belangrijkste anarchist: Anton Constandse.

Albert Cohen. Het boek van mijn moeder. Van Gennep, vertaling Paul Syrier, 157 p., € 9,90
****
door Aart van Zoest
Roman
Waar een moeder haar zoon onvoorwaardelijk bemint, kan het moeilijk anders of de zoon schiet naar eigen gevoel tekort bij het beantwoorden van die liefde. Het psychologische gevolg is een schuldgevoel, dat na het overlijden van de moeder groter en groter kan worden. Albert Cohens Het boek van mijn moeder gaat daarover. Fictie is het eigenlijk niet, meer een biecht, een geschreven trommelen op eigen borst: wat ben ik tekortgeschoten.
Zijn sympathieke hartekreet, 157 bladzijden lang, is een elegie. Als je al het uitgesproken spijtbetoon tussen haakjes zet, heeft Cohen vooral een lofzang geschreven op de aandoenlijke gevoelstrouw die de moeder tegenover haar zoon heeft getoond. Het krijgt niet veel nadruk, maar onderhuids schuilt in de tekst een algemene waarheid. Een moeder die haar vaderland verlaten heeft, ziet liefderijk toe hoe haar kind zich in de nieuwe omgeving een maatschappelijke weg baant, waar zijzelf geen behoefte en geen deel aan heeft, maar die zij hem of haar van harte gunt. Het zal in onze dagen van veel transmigratie voor menigeen herkenbaar zijn.
Luis Fernando Verissimo. De spionnen. Athenaeum &#8211; Polak &#038; Van Gennep, vertaling Harrie Lemmens, 136 p., € 16,95
****
door Henk van Renssen
Roman
Een drankzuchtige redacteur van een uitgever in Porto Alegre, Brazilië, ontvangt op een dag een manuscript van een zekere Ariadne. Het is het eerste hoofdstuk van haar boek. Ze verklaart na voltooiing zelfmoord te zullen plegen, nadat ze wraak heeft genomen voor wat ze haar &#8216;Geheime Minnaar&#8217; hebben aangedaan. Fictie of non-fictie? De redacteur en zijn kroeggenoten, stuk voor stuk merkwaardige types, zijn gefascineerd door het geval. Ze verliezen zich in reddersfantasieën en sturen een verkenner naar het betreffende dorp Frondosa. Later volgen andere leden van de groep &#8211; de &#8216;spionnen&#8217; uit de titel van dit heerlijk lichtvoetige boek van de Braziliaanse schrijver Luis Fernando Verissimo (1936). De gevolgen zijn groot, maar meer kunnen we niet zeggen zonder het leesplezier te vergallen. De spionnen is een ingenieus en grappig spel met leven en literatuur van een hier nog onbekende schrijver, die volgens de achterflap ook nog cartoonist en saxofonist in een jazzensemble is. Dat verwondert niet.
James Worthy. Zwarte Sylvester. Lebowski, 191 p., € 16,90
**
door Marjolijn Pouw
Thriller
&#8216;Je bent er bijna, Zwarte. Nog drie. Nog drie en dan ben je de allergrootste. Ongelooflijk, toch? Als ze hier geen film van maken weet ik het ook niet meer,&#8217; zegt Rufus Opperman tegen zijn zoon Sylvester bij hun vijfentwintigste moord. De zeventienjarige Sylvester is dan al half dood door een hersentumor, maar ze moeten de achtentwintig slachtoffers halen, want de jongen wil als de grootste seriemoordenaar aller tijden de geschiedenisboeken in gaan.
&#8216;Het Monster van Mokum&#8217; kent zijn klassieken. Hij noemt beruchte voorgangers uit de praktijk of uit boeken en hij is de literaire tegenhanger van Tarantino&#8217;s bloeddronken hooligans. Maar in een film kun je met suggestieve beelden werken, terwijl je in een boek niet zonder omschrijvingen kan. Bij het lezen van Worthy&#8217;s pulppersiflage slaat de verveling helaas al gauw toe, want de schrijver heeft niets belangwekkends te vertellen. De slachtingen lijken allemaal op elkaar en het karakter van de twee moordenaars komt alleen oppervlakkig aan bod.
Om gepsychologiseer belachelijk te maken, voert Worthy Radio 1 op, waar druk over het narcisme van onze ontspoorde jeugd gespeculeerd wordt. Jan en alleman mogen zich erover uitspreken, zeker nu de scholier, die toevallig drie nieuwe slachtoffers in een trein-wc vond, ze fotografeerde en op Facebook zette. Een veertienjarig meisje twittert: &#8216;Hopelijk rijden de treinen morgen niet, als eerbetoon of zo, want dan kan ik niet naar school.&#8217; De deskundigen springen er bovenop: &#8216;Ben ik ziek als die foto me koud laat?&#8217; zegt een van hen voor de microfoon. &#8216;De afgelopen jaren heeft het laatste nieuws mij doen afstompen. Het journaal heeft allang geen educatieve functie meer, het is enkel nog een podium voor het kwaad.&#8217; Worthy kan leuk snieren, maar deze geweldsorgie is te uitgesponnen. Hij wil te graag aanstoot geven en kort door de bocht gaan. Hij is eruit gevlogen.
Huub Beurskens. De hemelse kamer. Wereldbibliotheek, 334 p., € 24,90
***
door Marjolijn Pouw
Roman
De hedendaagse Romeo en Julia uit De hemelse kamer zijn hartstochtelijk verliefd, maar houden zich in. Ze lezen elkaar gedichten voor en praten over beelden­de kunst, muziek, film en boeken. Zoals het in een klassieke liefdesgeschiedenis past, is hun liefde natuurlijk onmogelijk en worden ze al gauw door hun verontruste ouders gescheiden. Ze blijven naar elkaar verlangen, maar krijgen doen ze elkaar nooit. Of wel?
De door Interpol ingeschakelde rechercheur die de gangen nagaat van de jongen die inmiddels een volwassen man is en door een terroristische splintergroepering tot wapensmokkel wordt gedwongen, betwijfelt het. Hij weet dat de twee elkaar na meer dan twintig jaar hebben hervonden, maar hij baseert zijn twijfel op de nogal chaotische herinneringen van de man, die deze op zijn verzoek op schrift heeft gezet.
Hij ordent ze en bedenkt wat een mooie roman ervan te maken zou zijn als hij schrijver was. Maar schrijver wil hij niet worden want: &#8216;Verwikkelingen, dacht ik, verwikkelingen. Nooit houdt het op. Het een grijpt in het ander, het ene verhaal trekt het andere met zich mee voordat je er erg in hebt, alsof het ene het andere al in zich had voordat het zelf goed en wel begon.&#8217; Voor elk verhaal zou hij duizend andere verhalen moeten laten liggen en elk slot zou de opening bieden voor een nieuw verhaal, waarin alles wat er daarvoor al was, ligt besloten zoals op het bekende Droste-blikje.
De hemelse kamer grijpt dan ook terug op Nabokovs Lolita, dat weer teruggrijpt op Poe&#8217;s gedicht &#8216;Annabel Lee&#8217;, om uiteindelijk bij Shakespeares Romeo and Juliet uit te komen, maar ook bij films als Buñuels Cet obscur objet du désir en Bertolucci&#8217;s Last Tango in Paris. Beurskens speelt met de verwijzingen en zet je op afstand. Mij benauwt zijn erudiete spektakel, het is te veel van het goede geworden.

Henk van Renssen

Ton Vogels. De duivel van Vico. Prometheus, 256 p., € 19,95
***
door Marjolijn Pouw
Roman
Ton Vogels gebruikt in zijn debuutroman een dubbele plot. De jonge Tomaso wordt door zijn ouders voor straf naar het Zuid-Italiaanse plaatsje Vico gestuurd om op een boerderij te werken. Wat heeft hij op zijn kerfstok? Ter plaatse probeert hij Carmela, de mooie dochter van zijn gastheer, van duiveluitdrijving te redden. Waarom moet het meisje ritueel gereinigd worden? In de verklaring van de dokter en de dorpspastoor herkent Tomaso een zuidelijk machtspatroon: Carmela is door de zoon van de burgemeester verkracht, en niet hij maar zij dreigt te worden uitgestoten. Heeft ze het niet zelf uitgelokt? Tomaso probeert Carmela&#8217;s omgeving tot rede te brengen, maar kan niet tegen het Vaticaanse bijgeloof en de ingesleten vooroordelen op. Dan wil hij met het meisje weglopen naar Nederland, maar hij beseft dat het niet helpt: &#8216;Carmela zou in Nijmegen geen bevrijding vinden.
Een andere plaats bracht nog geen ander geloof.&#8217; Het aardige van deze volwassenwordingsroman is dat het nu eens niet om de afrekening gaat van een puber met zijn vervelende ouders &#8211; Tomaso heeft het thuis goed getroffen &#8211; maar om de vraag of je door redelijkheid tot klaarheid komt. Vóór zijn confrontatie met Carmela is Tomaso een vrolijke Frans, die in zijn overmoed denkt dat hij de wereld in zijn zak heeft. Hij heeft wel een stommiteit uitgehaald, maar met zijn grootmoeder was het ook zonder zijn onoplettendheid slecht afgelopen. In Vico merkt de jongen dat hij niet beter is dan de dorpelingen, die wegkijken als het erop aankomt. Hij heeft geleerd dat hij beproevingen niet uit de weg moet gaan, maar moet handelen. Maar hoe mooi de dubbele plot ook is opgezet, hij stoort.
Raadselachtige zinnen als: &#8216;Het gaf hem een gevoel van vrijheid dat er niet was, als een luchtplaats in een gevangenis&#8217; leiden af. De redacteur verrichtte hier geen wonderen.
Murat Isik. Verloren grond. Anthos, 376 p., € 19,95
***
door Marjolijn Pouw
Roman
Murat Isik beschrijft aan de hand van een familiegeschiedenis het lot van etnische minderheden in Turkije, zijn land van herkomst. De kleine Miran woont met zijn ouders in Dersim, een streek in Anatolië. Ze horen tot de Zaza&#8217;s, Perzen met een eigen taal en cultuur die al eeuwen in de streek wonen. In 1936 maakte Atatürk met geweld een einde aan hun autonomie. Hun taal werd verboden en de mannen moesten het leger in. Rebellen werden afgeslacht, families uiteen gedreven, en veel mensen kwamen van ontbering om &#8211; net zoals Armeniërs en Grieken. Deze zwarte bladzijde uit de Turkse geschiedenis is niet het belangrijkste onderwerp van de roman. Dat is het einde van de kindertijd, gemarkeerd door Mirans verhuizing van het platteland naar de stad. De jongen wil aanvankelijk net als zijn vader herder worden, maar daar komt niets van. Dat is niet aan het regime te wijten, maar aan de vader die door een val invalide wordt. Noodgedwongen verhuist het gezin naar zijn geboortedorp waar ze als indringers worden beschouwd en voor hun leven moeten vechten. Ze trekken naar de stad. Voor de intelligente Miran gaat er een wereld open: in de stad kan hij zich ontplooien, hij vindt werk en schaft zich een rood schrift met harde kaft en een balpen aan: hij wil verhalenverteller worden en schrijft zijn herinneringen op. Het gebeurt helder en onopgesmukt, zonder sentimentaliteit of weeë folklore. De dorpsonderwijzer die het Turks er bij hem als voertaal in ramde, leerde hem goed lezen en schrijven, Miran is hem er dankbaar voor. De Zaza&#8217;s zijn in dit aardige romandebuut geen heiligen en de Turken geen beesten. Het zijn allemaal mensen en daar heb je goeie en kwaaie onder. Dat klinkt saaier dan het is, het geeft het boek zijn nuance en charme.
Mircea Cartarescu. De trofee. Bezige Bij, vertaling Jan Willem Bos, 575 p., € 29,90
****
door Aart van Zoest
Roman
Mircea Cartarescu biedt een voorbeeld van wat het postmodernisme in de literatuur te bieden heeft: tekstgebruik los van wat voordien aan onderscheidende denominaties gangbaar was, roman, dagboek, romantisch, realistisch, poëtisch, all that. Wat hij met hartenbloed bijeen schrijft, kan eigenlijk niet bij fictie worden ondergebracht, maar heeft er toch ook kenmerken van, zoals de afwezigheid van de eerste persoon enkelvoud. Zonder &#8216;ik&#8217; toont hij zichzelf, spreekt zich uit over de omgeving van zijn jeugd, Boekarest, en over het afschuwelijke Ceausescu-regime dat in het hart van die stad een schandalige verwoesting aanrichtte. En later in het boek heel verrassend ook over zijn tweejarig verblijf in Amsterdam, &#8216;een verwarrende stad met twee gezichten, aan de ene kant gereserveerd en melancholiek, aan de andere kant losbandig, alsof hij door één mensenras was gebouwd en door een geheel ander werd bewoond&#8217;. Waar ze zeggen &#8216;Hoi! Alles goed hier?&#8217; &#8211; in het Nederlands genoteerd in de oorspronkelijke, Roemeense, tekst.
Dat is anekdotisch te midden van veel essentieels dat Cartarescu in zijn gedrevenheid overdraagt; een visie op zichzelf, op de mens en zijn wereld, op uniek-poëtische wijze verwoord. &#8216;Grootmeesters van de origamikunst wierpen een prop papier in het water, waaruit zich, in duizend plooien en hoekjes, een fantastische lotusbloem begon te ontvouwen. Herman wist dat de hele wereld een dergelijke papieren bloem was, op alle zijden beschreven en in afwachting verkerend van het moment waarop hij zich zou openen in de traan van een reusachtig oog.&#8217;
In de wereld die hij kent, observeert hij de werkelijkheid van, bijvoorbeeld, een markt in Boekarest, met &#8216;hallen die plaatsen van welvaart en overvloed hadden moeten zijn&#8217;, waar de armoedigheid van de mensen hem de adem beneemt, &#8216;tientallen jaren oude kleren, metalen tanden, de wazige oogopslag van door het harde werken afgestompte boeren&#8217;. Een unieke melange, zonder plot, zonder orde, van triviale observaties, felle politieke en filosofische overdenkingen, van ­dichterlijkheid en persoonlijke ontboezemingen. Het is taalkaviaar, als hutspot geserveerd.
Karin Slaughter. Genadeloos. Bezige Bij/Cargo, Vertaling Ineke Lenting, 500 p., € 19,90
***
door Pieter Groet
Detective
Karin Slaughter is zo&#8217;n ster dat haar Nederlandse uitgever dit voorjaar een speciaal tijdschrift over haar uitbracht. Uit interviews met enkele fans blijkt dat zij bij vrouwen en mannen vooral geliefd is door haar personages. Ze zijn allemaal getekend door het leven maar proberen die last enigszins te bedwingen om het goede te doen: misdadigers pakken. Daar valt in te komen, maar opmerkelijker is dat de liefhebbers de gruwelen in haar boeken op de koop toe nemen, of zelfs wel waarderen. Slaughter is immers heel goed in doorzeefd, gescheurd, rottend, vastgeniet of anderszins gemangeld vlees &#8211; de losse lappen hangen er soms letterlijk bij.
In Genadeloos daalt Slaughter dieper af in het verleden van een van haar bekende hoofdpersonen, inspecteur Will Trent. Hij blijkt zelf het resultaat van een verschrikkelijke misdaad in het midden van de jaren zeventig in Atlanta. Hij had het diep weggestopt, maar vijfendertig jaar later maakt een nieuwe zaak daar een einde aan. Slaughter maakt vooral indruk door het beeld dat zij oproept van het zuidelijke Atlanta, waar in de jaren zeventig racisme en seksisme nog diep verankerd zijn in de samenleving in het algemeen en het politiekorps in het bijzonder. Zij schrijft daarover met grote woede.
Ze vertelt het verhaal in twee tijdlijnen. En om het nog ingewikkelder te maken, schept zij regelmatig verwarring door te goochelen met namen en identiteiten. Dat kan de zwakke plekken in het verhaal niet helemaal verdoezelen. Het is nogal breed uitgemeten en het belangrijkste deel van de plot wordt snel weggegeven &#8211; de twist aan het einde maakt dat weer een beetje goed.

Pieter Groet

*** Siegfried Lenz. Het verlies. Van Gennep, vertaling W. Wielek-Berg, 232 p., € 18,90
door Aart van Zoest
Roman
Uli Martens is gids &#8211; hij leidt toeristen rond in Hamburg. Hij heeft een hartsvriendin, Nora. Tijdens zijn werk krijgt hij, in een bus met toeristen, een beroerte. Hij wordt opgenomen en blijkt zijn spraakvermogen voor honderd procent te hebben verloren. Hoe moet het verder met hem en vooral ook: hoe moet Nora daarmee omgaan? Lenz beschrijft het heel nauwkeurig, voetje voor voetje, in een stijl die in zekere zin wel met die van Proust te vergelijken is. Geen detail wordt overgeslagen &#8211; elk detail verraadt op directe of indirecte manier wat er op psychologisch en relationeel niveau plaatsvindt. Als iemand aan Uli&#8217;s dokter vraagt of hij pijn heeft, antwoordt deze: &#8216;Pijn, ja, maar wel een nieuwe althans ongewone vorm van pijn: niet de gebruikelijke prikkel, die via de sensibele zenuwbanen en het ruggenmerg naar de hersenen wordt geleid, maar een pijnervaring die uit onbestemde diepten komt, een psychologisch bepaald pijngevoel.&#8217; Lenz maakt indringend subtiel duidelijk dat ook de partner, Nora, door de verwoesting van de mogelijkheid om op gebruikelijke wijze te communiceren, een smartelijk verlies leidt.
**** Naima El Bezaz. Méér vinexvrouwen. Querido, 203 p., € 17,95
door Marjolijn Pouw
Verhalen
In Naima El Bezaz&#8217; verhalen komen opnieuw de verschillen tussen haar familie en haar buren aan bod. Niet als essentie maar als kleurrijk decor. De schrijfster leeft in Wonderland en haar verbazing geldt bijna iedereen die ze tegenkomt. Het hoort bij schrijvers, maar El Bezaz maakt er iets feestelijks van. Neem het hilarische &#8216;Wachten op Linda&#8217;. De koningin komt het nieuwe gemeentehuis openen, maar dan blijkt dat Linda op dezelfde dag de vinexwijk waar de schrijfster woont zal bezoeken. Niet &#8216;s middag, zoals de majesteit, maar &#8216;s morgens. De buurt wil beide dames goed ontvangen. Men strijkt de tegenstellingen glad bij een bespreekborrel met brie, toast en leverworst, wodka voor de Polen en voor de moslims cola. Iedereen is welkom. En ook al willen de Turken niet met de Grieken in één ruimte zitten, de buurvrouw niet met de schrijfster en nog zo wat, het lukt de organisatoren om iedereen de drive-in-woning van de overbuurvrouw in te lokken. Het wordt een vrolijke boel, waar de autochtonen stevig innemen en wulps met elkaar rondhopsen. De keurige moslima&#8217;s houden de gezelligheid al gauw voor gezien en willen naar huis, zo niet hun mannen: &#8216;Even netwerken met die mensen uit Bussum. Is belangrijk,&#8217; zegt de Turkse buurman.
In &#8216;De laatste akte&#8217; verklaart de schrijfster dat ze van tevoren nooit bedenkt wat voor zinnen ze wil gaan schrijven: &#8216;Ik laat ze gewoon komen, vaak met gesloten ogen en soms is het een verrassing wat er dan op papier verschijnt.&#8217; Dat zal wel, maar ze heeft een feilloos gevoel voor timing en absurde details, zonder bij haar publiek in de smaak te willen vallen. Haar werkwijze levert een ijzersterke bundel op. Je ziet hoe onze gedroomde nationale rattenvanger Wilders achterloopt met zijn Polenmeldpunt en kopvoddentax. Verschillen? Gebruik ze zoals El Bezaz.
** Marjolijn Uitzinger. Een fatale primeur. De Geus, 277 p., € 18,95
door Marjolijn Pouw
Thriller
Marjolijn Uitzinger debuteert met een thriller over een journaliste die door de krant naar Berlijn wordt gestuurd om over kunst en cultuur te schrijven. Ze raakt geïnteresseerd in een oud Stasi-complot dat door toeval weer actueel is geworden, en weet er een primeur uit te halen die haar bijna fataal wordt. Uitzinger geeft een helder beeld van het benauwende leven in de DDR, met zijn politieke moorden, verklikkers en spionnen, en maakt aannemelijk dat de geoliede geheime dienst van een dictatuur niet vanzelf verdwijnt als het regime ineenstort. Het is jammer dat de schrijfster haar lezers onderschat. Als in de poppenkast krijgen we telkens voorgezegd wat we moeten vinden. &#8216;Van Groeningen was niet op zijn achterhoofd gevallen&#8217; constateert de schrijfster na het gesprek dat haar slimme journaliste met de al even slimme historicus Van Groeningen voert over links activisme en Stasi-infiltratie. Dat kunnen wij toch ook wel bedenken?
**** Gerard Walschap. Metten Marten. Vrijdag, voorwoord Walter van den Broek, nawoord Jos Borré, 240 p., € 19,90
door Aart van Zoest
Roman
Een postuum boek van Gerard Walschap; de tekst is na zijn dood gevonden. Voer voor literatuurdeskundigen uiteraard: waarom heeft Walschap het niet tijdens zijn leven gepubliceerd? Is het verhaal af of niet af? De onprofessionele lezer kan van die discussie, door in- en uitleiders Borré en Van den Broeck uiteengezet, kennisnemen, maar zal zich onbevangen overgeven aan de inhoud, zich laten meenemen langs het leven van een Vlaamse jongen uit de zestiende eeuw. Metten Marten is nog maar dertien jaar oud. Hij verlaat het ouderlijk huis te Antwerpen en trekt door zijn West-Vlaamse land, samen met een kunstschilder, Wouter de Keyzer, die zich niet de mindere voelt van zijn erkend knappe tijdgenoten als Quinten Matsijs, Jeroen Bosch, Lucas van Leyden. Deze oudere vriend is voor Metten een voorbeeld, zelfbewust en kritisch ten opzichte van gangbare dommigheid, vooroordelen en hang-ups. Onderweg sluiten ze vriendschap met Hans en Caspar, Duitsers, ook al vrijbuiters. Metten en zijn gezellen doen steden en dorpjes aan, overal waar mensen mogelijkheden tot avontuur en oplichting bieden. In Dendermonde heerst de pest. In Gent zetelt keizer Karel de Vijfde. Bij een felle vechtpartij rukt Metten een tegenstander een oor af. En zo voort. Walschap componeert, tafereel na tafereel, een schelmenroman die de lezer verbaast en charmeert. De grens tussen wat historisch precies waar is en wat Walschap verzonnen heeft, is onduidelijk, maar hij weet wel heel pregnant de sfeer weet op te roepen van &#8216;een boze wereld&#8217;, zoals Huizinga het heeft gezegd. Het plezier dat de lezer beleeft heeft vooral te maken met de laconieke verteltechniek van Walschap, met zijn humor. In Metten Marten bovendien geen bladzijde zonder kruidig-Vlaamse specificiteit.

fictie

Paul Theroux. The Lower River. Penguin Books, 336 p., € 18,-
***
door Kristien Hemmerechts
Roman
Paul Theroux&#8217; recentste roman The Lower River kan worden omschreven als een hedendaagse versie van Heart of Darkness, Joseph Conrads novelle over het donkere hart van Afrika, dat blanke mensen verzwelgt. Bron van alle kwaad is het geld van diezelfde blanke man. Conrad nam de handel in ivoor op de korrel, Theroux richt zijn pijlen op de hulporganisaties. Hij noemt ze consequent &#8216;het Agentschap&#8217; om hun anonimiteit en macht in de verf te zetten. Hoofdpersonage Hock kende het dorp in Malawi als een paradijselijke plek. Veertig jaar later is onschuld vernietigd door leugen en corruptie. Voor wie, zoals ik, veel in Afrika reist, is deze voorstelling schokkend en beperkt. Afrika is noch het paradijs, noch de hel. The Lower River is uiteraard fictie en Theroux is een ervaren verteller, maar ook in fictie wordt het misschien tijd om de clichés plaats te laten ruimen voor een genuanceerder, menselijker beeld.
Stefan Heym. Vijf dagen in juni. Van Gennep, vertaling Jaap Walvis, 396 p., € 19,90
***
door Aart van Zoest
Roman
In juni 1953 deed zich iets opzienbarends voor in Oost-Duitsland, de toenmalige Deutsche Demokratische Republik (DDR). Toen in een fabriek &#8216;normverhoging&#8217; werd verordonneerd, (wat betekende: meer werken voor hetzelfde geld, of anders gezegd: loonsverlaging), is er een staking uitgebroken. Staking in de natie van boeren en arbeiders? Dat mocht niet zijn, maar deed zich toch voor. Het was een zeer korte staking, want ze werd onmiddellijk neergeslagen door de Sovjetbezettingsmacht, met instemming van de communistische leiders van het land. Maar de volksopstand was een zaak van mensen: niet alleen van de met onrecht geconfronteerde fabrieksarbeiders, maar ook van idealisten die het tot partijbons hadden gebracht en vaak niet alleen met slechte bedoelingen waren behept, maar ook met gewetensconflicten. Heym geeft al die mensen in deze historische situatie met felle politieke en individuele problematiek op meesterlijke wijze vlees en bloed. De lezer krijgt helder zicht op een wirwar van overwegingen, twijfels, aanvechtingen van mensen, hoog en laag, in een treurig-armoedig land, met name in Oost-Berlijn. Heyms fictie bevat veel non-fictie: historische personen, plaatsen en gebeurtenissen. Het knapste is dat de schrijver, hoewel de afloop bekend is, zijn roman toch een authentieke spanning weet te geven.
Richard Ford. Canada. Bloomsbury, 418 p., € 12,99
***
door Kristien Hemmerechts
Roman
Wie van nostalgie houdt, vindt zijn gading in de nieuwe roman van Richard Ford. Hoofdpersonage Dell blikt terug op gebeurtenissen van een halve eeuw eerder: zijn ouders pleegden een bankoverval, zijn zus liep weg van huis, hij werd door een vriendin van zijn moeder naar Canada &#8216;ontvoerd&#8217; om aan het weeshuis te ontsnappen. Deel één reconstrueert het kluwen van feiten dat leidt tot de bankoverval; deel twee vertelt over Dells eerste maanden in Canada. Die zijn niet rooskleurig. Nochtans zal Dell er de rest van zijn leven slijten. &#8216;Canada was beter dan Amerika. Iedereen wist het behalve de Amerikanen. (…) Je kon normaal zijn in Canada.&#8217;
Ford schrijft met feilloos gevoel voor ritme en voor het veelzeggende detail. Deel één is ijzersterk; twee lijkt erbij gesleurd. Aan het slot geeft Ford de lezer wijze raad: je hebt een grotere kans op geluk als je op een goede manier met verlies omgaat. Wees niet cynisch.

Kristien Hemmerechts

Enid Bagnold. Dagboek zonder data. Bezige Bij, vertaald en ingeleid door Erwin Mortier, 142 p., € 17,90
***
door Aart van Zoest
Dagboek
Alvorens romanschrijfster te worden, heeft Enid Bagnold (1889-1981) een dagboek bijgehouden toen ze in een Brits militair hospitaal werkte waar mannen werden binnengebracht die in de beginjaren van de Eerste Wereldoorlog in Frankrijk aan het front gewond waren geraakt. Ze was een jonge vrouw uit de betere stand met bijbehorende levensvisie en taalgebruik, inclusief distantie en humor. Ze verloochent dat niet in haar notities en die hebben juist daardoor het kenmerk van onverbloemde eerlijkheid. Wanneer ze bij zichzelf waarneemt dat tegenover voortdurend waargenomen ellende een soort gevoelsgewenning optreedt, denkt ze aan de &#8216;misselijkheid&#8217; die ze ondervond toen ze pas in het ziekenhuis aankwam; ze wil die eerste pijn blijven voelen, de sluipende gewenning weerstaan. Met bewondering uit ze zich over de wijze waarop mannen, onder wie heel jonge, hun vreselijke lot veelal dragen. &#8216;Gisteren een konvooi en vanochtend nog een. Er is die ene struise vent, een soort van beer, bij wie geronnen bloed door de windsels sijpelt die hij op zeven plaatsen heeft aangekregen, en die niettemin &#8216;Gaat wel&#8217; mompelt wanneer men hem vraagt hoe hij zich voelt.&#8217;
Orlando Figes. Just Send Me Word. A True Story of Love and Survival in the Gulag. Allen Lane, 334 p., € 27,-
****
door Hans Renders
Brieven
Lev Misjtsjenko zag op vierjarige leeftijd dat bolsjewisten zijn ouders executeerden omdat ze &#8216;contrarevolutionairen&#8217; zouden zijn. Een kwart eeuw later, in 1946, had hij zo&#8217;n beetje alle verschrikkingen meegemaakt die het communisme en het nationaalsocialisme in petto hadden. Hij vocht als soldaat tegen het Duitse leger, werd als krijgsgevangene mee naar Duitsland gevoerd en zat in het concentratiekamp Buchenwald. Toen de nazi&#8217;s waren verslagen en Europa was bevrijd, werd Lev in zijn vaderland ter dood veroordeeld omdat hij tijdens de oorlog geweigerd had een contrarevolutionaire Russische eenheid te bespioneren. Zijn doodvonnis werd omgezet in tien jaar dwangarbeid in Siberië. Hier begint het opzienbarende boek van Orlando Figes. Deze Britse historicus werd wereldberoemd met zijn bloedstollende boek The Whisperers. Private Life in Stalin&#8217;s Russia (2007). Voor dat boek haalde Figes veel brieven, dagboeken en andere documenten uit het archief van de Russische mensenrechtenorganisatie Memorial. Drie koffers met 1246 brieven zijn toen over het hoofd gezien. Ongeveer de helft is van Lev en de andere helft van een meisje dat hij in 1935 in Moskou op de universiteit had leren kennen, Sveta Ivanow. Ze studeerden allebei natuurkunde. De twee raakten bevriend, vervolgens verliefd en toen brak de oorlog uit. Vijf jaar lang hoorden ze niets van elkaar. In 1946 aarzelde Lev zijn vriendin te benaderen. Contact met een &#8216;verrader van het moederland&#8217; zou haar in gevaar kunnen brengen. Maar Sveta reageerde gepassioneerd, ook omdat ze dacht dat haar vriend niet meer leefde. Dankzij vrienden en &#8216;vrije&#8217; arbeiders in de werkkampen lukte het de twee verliefden een correspondentie te onderhouden buiten de censuur om. Zo krijgen we een beeld van hoe het er in die kampen aan toe ging. Werkelijk ongelooflijk is dat het Sveta lukte om zo nu en dan haar geliefde op te zoeken, soms voor een paar uur, soms voor twee dagen. Via ingewikkelde routes reisde ze daarvoor 4500 kilometer per trein. Dankzij Figes&#8217; grote kennis van het communistische Rusland en natuurlijk door deze correspondentie, krijgen we een spectaculaire liefdesgeschiedenis tegen het decor van het Sovjetregime te lezen. Net als in hun vooroorlogse vriendschap speelde poëzie een belangrijke rol in de brieven van Lev en Sveta. De afgrijselijke ervaringen van Lev en het gemis van elkaars aanwezigheid verhinderden niet dat beiden in de toekomst bleven geloven. En dat loonde. Lev kwam kort na de dood van Stalin in 1953 vrij. Sveta en Lev trouwden, kregen twee kinderen en konden kort voor ze in 2008 overleden hun correspondentie nog toelichten aan Orlando Figes.

Lucas Zandberg. Mayling. Moeder van het Chinese volk. De Arbeiderspers, 302 p., € 19,95
***
door Marjolijn Pouw
Roman
&#8216;Het enige oosterse aan mij is mijn gezicht,&#8217; zei de Chinese presidentsvrouw Mayling Chiang Kai-Shek ooit in een interview over zichzelf. Ze was de jongste dochter van een invloedrijke Chinese zakenman met maffiabanden uit het begin van de twintigste eeuw. In de jaren dertig studeerde ze letteren en filosofie aan het Amerikaanse Wellesley College, om op haar 22ste te trouwen met de nationalistische generaal Chiang Kai-Shek, &#8216;de man die China heeft verloren&#8217;. Na de dood van de revolutionaire Sun Yat-sen had Chiang de leiding van het voormalige keizerrijk op zich genomen, maar hij slaagde er niet in om deze te behouden. Hij eindigde zijn leven als president van de Chinese Republiek op Taiwan. Mayling ging na zijn dood weer in Amerika wonen.
Ze was een aantrekkelijke, machtsbeluste vrouw die er alles voor over had om gunstig in het nieuws te komen. Ze zette nutteloze, geldverslindende projecten op, tolkte voor haar man en was bij al zijn politieke beslissingen betrokken. Zandberg voert haar ten tonele als een ambitieuze, kille, opportunistische vrouw: &#8216;De wereld kon ik beïnvloeden door te manipuleren en plannetjes te smeden, voor alles bestond een politieke oplossing&#8217;, zegt ze over haar leven. Ze vergoelijkt de corruptie, moordpartijen en de dictatuur van haar man, en baadt in weelde terwijl het volk van honger omkomt.
Als schrijver in de huid kruipen van zo&#8217;n onsympathiek personage is ongemakkelijk. Hoe raakt de lezer bij haar betrokken? Die verlangt naar een verklaring voor Maylings houding, maar deze blijft uit. Zelfkennis is niet haar sterke kant, haar gevoelens en diepere drijfveren blijven verborgen. Zelfs de beschrijving van haar grote liefde Wendell Willkie, de Republikein die in 1940 de nominatie voor de Amerikaanse presidentverkiezingen verloor, is oppervlakkig. Het past bij haar karakter, maar stoot ook af. Je ploegt je door een historische studie heen die als roman is verpakt.
Dick Matena/Theo Thijssen. Kees de jongen. Athenaeum, 493 p., € 32,50
***
door Aart van Zoest
Strip
Theo Thijssen maakte de jongen Kees tot hoofdpersoon van zijn bekende roman. Kees is twaalf jaar oud aan het eind van de negentiende eeuw. Dick Matena veranderde Thijssens klassieker in een lange strip, die hij de gelukkige naam beeldroman geeft. Uiteraard loopt Kees in de tekeningen door het Amsterdam van die tijd. Dat alleen al is een van de charmes van dit dikke boek. Je ziet dat heren een hoed dragen en vrouwen een knot, en hun benen niet laten zien. En dat een welopgevoede jongen een pet draagt en een beleefde houding aanneemt wanneer hij tegenover een volwassene staat; je leest erbij dat hij dan ook beleefd taalgedrag bezigt. Die pet werd door de conducteur van de paardentram wel eens op straat gesmeten, omdat Kees was betrapt als niet-betalende passagier. Waar is de tijd gebleven die Thijssen beschreef en Matena nu getekend heeft? Je zou er zomaar weemoedig van worden. Langdurig, want lezen en kijken duurt twee keer zo lang.
Bernlef. Help me herinneren. Querido, 237 p., € 19,95
****
door Aart van Zoest
Verhalen
Literair naturalisme: flarden uit mensenlevens (tranches de vie) zonder bombast. Geen exaltatie. Geen stilistische krullentrekkerij. Geen andere bedoeling dan te laten zien wat zich onder mensen voordoet. Dat levert Bernlef nu ook weer in zijn negentien verhalen. De onnaspeurbare en jaloezie wekkende geur van de andere vrouw; de veranderde wereld wanneer de in Afrika werkende baggeraar na vijftien jaar weer eens terug is in Nederland. Noem maar op. Telkens woelt bij Bernlef de fundamentele vraag: hoe betrouwbaar is de herinnering? &#8216;Ik vraag mij af hoe het geheugen werkt, welk selectieprincipe eraan ten grondslag ligt&#8217;, vraagt de hoofdpersoon in het meesterlijke verhaal &#8216;Tamara&#8217;s gezicht&#8217; zich af. Hij herinnert zich Tamara wel, maar haar gezicht? En geuren, hoe zit het daarmee? In het verhaal &#8216;Na mijn begrafenis&#8217; betwijfelt de hoofdpersoon, die veel van Bernlef weg heeft, in het hiernamaals zelfs het bestaan van zijn herinneringen. Negentien verhalen bijeen, geen enkele onbeduidend. Waard om te proeven, te overdenken en de gedachte toe te laten: ja, zo is het inderdaad met ons mensen gesteld.
K. Schippers. Op de foto. Querido, 184 p., € 18,95
****
door Henk van Renssen
Roman
In de romans van K. Schippers lijken alle personages een beetje op&#8230; K. Schippers. Dat wil zeggen: ze maken de hele dag van die quasinaïeve, scherpzinnige opmerkingen over de taal en over wat ze zoal om zich heen zien, precies zoals Schippers zelf doet in zijn hoedanigheid van dichter en essayist. Voor sommigen is dat interessantdoenerigheid, anderen opent het de ogen: ja, zo kun je ook naar de wereld kijken. Dat de personages zich daarbij psychologisch nauwelijks ontwikkelen, nemen ze voor lief &#8211; zo&#8217;n schrijver is K. Schippers niet. Hij kijkt niet naar binnen, maar naar buiten. Hij is de buitenspeler in de Nederlandse literatuur.In Op de foto laten twee vrienden op reis, Jan en Abbie, een foto van zichzelf maken door een toevallige voorbijganger die later een beroemd fotograaf blijkt te zijn. Deze Alain Dubout verstopt getallen in zijn landschapsfoto&#8217;s, waarbij hij de corresponderende letter in een hoek onderaan schrijft (een 3 krijgt bijvoorbeeld een c). Ook op de achtergrond van de foto van Jan en Abbie is een getal in het gras te zien: 27. Maar welke letter hoort daarbij? En hoe ziet-ie er dan uit? Door een reeks toevalligheden gaan een heleboel mensen daarover nadenken: van een complete schoolklas tot de Londense kunstwereld. Kortom: iedereen wordt een beetje K. Schippers. Inclusief de betoverde lezer.
De Brakke Hond 02/12. www.debrakkehond.be
****
door Jeroen Vullings
Tijdschrift
Het Vlaamse literaire tijdschrift De Brakke Hond biedt tweemaandelijks voer voor literatuurminnaars. Vooral de stand der zaken in dichtersland wordt empathisch bijgehouden door redacteur Chrétien Breukers, een prettige stem die lééft voor de poëzie. Maar de vaste troef van dit knetterende letterenblad heet Jeroen Brouwers. In zijn rubriek &#8216;Restletsels&#8217;, altijd leesbaar, altijd onderhoudend, publiceert hij een soortement dagboek dat uit invallen, opmerkelijke citaten, polemische uitingen, literair-historische anekdotes en aforismen bestaat. Vaak met nieuwswaarde. Zo leer ik nu dat de uiterst vakbekwame en geletterde vertaler Ard Posthuma recent een Goethe-vertaling heeft aangeboden aan de voorbeeldige uitgeverij Athenaeum, met teleurstellend gevolg. &#8216;Die weigert. Waarom. Het is poëzie en het is Duits.&#8217; Ai. Ook rekent Brouwers in deze rubriek nogal eens af met vakbroeders die zijn toorn opwekten: eerst Oek de Jong, laatst Jan Siebelink, daarna Jaap Goedegebuure. In deze aflevering houdt hij het algemeen: &#8216;Nederlandse auteurs schrijven tegenwoordig alleen nog jongens- en meisjesboeken voor volwassenen.&#8217; Namen en rugnummers graag, Jeroen.

Jeroen Vullings

*** Erdal Balci. De mooiste leugen. De Bezige Bij, 264 p., € 19,95
door Marjolijn Pouw
Roman
In Erdal Balci&#8217;s roman De mooiste leugen jagen mensen een illusie na om bedrogen uit te komen. Dat hindert niet want het loopt goed af. Het is 1683, de Turken belegeren Wenen. Een gevluchte Hollandse vioolbouwer, een uit zijn dorp verdreven boer en zijn vrouw, een hoertje en een door zijn moeder verwend rotjoch, een leugenachtig zigeunerinnetje, een blonde, blauwogige officier uit het Turkse elitekorps en een gekke zanger komen in elkaars vaarwater. Hun levens raken verknoopt en dan ontrolt zich het spel der vergissingen. De boer en het rotjoch zien de vioolbouwer aan voor hun verdwenen vader en achtervolgen hem met hun verlangen. Hij weet wel beter, maar laat ze begaan want hij heeft ze nodig om zijn verloren zoon vrij te kunnen kopen. Hij gelooft dat de jongen door Turkse soldaten voor hun leger is geroofd, maar in werkelijkheid is hij bij een brand omgekomen. De vioolbouwer steelt, liegt en bedriegt en deinst zelfs niet terug voor moord, maar dat is geoorloofd want het gebeurt uit hoop: &#8216;Hoop is de bron van alle menselijke ellende. Hoop is de grootste leugen.&#8217; Zegt hij. Hoop is opium: &#8216;Zonder hoop had zelfs de domste mens beseft dat het geen enkele zin heeft om te blijven leven.&#8217; Mensen weten dat, maar ze kunnen niet zonder en deinzen nergens voor terug om de hoop levend te houden.
Balci verpakt zijn boodschap als sprookje over de liefde van een vader voor zijn zoon. De schele Turkse zanger die na zijn dood voor de poorten van Wenen in een stofje is veranderd, bezingt die liefde zo mooi dat zijn lied zelfs nachtegalen doet verstommen. Het is de mooiste leugen ooit, maar waarom is die liefde zo leugenachtig? Waarom verbleekt daarbij al het andere? Er worden aan dit sprookje te veel onverklaarbare gedachten opgehangen.
** Wilfried de Jong. Kop in de wind. Podium, 172 p., € 17,50
door Marjolijn Pouw
Verhalen
Wilfried de Jong voert in zijn nieuwe verhalenbundel weer een fietser op. De man gebruikt dat vervoermiddel niet zozeer om van de ene plaats naar de andere te komen &#8211; daar heeft hij zijn auto voor &#8211; maar om te zien of er wat te beleven valt. Zodra hij op zijn fiets stapt, of het nou dicht bij huis is of in het buitenland, gebeurt er iets onverwachts. Zo stuit hij op een slonzige New Yorkse jazzliefhebber wiens dode moeder zijn fiets ooit in breisels heeft verpakt, een Provençaalse liefhebster van fietskuiten die in haar hutje op de hei passerende wielrenners opwacht, verlopen tweelingzussen die zijn dijen willen betasten, een lieflijke Italiaanse. Soms lijken avances uit de hand te lopen, maar onze fietser stapt op voor het zover komt. Zijn belevenissen vertelt hij met verve en een goed gevoel voor detail. Hij is een vriendelijke anekdotenjager wiens verhalen in pikanterie blijven hangen.
**** Fritz von Unruh. Offergang. Dulce &#038; Decorum, vertaling en nawoord Harry Holtheten, 114 p., € 22,50
door Aart van Zoest
Roman
Duitse militairen zijn in 1916, twee jaar na het begin van de Eerste Wereldoorlog, klaar om de Franse forten rond Verdun te gaan bestormen. Eerst wachten, dan stormlopen, zich er steeds van bewust dat ze op weg zijn om mogelijk het offer van hun leven te geven. Von Unruh, aristocraat en dus officier, was erbij en heeft zijn Opfergang vrijwel ter plekke geschreven. Een historisch verslag? Een aanklacht tegen de oorlogswaanzin? Goed beschouwd wel, maar niet expliciet. De aandacht gaat vooral uit naar wat de soldaten in de loopgraven beleven en uitspreken. Dat realisme is gevat in een literair-expressionistische uitdrukkingsvorm. Voorbeeld: &#8216;Hij sloeg zijn kraag op en luisterde hoe de sluizen der ondergang samen met de morgenstond zich donderend openden alsof de heerlijke wereld onder het aanzwellende trommelvuur tot atomen verkruimelde.&#8217; Geen boek dus voor wie het gaat om precies aangegeven oorlogsfeiten, maar veeleer voor wie wil aanvoelen wat er aan Duitse zijde destijds in de geesten heeft geleefd.
**** Reggie Baay. Gebleekte ziel. &#8216;Athenaeum, 256 p., € 19,95
door Aart van Zoest
Roman
&#8216;Gebleekte ziel&#8217; slaat op een Balinees die tegen het einde van de negentiende eeuw, ten tijde van de Nederlandse bezetting van Indonesië, naar Nederland wordt gestuurd. Doel is hem te vervreemden van landgenoten in eigen omgeving die zich van het koloniale regime willen ontdoen. Reggie Baay laat hem als ik-verteller het verhaal van zijn leven doen. Hoe is het hem vergaan, na zijn terugkeer te midden van landgenoten onder wie het verlangen leeft om zich van het mensonterende kolonialisme te bevrijden? De concrete historische feiten kloppen met wat werkelijk is gebeurd, maar de fictionalisering en de vertelwijze doen de lezer op zeer indringende wijze voelen wat er aan beschamends is gebeurd in deze uithoek van onze nationale geschiedenis. Tegen zo&#8217;n historische roman kan geen geschiedenisles op. Je kijkt als lezer bovendien met de Balinees mee naar de Hollandse werkelijkheid, wanneer hij in Nederland is. Hij merkt op dat iedereen er altijd op weg lijkt ergens naartoe. &#8216;Met dezelfde gejaagdheid als die van de wolken aan de hemel.

**** Otto de Kat. Bericht uit Berlijn. Van Oorschot, 216 p., € 17,50
door Marjolijn Pouw
Roman
Bericht uit Berlijn is een traditionele roman, waarin de personages na een zorgvuldige introductie tegenover elkaar geplaatst worden. Verrassend is dat niet, maar daar gaat het De Kat niet om; hij wil mensen in tweestrijd tonen. Het is oorlog en de diplomaat Oscar Verschuur is &#8216;met speciale opdracht&#8217; toegevoegd aan het Nederlandse gezantschap in Bern. Van zijn dochter Emma, die met een hoge Duitse ambtenaar is getrouwd, hoort hij dat Hitler van plan is om binnen enkele weken Rusland aan te vallen. Moet hij dat aan zijn connecties vertellen? Welk risico levert dat voor Emma op? Oscar besluit om zijn vriend Major Morton, Churchills persoonlijke adviseur, in te lichten, maar houdt in hun gesprek uiteindelijk zijn kiezen op elkaar.
De Kat laat zien hoe Oscar met die keuze worstelt. Hij is van nature een &#8216;aartsverduisteraar&#8217; en vooral in deze kwestie moet alles omzichtig benaderd worden: &#8216;Het was schaken op groot formaat.&#8217; Oscar beheerst zijn emotie en onderzoekt de risico&#8217;s. Spontaan reageren zal hij nooit, net zomin als zijn diplomatieke gesprekspartners. De Kat laat dat mooi zien in de passage waarin Oscar ontdekt dat Morton zijn bron wantrouwt, omdat &#8216;goeie Duitsers&#8217; niet bestaan. Hoe moedig ook, ze zijn allemaal besmet, net als Emma. Mortons &#8216;cynische&#8217; reactie geeft de doorslag. Oscar zwijgt: &#8216;ze geloofden hem toch niet. De operatie zou doorgaan en de Russen zouden het inmiddels heus wel weten.&#8217; Hoe bedachtzamer de mannen reageren, des te emotioneler reageren de vrouwen. Zij bedenken zich geen moment, van hen moet Oscar onverwijld in actie komen. Uit mededogen met de Russen zijn ze bereid om alles op te offeren. De Kats vakmanschap dwingt bewondering af. Zijn stijl is afgewogen en zwakke plekken heeft het boek nauwelijks. Maar adembenemend is het niet, daar zijn de figuren &#8211; ook Oscar &#8211; te onuitgewerkt voor, te bleek en te schematisch.
*** Herman Brusselmans. Watervrees tijdens een verdrinking. Prometheus, 272 p., € 17,95
door Marjolijn Pouw
Roman
De bekende Vlaamse veelschrijver Herman Brusselmans en zijn echtgenote Phoebe liggen in Brusselmans&#8217; nieuwe roman in scheiding. Ze kunnen niet met en niet zonder elkaar. Bij wijze van kind hebben ze een hond waarvoor ze samen moeten zorgen. De schrijver loopt stad en land af om een opvolgster te vinden voor zijn weggelopen vrouw. Die vindt hij natuurlijk niet, want een mooie, sokken stoppende muze die ook nog eens goed biefstuk kan bakken laat zich niet zo gemakkelijk vervangen. Brusselmans stelt zijn Herman Brusselmans voor als een neurotische, half impotente vijftiger van eenvoudige komaf, met lang haar, slechte huid en een kinderlijke behoefte aan verzorging. Een dikke bankrekening heeft deze afsplitsing ook, kandidaat verloofdes probeert hij met een Porsche Carrera als cadeautje naar zijn &#8216;loft&#8217; te lokken. Maar geen van de uitverkorenen zegt: &#8216;Potvolkoffie, Herman, ben jij zomaar eventjes de man van m&#8217;n dromen, zeg!&#8217; Even vermakelijk als vervelend; echt Brusselmans.
***** Marlen Haushofer. Hemel die nergens ophoudt. Van Gennep, vertaling Ria van Gennep, 191 p., € 17,90
door Aart van Zoest
Roman
Het meisje Meta neemt vanaf haar tweede levensjaar al buitengewoon scherp de mensen uit haar onmiddellijke omgeving waar. De moeder is snibbig. &#8216;Jij hebt spitse knieën,&#8217; zegt ze tegen haar dochter, &#8216;je krijgt nooit een man.&#8217; Maar, noteert Haushofer, Meta wil niet koken en naaien, dus heeft ze ook geen man nodig. Een aangepaste vrouw worden is wel het laatste wat Meta wil. De vader is gemoedelijker en goedhartiger, ook al hoort het bij zijn boswachtersfunctie op een Oostenrijkse berghelling dat hij zijn hond flink afranselt wanneer die zich weer eens blaffend en jagend misdragen heeft. Haushofer geeft in haar meesterlijke stijl niet alleen weer waar het meisje mee te maken krijgt, maar ook Meta&#8217;s innerlijke beleving en bijbehorend oordelen. Dat kan de schrijfster doen, omdat het boek naar haar eigen zeggen een &#8216;autobiografie van mijn jeugd&#8217; is. Haushofer weet te bereiken dat iedere lezer, man of vrouw, veel van Meta&#8217;s gevoelsreacties uit eigen ervaring zal herkennen, ook al is de context nog zo verschillend.
*** Gilles van der Loo. Hier sneeuwt het nooit. Van Oorschot, 216 p., € 17,50
door Marjolijn Pouw
Verhalen
Bijna alle verhalen van deze bundel gaan over aardige mensen die door minder aardige mensen of het noodlot zijn verwond. Ze hebben een ouder, echtgenoot of kind verloren, zijn ziek of halfgek geworden en kunnen niet verder met hun leven. De schrijver legt hun isolement bloot met heldere beelden en ander literair vernuft, zoals in het verhaal &#8216;Beloof me dat het altijd zo zal blijven&#8217;. Daar kan de uit de oorlog teruggekeerde Elio de martelingen waaraan hij medeplichtig was niet uit zijn gedachten krijgen en wordt er gek van. Van der Loo benadrukt Elio&#8217;s malen door in de passages waar hij de wreedheden beschrijft in hem te kruipen; abrupt gaat hij daar van &#8216;hij&#8217; op &#8216;ik&#8217; over. Deze kunstgreep doet geforceerd aan, net als het aldoor terugkerende noodlot als de geluksverstoorder. Alsof mensen geen invloed op hun leven hebben. Dat maakt de verhalen voorspelbaar, je ziet de afloop aankomen.
**** Jirí Weil. Leven met de ster. Van Gennep, vertaling Kees Mercks, 261 p., € 18,90
AAAAO
door Aart van Zoest
roman Josef Roubicek is een Tsjechische Jood. Een onheldhaftige schlemiel, die op een zolderkamertje woont in Praag. Hij communiceert droomsgewijs met twee dierbaren, zijn afwezige beminde en de kat met wie hij samenwoont. Zij zullen hem ontvallen tijdens de verhaalperiode, de Duitse bezetting. De woorden Duits, nazi, vervolging en Jood komen in het boek niet voor, evenmin als expliciete verwijzing naar de oorlogscontext. Understatement is het parool van de auteur; dat past naadloos bij het gedetailleerd beschreven dagelijks lowprofile-leven van zijn hoofdpersoon. Zijn levensdoel is: overleven. Daarvoor moet je mazzel hebben, niet &#8216;op transport worden gesteld&#8217;. Kou, honger, angst, vernedering, alles aanvaardt Josef. Wanneer de jodenster verplicht wordt gesteld, naait hij die op. Waarom is hij daartoe bereid? Op grond van aangeleerde gehoorzaamheid? Door een vertrouwen dat goed gedrag tot een goede afloop leiden zal? Iemand zegt: &#8216;De mensen denken aldoor dat er nog hoop is, ook als ze aan hun zelfgedolven graf staan.&#8217; Josef denkt: als er geen hoop was, zouden we misschien meer van ons afbijten. Weil grijpt ons bij de ziel.

***** Wieslaw Mysliwski. Steen op Steen. Querido, vertaling Karol Lesman, 526 p., € 24,95
door Aart van Zoest
Roman 
Ruige boerenzoon Szymek Pietruszka vertelt in een monoloog van ruim vijfhonderd bladzijden het epos van zijn leven. Hoe hij uit zijn dorp is weggetrokken, nu is teruggekeerd om een graf te bouwen, en wat hij ondertussen heeft meegemaakt. Dat is nogal wat, zoals de inval van de Duitsers in zijn Poolse vaderland, die er op onmenselijke wijze huishielden &#8211; Szymek bevocht ze als partizaan en overleefde ternauwernood. Hij vertelt smakelijk over zijn baantjes van na de oorlog: hij was kapper, ambtenaar, politieman. We leren hem kennen als een ruwe bolster, die een fikse knokpartij niet schuwt, van wodka houdt (wanneer ze hem cognac laten proeven, gruwt hij) en zich onparlementair trefzeker uitdrukt. Zijn daden, zijn denken, zijn oordelen en zijn toewijding tonen zijn blanke pit. Hij beoordeelt zijn leefwereld, de veranderingen daarin, met gezond verstand en humor. Aan het slot zou je hem willen bedanken dat hij je een reis door Polen heeft laten maken. Poolser en menselijker kan een boek nauwelijks zijn.
* Rebekka W.R. Bremmer. Eb. Querido, 256 p., € 18,95
door Marjolijn Pouw
Roman 
Eb, Rebekka W.R. Bremmers romandebuut, is een in de negentiende eeuw geplaatste streekroman vol lieve, godvruchtige mensen. Ze wonen op een van onze (wadden?)eilanden. De mannen zijn vissers, hun vrouwen vissersvrouwen. En de zee? Die &#8216;veert&#8217; gedurig naar het strand: &#8216;Altijd komt de zee weer bij het strand terug, al gaat ze ook altijd weer van hem vandaan.&#8217; Je moet er maar opkomen. Onder al die lieve mensen zijn er twee die er niet helemaal bij passen: visserskind Geeske omdat ze met een vastelander trouwde, visser Johannes omdat hij niet van het eiland komt en voor hij naar zee trok zijn brood als molenaar verdiende. Om hun liefde gaat het; blijven ze elkaar trouw? De schrijfster slaagt erin om de verstoring van de idylle &#8211; die de spanning er juist in had moeten houden &#8211; de kleverigheid te geven van keukenstroop. Is er dan in geen eeuwen iets veranderd in onze streekromans? 
* ½ Michiel Stroink. Of ik gek ben. Meulenhoff, 236 p., € 15,-
door Eva Gerrits
Roman 
Na een wild feest belandt kunstenaar en narcist Benjamin in een tbs-kliniek, veroordeeld voor verkrachting en mishandeling van een vrouw. Hij kan zich er niets van herinneren, maar om vrij te komen bekent hij schuld, volgt therapie en wordt zowaar een beter mens. Als hij zijn oude vrienden weer ontmoet, blijkt hoe de vork in de steel zit. Wie de film The Game met Michael Douglas heeft gezien, herkent de loer die hier wordt gedraaid, de rattige directeur van de tbs-kliniek lijkt zo weggelopen uit The Shawshank Redemption. Het toffe toontje en het soort grappen waarmee debutant Michiel Stroink, die een paar jaar lesgaf aan tbs-patiënten, het leven in een tbs-kliniek beschrijft, maken het af: &#8216;Als een soort Matthijs van Nieuwkerk maait onze psychiater door onze levens met de tact van een Rotterdamse havenarbeider zonder richtingsgevoel op Domino D-Day.&#8217; Voor liefhebbers van makkelijk leesvoer en succesformules. 
*** Jeroen van Rooij. Het licht. De Bezige Bij, 254 p., € 19,95
door Eva Gerrits
Roman 
Een zelfverklaard journalist stuit op het verhaal van een groep dorpsjongeren: zes eenzame outsiders, die elkaar vonden en verloren. Bij elkaar voelden ze zich erkend, gedragen door de anderen. Danceparty&#8217;s en drugs werden hun toevluchtsoord in hun verlangen naar groots en meeslepend leven, onder invloed werden ze &#8216;zichzelf&#8217;. Maar een roes trekt weer weg, &#8216;het licht&#8217; bleef hun ontglippen en de leegte werd ondraaglijk. In zijn tweede roman Het licht, geïnspireerd door de zelfmoordgolf onder jongeren die de Welshe suicide town Bridgend vier jaar geleden teisterde, beschrijft Jeroen van Rooij de kwetsbaarheid en diepe behoefte aan vriendschap van jongeren, en het verlangen naar iets echts om gebrek aan identiteit en eigenwaarde te compenseren. Pijnlijk herkenbaar en eigentijds. En afschrikwekkend &#8211; wie in zijn tijd drugs eng vond door verhalen als Het verrotte leven van Floortje Bloem en Christiane F., kan nu voor zijn kinderen Het licht kopen. 
*** Wytske Versteeg. De wezenlozen. Prometheus, 200 p., € 17,95
door Eva Gerrits
Roman 
Grieks-tragische elementen in een modern familiedrama: door een syndroom verliest de kleine Gone haar taalvermogen en verandert in een &#8216;wild kind&#8217;. Ze vervreemdt van het gezin en wordt afgeleverd bij haar oom, een obese realityster in zijn eigen show. De &#8216;pure&#8217; Gone trekt ongekend veel kijkers nadat zij weigert te eten en voor de camera&#8217;s de hongerdood tegemoet gaat. De wezenlozen, het romandebuut van Wytske Versteeg, is extreem, onafgebroken drama, ingeklonken tot een strakke tweehonderd pagina&#8217;s. Met haar beschouwende, haast achteloze toon houdt Versteeg het leed toch op afstand, waardoor de lezer kan blijven ademen &#8211; een knap evenwicht. Soms verdwijnt de emotionele zeggingskracht door overbodige zijpaadjes en te weinig focus, maar daar tegenover staan originele vondsten: &#8216;Jouw lichaam heeft geen literaire kwaliteiten&#8217; (steile vader tegen uitbottende dochter die hij niet in een vrouw wil zien veranderen), en de puntgave scène van een wezenloos balletmeisje dat transformeert tot een razende, dansende derwisj. 
**** Pieter Boskma. Mensenhand. Prometheus, 136 p., € 19,95
door Rob Schouten
Poëzie 
Brahms moest na zijn Akademische Festspielouverture voor het geestelijk evenwicht een Tragische ouverture schrijven, bij Boskma is het andersom: na het indrukwekkende requiem voor zijn vrouw Doodsbloei het lentelied Mensenhand, waarin hij een nieuwe vrouw, Hera, tot leven wekt. Een gedicht à la Gorters Mei: alles ontwaakt, voor de tweede keer trouwens. Wat Hera bedenkt, ís er ook direct, van &#8216;Ik moet naar het privaat&#8217;, tot het geniale &#8216;E=MC2&#8217;. Zo bedenkt ze de ober Boske en kijk, daar staat-ie, ze worden voor altijd gelukkig &#8216;en zij zag dat het goed was&#8217;. God zelf zit er overigens stoned als een aap bij te genieten. Het is als vanouds typische Boskmalyriek, meeslepend, soms ook op de automatische piloot, hooggestemd en alledaags; zo is het op een strandterrasje &#8216;een en al charme en aangename travel-blues&#8217;, of in een romantisch stadje ligt iedereen &#8216;te pitten&#8217;. Boskma heeft van zijn street-wise gejubel een volstrekt onverwisselbare mix gemaakt die in Mensenhand tot grote bloei komt.

Rob Schouten

Maurice Blanchot. De stem en het schrift. Klement/Pelckmans, 182 p., € 19,95
**
door Aart van Zoest
Essays 
&#8216;Drie opstellen over de esthetische distantie in de vertelling, het humanisme en de toekomst van de boekcultuur&#8217; staat op de kaft. Dappere onderneming van de uitgevers, want de fijnzinnige doordenker Blanchot schreef voor een happy few, lezers die zich interesseren voor vragen betreffende de stemmen die waarneembaar worden wanneer er letterkunde geschreven wordt. De postmodernist Blanchot schreef zelf zo diepzinnig dat ook zijn beschouwers er niet aan ontkomen om tot aan de grenzen van het nog-net-leesbare te gaan. De literatuurwetenschappers Arthur Cools (red.), Annelies Schulte Nordholt, Laurens ten Kate en Aukje van Rooden bieden bij de Blanchot-vertalingen ook hun analyses. Daarin is ook hun proza weerbarstig, maar ja, het is moeilijk te zien hoe het anders zou moeten bij overdenkingen naar aanleiding van Blanchot-teksten getiteld De narratieve stem (&#8216;hij/het&#8217; of het neutrum), Atheïsme en schriftuur, Humanisme als schreeuw, en De afwezigheid van het boek. 
Hans Keilson. Liever Holland dan heimwee. Van Gennep, 263 p., € 19,90
****
door Aart van Zoest
Essays
Mooie omkering van Vromans&#8217; uitspraak &#8216;liever heimwee dan Holland&#8217;. Holland is besteed geweest aan Keilson, Jood, die drie jaar nadat de nazi&#8217;s in Duitsland aan de macht waren gekomen het goede idee kreeg om naar Holland te gaan, daar de oorlog te overleven en er te blijven als nuttig lid van de samenleving &#8211; het was een eer om hem lang in ons midden te hebben. In deze essays vertelt Keilson in zijn heldere en een tikje statige stijl over ervaringen in zijn leven, over Europese problemen, zoals de woekering van het antisemitisme, over zijn vak, de psychiatrie, en natuurlijk ook, als letterkundige, over taal en literatuur, in beschouwingen over Hermann Hesse en Klaus Mann. Hij is het voorbeeld van iemand die gedwongen emigratie tot gekozen emigratie maakte en recht van spreken heeft wanneer hij rechtvaardigt dat hij in het Duits is blijven schrijven. &#8216;In het nieuwe binnenland worden in het beste geval de melodieën en beelden van het oude in een nieuwe versie bewaard. Het nieuwe binnenland is het land van onze kinderen.&#8217; Het stemt, zoals alles van Keilson, tot overdenking.

Bart Koubaa. De Brooklynclub. Querido, 172 p., € 17,95
**
door Marjolijn Pouw
Roman
Misdaad is het onderwerp, maar ingekleed als proza van een hoog literair en poëtisch gehalte. Koubaa laat een oude man bloederig wraak nemen op de maffiose jeugdvriend die onder zijn ogen zijn grote liefde verkrachtte. De oude man denkt dat hij een volmaakte moord heeft gepleegd, maar een rondstruinende eekhoorn zet de politie op zijn spoor en hij wordt alsnog gepakt. In de gevangenis overdenkt hij zijn leven: zijn &#8216;verhaal&#8217; komt hem sarren &#8216;als een kwast in een draaimolen&#8217;, het wil geschreven worden. Het verhaal wordt opgevoerd als een mythisch wezen met &#8216;verkleefde oogjes&#8217;, dat &#8216;zijn lange gekromde klauwen in mijn schouder&#8217; zet en fluistert: &#8216;Nu ga jij eens goed naar me luisteren.&#8217; En o wonder, het verhaal heeft dan ook nog eens de pluimstaart van de rondstruinende eekhoorn. Koubaa kan schrijven, zoals uit sommige passages blijkt, maar dit is te bar. 
Miklós Bánffy. Geteld, geteld. Atlas, vertaling Rebekka Hermán Mostert, 666 p., € 49,95
***
door Aart van Zoest
Roman
Dit boek voert de lezer zo&#8217;n honderd jaar terug. De Eerste Wereldoorlog moet nog komen. Hongaarse aristocraten besturen binnen de Donaumonarchie een enorm gebied, waarbinnen Transsylvanië ligt. Bánffy kent het; hij had er zijn kasteel en landerijen. De aristocraten in het Hongarije van toen houden zich vooral bezig met de jacht, bals, hun paarden, races, speelschulden en af en toe een duel. En vooral ook met de liefde. Begeerlijke baronessen, gravinnen, hertoginnen, met &#8216;zeeblauwe ogen&#8217;, &#8216;mollige schouders&#8217;, &#8216;wulpse lach&#8217;, &#8216;dun gewelfde mond als van een triomfantelijke kat die al talloze muizen heeft verorberd&#8217;, worden door de heren behoedzaam maar doeltreffend benaderd. Hoofdpersoon Bálint Abády krijgt pas na driehonderd bladzijden van de beminde vrouw te horen &#8216;Ik heb u ook lief&#8217; en fluistert &#8216;Dank u&#8217;, alvorens haar een eerstekus te geven, waarna zij zegt &#8216;Gaat u nu weg alstublieft&#8217;. Hun hartstochtelijke buitenechtelijke liefdesverhouding kan dan beginnen &#8211; kom daar nu nog eens om. Bánffy schildert een voorbije wereld. De titel Geteld, geteld verwijst naar &#8216;Mene tekel&#8217;, het teken aan de wand dat een ondergang aankondigt (uw dagen zijn geteld). De Balkan-monarchieën van een eeuw terug, dat is voorbij, o, en voorgoed voorbij. Geldt het voor alles van die dagen? Wanneer Bálint in het parlement heeft gesproken met een Roemeense vertegenwoordiger spreekt een partijgenoot hem aan: &#8216;Praatte je met die Roemenen? Hoe kun je zoiets doen? Mijn Hongaars bloed kookt alleen al bij het zien van die lui!&#8217; 
Sanneke van Hassel. Ezels. De Bezige Bij, 128 p., € 16,50
***
door Marjolijn Pouw
Verhalen
Huwelijk, kinderen, werk, ze worden snel sleets, daar is geen kruid tegen gewassen. Het leidt tot knagende onlust bij de mensen die Sanneke van Hassel in haar nieuwe verhalenbundel ten tonele voert. Om aan de sleur te ontsnappen gaan ze vreemd, nemen ze de benen of doen ze iemand een ongeluk aan, zoals de crècheleidster die een lastige peuter in de werkkast opsluit waarop het kind een fles bleekwater leegdrinkt. Het gebeurt niet doelgericht, maar omdat het zo uitkomt. Wat deze mensen ook denken of doen, ze lijken van tevoren al te weten dat het een drama wordt. De verhalen zijn vakkundig opgezet, met een mooie aanloop en een betrekkelijk onvoorspelbaar slot. Toch komen ze niet echt van de grond. Van Hassel houdt alles stevig in de hand; kennelijk mag niets ertoe leiden dat de grauwsluier wordt afgeworpen. Als je zo goed schrijft, kan er dan niet meer licht in die handel? 
Willem Thies. Twee vogels één kogel. Podium, 56 p., € 14,50
***
door Rob Schouten
Poëzie
Willem Thies is een wakker en opmerkzaam dichter. Hij luistert en kijkt goed om zich heen en hoort dan bijvoorbeeld twee lezeressen zeggen: &#8216;steek je hand onder een bladzijde en je schrikt / je ziet de poriën in je huid // zó dun is het papier&#8217;. Erg aan hem besteed, echte huid die door schijnhuid heen schemert. In Twee vogels één kogel gaat hij voort op het eerder ingeslagen pad, noteren wat hij ziet en merken dat het meeste slechts voorlopig en onwezenlijk is: overbodige sterren, samenscholingen, lichamen, geroezemoes. Na afloop van al die realiteit knaagt de twijfel en rijst het besef &#8216;wat ons scheidt van de rest: dit schamele offer, ons ego&#8217;. In veel van Thies&#8217; poëzie heerst een stadse drukte, maar bij nadere beschouwing loopt er vooral één iemand rond, een dichter die ziet dat hij als Atlas die hele wereld moet torsen. Zonder scepsis vervult Thies die opdracht in klare, intelligente gedichten.

**** Olivia Fane. Uit liefde voor Josiah. Nieuw Amsterdam, vertaling Lidwien Biekmann en Wim Scherpenisse, 336 p., € 19,95 
Roman 
Josiah is de zoon van twee mensen die elkaar beminden in een psychiatrische inrichting. Hij krijgt al heel jong te maken met maatschappelijk werkers die de loop van zijn leven bedisselen volgens conventionele uitgangspunten die niet bij hem passen. Hij is intelligent, gevoelig en mooi, een wezen dat in het kinderhuis waar de weldoeners hem plaatsen bijna doodgepest wordt. Maar een sympathieke hoogleraar-classicus ontfermt zich over hem, neemt hem mee naar Toscane en voert gesprekken over Plato en Cicero. 
Volgt een fijnzinnig vertelde opbloei van genegenheid die liefde mag heten. Die liefde moet de professor bij terugkeer in Engeland bezuren met een pedofilieproces. Josiah is een mensenkind dat liefde oproept met alle ingrijpende effecten die daarbij horen: gelukzaligheid en tragiek. Olivia Fane beschrijft het allemaal zonder haar eigen visie te verhullen, in een woelig boek dat veel te beleven en te overdenken geeft.
*** Siegfried Lenz. Schitterlicht. Van Gennep, vertaling Gerrit Bussink, 104 p., € 9,90
Verhalen 
Vijf korte verhalen van een rasverteller. Schitterlicht is de naam van een café op een Duits eiland in het noorden. Daar speelt zich het langste verhaal in de kleine bundel af. Het vertelt wat zich in en rond dat café afspeelt wanneer jutters de inhoud van een aangespoelde container hebben binnengebracht: allemaal maskers, vooral van dieren. Vrolijkheid bij de cafébezoekers als ze de maskers opzetten. Ook jonge liefde bloeit op, gevolgd door liefdesverdriet, want uit de verhalen van Lenz valt te leren dat &#8216;idylle en drama soms dicht bij elkaar liggen&#8217;. 
In het openingsverhaal (met verrassende afloop) weet een suppoost uit een museum een vrouwenportret te gappen; hij hangt het thuis op en maakt zijn vrouw jaloers door zich verliefd te gedragen tegenover de afbeelding. In het slotverhaal blijkt dat smaakpapillen verschillend reageren bij storm of kalme zee. Na die verklaring wordt een gerecht geserveerd dat &#8216;cruise-genoegen&#8217; heet: &#8216;kippenlevertjes met vruchtensiroop, en verder zitten er eieren en kaviaar in&#8217;.