Ongelijke transzorg

Machtige Eerste Kamer

Democratisch tekort

Bange huisartsen

Verhaal van de week

Clickbait-sletjes

Nicolaas Veul

Nederland in crisis

Hans against the machine

Iedereen naar het buitenland

Hollander zoekt asiel

‘Mam, ik ga toch niet dood?’

Reportage

Tibet bezet

China verstevigt zijn grip

Het verdriet van Tibet

Iedereen is hypocriet

Hannah Prins

Tien openluchtbioscopen

Cultuurtips

<p class="p_1">Lesgeven vond ik het mooiste vak dat er is. Zes jaar lang gaf ik met veel plezier Nederlands op een gymnasium. Elke dag contact met pubers, mijn liefde voor literatuur delen: ik was er dol op en het gaf me voldoening. Toch ben ik ermee gestopt. Waarom? Het korte, eenvoudige antwoord luidt: omdat een carrière als docent niet te combineren is met een carrière als muzikant. Het lange, complexere (maar completere) antwoord: vanwege een serie onderhuidse frustraties die er langzaam maar zeker voor zorgden dat mijn werk me ging tegenstaan. Niet het lesgeven zelf: zodra ik voor de klas stond had ik het prima naar mijn zin. Het waren juist alle zaken om het lesgeven heen die me het gevoel gaven langzaam maar zeker opgeslokt te raken door mijn werk.</p>
<p class="tekst">Stoppen met lesgeven was geen makkelijk besluit. Ik had me net door drie jaar studie heen geworsteld om mijn bevoegdheid te halen – geen geringe investering. Daarbij vond ik het een heel geruststellende gedachte dat ik, naast mijn werkzaamheden als muzikant, een beroep had gevonden waarin ik me tot mijn pensioen nuttig kon maken. Toch begon het te knagen. Het laatste jaar had ik een aanstelling van elf lesuren: ik had met opzet gekozen voor een kleinere aanstelling om zo mijn werkzaamheden goed te kunnen combineren. Maar in plaats van verlichting bracht dat frustratie.</p>
<p class="tekst">Mijn uren waren officieel verdeeld over twee werkdagen, maar de zes weken voor de kerstvakantie was ik gemiddeld vier dagen op school aanwezig. Niet omdat de automaatkoffie zo lekker was, maar omdat er dingen gedaan moesten worden. Ouderavonden, mondelinge schoolexamens, presentaties die verzet waren, vergaderingen – elke week was er wel iets.</p>
<p class="tekst">Klagen bij de schoolleiding had weinig zin: er werd me haarfijn uitgelegd hoe al die extra taken precies in mijn taakuren pasten. Het voorbereiden van een les? Dat duurt maar een kwartiertje, volgens het taakbeleid. En de uren die je vrij krijgt omdat je op Goede Vrijdag vrij bent, die moet je elders compenseren. En nee: nakijkwerk geldt niet als compensatie – zo werd er gerekend. Ik hield zelfs nog taakuren over, dus diende ik nog wat extra buitenschoolse activiteiten bij te wonen. Het maakte me chagrijnig en het kostte me steeds meer moeite om me in het weekend te motiveren voor nakijkwerk en lesvoorbereiding. Toen de kans zich voordeed om fulltime als muzikant aan de slag te gaan, voelde dat tot mijn schrik als een opluchting. Eindelijk kreeg ik de regie terug over mijn eigen tijd.</p>
<blockquote>
<p class="tekst">Mijn 11 werkuren waren officieel verdeeld over twee werkdagen, maar vaak was ik gemiddeld vier dagen op school.</p>
</blockquote>
<h5>Jong en bevlogen</h5>
<p class="tekst">Uit onderzoek van de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) en het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) blijkt dat ik niet de enige ben: 32 procent van alle (bevoegde) docenten in het middelbaar onderwijs van onder de dertig stopt binnen vijf jaar met lesgeven en zoekt een andere baan. Dat is veel, zeker wanneer je bedenkt dat er een steeds groter lerarentekort is, dat broodnodig opgelost dient te worden. Inmiddels wordt al 15 procent van alle lessen gegeven door onbevoegde docenten. In de randstad ligt dat percentage zelfs nog hoger. In Rotterdam wil men docenten een bonus van vijfduizend euro geven wanneer ze in hun gemeente les komen geven.</p>
<p class="tekst">Het onderwijs is geen branche waar je als starter op de arbeidsmarkt per ongeluk inrolt: om een bevoegdheid te halen, dien je een vierjarige hbo-opleiding of een universitaire lerarenmaster te halen. Niet niks. Hoe kan het dan dat zoveel jonge docenten, die naar alle waarschijnlijkheid toch goed hebben nagedacht over hun keuze voor het onderwijs, uiteindelijk toch weer uitstappen?</p>
<p class="tekst">Voor dit artikel sprak ik met afgehaakte jonge docenten en jonge leraren die twijfelen over een carrièreswitch. Ik vergeleek hun bevindingen met onderzoeken van onder andere de Algemene Onderwijsbond (AOb), het ministerie van OCW en DUO. Tezamen schetsen ze een beeld van lerarenopleidingen die niet voldoende voorbereiden op de zware lespraktijk, scholen die beginnende docenten te weinig begeleiden en hoge werkdruk.</p>
<p class="tekst">Niet gek dat een grote groep jonge, bevlogen docenten met hart voor het onderwijs uiteindelijk toch voor een andere carrière kiest. Hoe zouden we deze docenten kunnen behouden voor het onderwijs?</p>
<figure id="post-320093 media-320093" class="align-left"><img srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/03/docentenuitval2-320x387.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/03/docentenuitval2-640x774.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/03/docentenuitval2-1280x1548.jpg 1280w" alt="" /><figcaption></figcaption></figure>
<h5>Verwachtingen</h5>
<p class="tekst">Docenten voorbereiden op het onderwijs begint op de lerarenopleiding. Opleidingen zijn er in soorten en maten, maar ze lijken één ding gemeen te hebben: geen van allen geven ze een goed beeld van hoe de lespraktijk er uiteindelijk uitziet. Monica de Koning (niet haar echte naam) is 26 en lerares Nederlands. Ze deed de vierjarige hbo-lerarenopleiding. ‘We volgden elk jaar wel een stage, maar meestal kwam je als stagiaire niet veel verder dan observeren. Pas in het laatste jaar mochten we zelf lessen geven. Alleen: vanwege gebrek aan stageplekken liepen we stage in duo’s. Met z’n tweeën voor de klas staan geeft een nogal vertekend beeld van lesgeven: je kunt twee keer zo veel doen. Pas na mijn opleiding gaf ik mijn eerste “echte” les, alleen.’</p>
<p class="tekst">Het is ook mogelijk om een tweedegraads bevoegdheid te halen door tijdens je universitaire bachelor een minor van een half jaar te volgen. Charlotte Dijkstra (lerares Nederlands) deed dit. ‘Tijdens de minor liepen we nog geen tien uur stage, en kregen we wat vakken over vakdidactiek. Ik vond het omgaan met leerlingen leuk, maar echt een goed beeld van het onderwijs kreeg ik niet.’</p>
<p class="tekst">Alle docenten die ik spreek zijn het erover eens: de verschillende opleidingen bieden onvoldoende voorbereiding. Dat ligt niet alleen aan gebrekkige stagebegeleiding, maar ook aan de theoretische aard van het curriculum. Monica de Koning: ‘Toen ik na mijn opleiding begon met lesgeven, merkte ik dat ik een hele hoop praktische vaardigheden miste. Hoe maak je bijvoorbeeld een goede toets? Hoe voer je oudergesprekken? Aan dat soort dingen wordt geen aandacht besteed tijdens de opleiding. Ik ben overspoeld met theorie over hoe kinderen zich ontwikkelen, maar pas in het vierde jaar leerde ik iets over hoe je leesvaardigheid oefent met leerlingen.’</p>
<p class="tekst">Paul van Meenen, Tweede Kamerlid voor D66 en zelf oud-leraar: ‘De lerarenopleidingen moeten op de schop: het zijn nu schriftelijke cursussen hardlopen. Studenten zouden, net als wanneer je geneeskunde studeert, co-schappen moeten lopen op erkende opleidingsscholen, zodat ze onder goede begeleiding ervaring opdoen in de praktijk. Dat kost geld, ja, maar het is de enige manier om studenten fatsoenlijk op te leiden.’</p>
<h5>Huilend aan het ontbijt</h5>
<p class="tekst">De begeleiding van beginnende docenten houdt – als het goed is – niet op bij de diploma-uitreiking. Er is een aantal regelingen om de overgang van opleiding naar werkplek soepeler te laten verlopen. Zo krijgen startende docenten het eerste jaar een aantal uren vrijstelling om lessen voor te bereiden en nakijkwerk te doen – daar ben je in het begin nou eenmaal veel tijd aan kwijt. Daarnaast zijn scholen verplicht om begeleiding en coaching te bieden. Maar gebeurt dit wel, in de praktijk? Over die zogenaamde lestaakreductie wist ik zelf niets toen ik les begon te geven. Pas toen na een jaar mijn salaris omlaag ging, vertelde iemand me over deze regeling. Wat bleek: ik had geen uren vrijstelling gekregen, maar had via een rekensommetje de extra uren betaald gekregen bovenop mijn salaris. Achteraf denk ik dat ik meer had gehad aan wat extra tijd en begeleiding dan aan die paar tientjes per maand.</p>
<p class="tekst">Dit soort constructies komen veel vaker voor. Emma (niet haar echte naam): ‘Ik begon na mijn opleiding meteen met een baan van 0,7 fte in de bovenbouw. Mijn lestaakreductie werd weggestopt in mijn taakuren, daar heb ik dus weinig tot niks van gemerkt.’ Ook Monica de Koning merkte weinig van taakverlichting: ‘Mijn aanstelling werd het eerste jaar gewoon opgeschroefd van 0,81 naar 0,9 fte, zonder reductie.’</p>
<p class="tekst">De begeleiding die scholen horen te bieden aan beginnende docenten, laten in veel gevallen ook nog te wensen over. Emma vertelt: ‘Ik kreeg een coach aangewezen, maar die was waardeloos. Hij is misschien twee keer in mijn les komen kijken, dat was het. Ik had graag advies gekregen, maar zelfs toen ik erom vroeg, kreeg ik dat niet.’</p>
<p class="tekst">Lonneke Scholten, muzieklerares, kreeg nóg minder hulp: ‘Bij mij is nooit iemand komen kijken.’ Haar situatie is niet uitzonderlijk. Dorien König is voorzitter van Groene Golf, een actiegroep die zich binnen de Algemene Onderwijsbond bezighoudt met de belangen van startende docenten. ‘Uit ons onderzoek blijkt dat 91 procent van de jonge docenten behoefte heeft aan begeleiding, maar dat de helft die niet of nauwelijks krijgt. Dat kan natuurlijk niet. Scholen mogen nu zelf invullen hoe begeleiding eruitziet, en er is sprake van onwil: het kost nou eenmaal tijd en geld.’  Wel merkt ze dat het besef groeit dat goede begeleiding onmisbaar is. ‘Nu is het een kwestie van het vinden van de juiste vorm.’</p>
<p class="tekst">Ook uit onderzoek van Wim van de Grift en Michelle Helms-Lorenz (De reductie van de voortijdige beroepsverlating in het voortgezet onderwijs, 2014, Radboud Universiteit), waaraan ruim zestig scholen en 337 beginnende leraren meededen, blijkt dat betere begeleiding niet alleen leidt tot minder uitval van docenten, maar ook tot kwalitatief betere lessen.</p>
<blockquote>
<p class="tekst">&#8216;Mijn coach is misschien twee keer in mijn les komen kijken. Zelfs toen ik hem om advies vroeg, kreeg ik het niet.&#8217;</p>
</blockquote>
<h5>Klaagcultuur</h5>
<p class="tekst">Een veelkoppig monster waar alle leraren – jong en oud – mee kampen, is de hoge werkdruk. De afgelopen maanden is het onderwerp veelvuldig in de media geweest; steeds meer onderzoek wijst uit dat docenten die werkdruk niet alleen ervaren, maar dat het een reëel probleem is. Zembla besteedde onlangs een aflevering aan de uitkomsten van onderzoek van de AOb, waaruit blijkt dat docenten met een fulltime baan gemiddeld 48 uur per week werken: acht uur meer dan zou moeten. Beginnende docenten hebben in veel gevallen nog geen druk gezinsleven, maar zijn relatief veel tijd kwijt aan voorbereiden en nakijken: dat zijn nog geen routineklussen. Emma: ‘Ik heb constant het gevoel dat ik achter de feiten aanloop en dat ik mijn werk afraffel. Van collega’s krijg ik te horen dat lesgeven nou eenmaal een zwaar beroep is. Dat biedt weinig troost: elke donderdagavond, als mijn lesweek erop zit, ben ik zo uitgeput en opgebrand dat ik direct ontslag wil nemen.’</p>
<p class="tekst">Monica de Koning: ‘Je hoort iedereen steeds maar over de vele vakanties die we hebben. Maar ook in een vakantie zijn we nog dagen bezig met nakijkwerk en lesvoorbereiding. Ik ben zoveel meer tijd kwijt buiten de lesuren zelf dan bijvoorbeeld een gymdocent, maar ik krijg er nergens uren of salaris voor. Het gevolg is dat ik tijdens vergaderingen regelmatig weg zit te doezelen.’</p>
<p class="tekst">Lonneke Scholten: ‘Op de opleiding heb ik niet geleerd hoe ik moet omgaan met grote klassen en zorgleerlingen. Elke leerling heeft wel iets, dat maakt lesgeven superheftig. In je hoofd ben je nooit klaar met werken. Na een tijdje zat ik iedere dag huilend aan mijn ontbijt. Ik was leeg, kreeg steeds vaker migraineaanvallen.’ Uiteindelijk stopte ze met lesgeven en begon ze een praktijk als professioneel voice-over.</p>
<p class="tekst">Werkdruk zit niet alleen in het voorbereiden van lessen en in nakijkwerk, ook in nevenactiviteiten. Jeroen Dera was leraar Nederlands, maar besloot te gaan promoveren. Nu werkt hij op de Radboud Universiteit in Nijmegen. ‘Ik vond het omgaan met kinderen en het overdragen van kennis fantastisch. Toen ik begon met lesgeven, werd ik meteen vol belast: ik kreeg een mentorklas aangewezen en mocht aan de slag met examenklassen. Daarbuiten werd ik gevraagd voor allerlei activiteiten waar ik vol enthousiasme indook, zoals het begeleiden van een debatclub. Al snel kreeg ik het gevoel dat ik de enige was die met zoveel enthousiasme extra werk verrichtte: mijn collega’s leunden achterover, er heerste een klaagcultuur. Dat leverde veel frustratie op.’</p>
<figure id="post-320095 media-320095" class="align-left"><img srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/03/docentenuitval3-320x377.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/03/docentenuitval3-640x755.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/03/docentenuitval3-1280x1510.jpg 1280w" alt="" /><figcaption></figcaption></figure>
<h5>Elke dag werkwoordspelling</h5>
<p class="tekst">De irritatie die de passieve houding van collega-docenten oproept, hoor ik bij veel jonge leraren terug. Charlotte Dijkstra: ‘Mijn oudere collega’s waren vaak nogal uitgeblust. Niet zo gek ook: het werk is zwaar, en iedere tien jaar zit je weer in een mallemolen van onderwijsvernieuwing, zonder dat er ooit echt gekeken wordt naar wat docenten nodig hebben.’</p>
<p class="tekst">Een andere frustratie, die nauw samenhangt met de hoge werkdruk, is het gebrek aan professionele ontwikkelingsmogelijkheden in het onderwijs. Jonge docenten komen vol energie en ideeën van een opleiding af, maar worden al snel geconfronteerd met de stugge praktijk. Monica de Koning: ‘Ik geef les in een sectie van zestien docenten. Het liefst zou ik willen lesgeven zoals ik zelf ooit les kreeg: enthousiast, vernieuwend, verrassend. Dat is onmogelijk. Niet alleen is er te weinig tijd om elke les goed voor te bereiden, er is ook een gebrek aan tijd en middelen vanuit de schooldirectie. Ik zou dolgraag een eigen methode ontwikkelen, maar daar is geen geld voor. Dus werk ik, net als de rest van mijn collega’s, keurig uit de bestaande methode. Saai, maar het is niet anders.’</p>
<p class="tekst">Emma: ‘Mijn lessen lopen prima, maar ik vind mijn werk inhoudelijk totaal niet uitdagend. Ik ben afgestudeerd op Franse literatuurtheorie, en nu sta ik elke dag werkwoordspelling uit te leggen. De gedachte dat dat tot mijn pensioen zo gaat zijn, vind ik treurig.’</p>
<p class="tekst">Voor Jeroen Dera was het gebrek aan inhoudelijke uitdaging een reden om te stoppen met lesgeven. ‘Ik wilde aanvankelijk promoveren met een lerarenbeurs en het combineren met mijn baan, maar uiteindelijk heb ik voor een fulltime promotietraject gekozen. Ik ervoer vanuit school weinig steun voor mijn promotieplannen. Men wil wel graag meer academici voor de klas, maar als het puntje bij het paaltje komt is er weinig begrip en ondersteuning vanuit scholen zelf.’</p>
<h5>Verbeteringen</h5>
<p class="tekst">Twee jaar geleden trok staatssecretaris Sander Dekker nog 150 miljoen euro uit om jonge docenten verlichting te bieden. Dat geld was, volgens Dekker, bedoeld om 3000 jonge docenten aan te stellen en te begeleiden. Het geld is verdeeld over ruim 8000 scholen, wat neerkomt op een bedrag van rond de 18.000 euro per school. Wat is er met dat geld gebeurd? Moeilijk te zeggen, het verdween in de zogenaamde ‘lumpsum’ die scholen krijgen: een vaste som geld die naar eigen inzicht besteed mag worden. Het is dus onmogelijk te achterhalen of het geld ook daadwerkelijk bij jonge docenten terecht is gekomen. Om een voorbeeld te geven: in het jaar dat het extra geld vrijkwam, werd op mijn school de lerarenkamer opnieuw ingericht door een binnenhuisarchitect, terwijl er de facto niets veranderde voor nieuwe docenten. Dat wil niet zeggen dat het schoolbestuur het geld fout besteedde: het lumpsumbeleid maakt nou eenmaal dat de overheid niet van schoolbesturen kan eisen dat een bepaald bedrag op een specifieke manier wordt uitgegeven.</p>
<p class="tekst">Dorien König (AOb) zou graag zien dat de overheid bestedingen strakker handhaaft. ‘Haal dit soort geldstromen uit de lumpsum en zorg voor subsidieregelingen. Dan weet je tenminste zeker dat het geld terechtkomt waar het hoort.’ Paul van Meenen (D66) is het daar niet mee eens. ‘Geld weer gaan oormerken is geen doen. De rol van medezeggenschap binnen scholen ligt nu al vastgelegd in de wet, maar nog heel minimaal. Dat zou ik graag zien veranderen: medewerkers, ouders en leerlingen moeten kunnen meebeslissen over bestedingsbeleid.’</p>
<blockquote>
<p class="tekst">&#8216;De klassen moeten kleiner en een fulltime werkweek moet teruggebracht van 26 naar 20 lesuren. Dat kost geld, ja.&#8217;</p>
</blockquote>
<h5 class="tekst">Campagne rondom werkstress</h5>
<p class="tekst">Het verminderen van de werkdruk is een probleem dat vraagt om maatregelen op verschillende vlakken. Van Meenen: ‘Allereerst moeten de klassen kleiner en moet een fulltime werkweek teruggebracht worden van 26 naar 20 lesuren. Dat kost geld, ja. Het kabinet zou daar eens flink in moeten investeren.’ König: ‘Inderdaad: de klassen moeten echt kleiner, en er moet weer meer begeleiding komen voor zorgleerlingen. Ook is het zo dat er nu totaal geen opbouw zit in de belasting van docenten: wanneer je begint, word je meteen in het diepe gegooid. Beginnende docenten moeten echt meer vrijstelling krijgen.’</p>
<p class="tekst">Sander Dekker wijst op zijn beurt voorlopig vooral naar scholen zelf wanneer het aankomt op het verminderen van de werkdruk. In een Kamerbrief van 1 februari jongstleden, waarin vragen worden gesteld over de werkdruk in het onderwijs, stelt hij: ‘Tegengaan van werkdruk begint in de school. Werkdruk komt vooral door de manier waarop schoolteams het onderwijs en het werk invullen.’ Het tegengaan van werkdruk is dan ook niet primair een taak van de overheid, zo kan opgemaakt worden uit de brief: ‘Als scholen het onderwijs efficiënter en effectiever organiseren, zal de werkdruk van leraren lager worden.’ Nog efficiënter? Het is te hopen dat Dekker hiermee niet bedoelt dat er nóg meer taken worden ‘weggeschreven’ in het taakbeleid.</p>
<p class="tekst">Wil Dekker dan werkelijk niets doen? Dat is niet helemaal zo: ‘Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid is in 2014 een campagne rondom werkstress gestart, die mede gericht is op scholen. Doel van deze campagne is dat werkgevers en werknemers signalen van werkstress eerder herkennen en bespreekbaar maken.’ Mooi, maar ook hier wordt weer naar scholen en docenten zelf gewezen: <span class="Cursief">zíj </span>ervaren werkdruk, en dus moeten ze er zelf maar iets aan doen.</p>
<p>Kan het ook anders? Zeker. Kijk alleen al naar de landen om ons heen: in België werkt een docent met een fulltime baan 22 lesuren, vier minder dan in Nederland. Dat scheelt een halve dag. In Finland is het nog beter geregeld: een werkweek van maximaal achttien lesuren, en klassen waarin nooit meer dan 24 leerlingen zitten. Mocht het in Nederland ooit zover komen, dan is dat voor de docenten die ik sprak in de meeste gevallen te laat. Ze zijn al gestopt met lesgeven, of overwegen een overstap. Monica de Koning: ‘Het liefst zou ik iets totaal anders gaan doen. Ik zit er nu over te denken een opleiding tot makelaar te gaan volgen.’</p>


Aafke Romeijn

Waarom zoveel jonge docenten ermee stoppen

<div class="lead">
<p>Singer/songwriter en schrijfster Aafke Romeijn heeft een baby gekregen, Rudi. Maar ze doet met opzet geen fotoshoot in een tijdschrift en plaatst geen herkenbare foto&#8217;s van Rudi op de sociale media.</p>
</div>
<p>Hoera! Ze is er! Rudi Francis Romeijn is geboren. Ze is de allerliefste en allerschattigste baby ooit, natuurlijk. Maar voordat jullie vragen waar alle schattige babyfoto’s blijven moet ik jullie teleurstellen: die komen er niet.</p>
<p>Of ja: natuurlijk zijn er babyfoto’s, maar die blijven op mijn telefoon, of op de afgesloten Tumblr die we gebruiken als fotoboek. En dus niet op facebook, twitter, instagram en snapchat. Hoe graag ik jullie ook zou verblijden met Rudi’s hoofd met konijnenoren-filter: ik ga mezelf inhouden.</p>
<p>&#8216;Onze&#8217; generatie baby’s is de eerste die opgroeit met ouders die zich uitleven op de sociale media. De eerste generatie baby’s die dus overal te vinden is. Er zijn nog geen etiquettes over hoe we daar mee omgaan, en de baby’s zelf kunnen we nog niet vragen hoe ze erover denken dat hun ouders ze vanaf de eerste dag voor iedereen zichtbaar op het internet zetten. Ik heb er lang over nagedacht, over gepraat met Bram, mijn ouders, andere mensen. Ik merk dat iedere ouder anders met het dilemma omgaat, en voor iedere keuze is iets te zeggen.</p>
<p>Mijn eigen leven speelt zich voor een flink deel af in de openbaarheid. Dat komt omdat ik daar zelf voor kies: ik maak muziek, verschijn op tv, en schrijf openhartig in landelijke media en op mijn blog en sociale media-accounts. Soms heeft dat vervelende gevolgen, dan zit ik zelf op de blaren. Vind ik niet erg. De laatste tijd merk ik dat mensen die mijn mening niet kunnen waarderen steeds vaker gaan spitten in wat er over mij vindbaar is op het internet, om vervolgens hun haat te larderen met oeroude citaten of foto’s van mij. Moeten ze zelf weten (ik kan me leukere hobby’s bedenken). Het baart me alleen wel zorgen als ik erover nadenk foto’s van Rudi te posten.</p>
<p>Rudi kan nog geen keuze maken over haar exposure. En ik wil heel graag de keuze aan haar laten. Ik wil niet dat ze betrokken raakt in allerlei discussies, fitties of andere online dingen, alleen maar omdat ze toevallig mijn dochter is.</p>
<p>Bovendien wil ik dat ze, op het moment dat ze daar de leeftijd voor heeft, zelf kan beslissen hoeveel van haar er zichtbaar is online. Dat ze niet haar eerste kalverliefde moet gaan uitleggen dat haar moeder al die gênante babyfilmpjes ooit heeft gepost. Puber zijn is al awkward genoeg.</p>
<p>Ik heb ook nee gezegd tegen het aanbod van een mooie, tot in de puntjes geregelde fotoshoot-met-baby in een landelijk tijdschrift, omdat het raar voelt om Rudi als een soort van accessoire te gebruiken in iets dat uiteindelijk alleen maar dient voor mijn eigen exposure. Daar is ze veel te belangrijk voor.</p>
<div class="figure--right">
<figure id="post-330964 media-330964" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/06/Aafkes-Rudi.jpeg" srcset="" alt="" /></figure>
</div>
<p>Let wel: ik heb begrip en respect voor ouders die een andere keuze maken, en geniet met volle teugen van de foto’s en filmpjes van hun kroost. Deze blogpost is alleen maar bedoeld om uit te leggen waarom wij ervoor kiezen om Rudi uit de schijnwerpers te houden. Om toch een héél klein beetje te kunnen delen, hier een foto met een heel klein beetje Rudi.</p>


Waarom ik geen foto’s van mijn baby op de sociale media zet

<div class="lead">
<p class="p1">Nederlandse leerlingen zijn ongemotiveerd, maar ze presteren prima. We voeden ze te mondig op, vindt Aafke Romeijn. Elk voordeel heb z&#8217;n nadeel.</p>
</div>
<p>Nederlandse leerlingen zijn ongemotiveerd, Nederlandse leraren krijgen relatief weinig betaald en zijn van onvoldoende niveau, maar tóch levert het Nederlandse onderwijs prima leerlingen af. Hoe kan dat? Het is de vraag die gesteld wordt in het OESO-rapport over de staat van het Nederlandse onderwijs dat gisteren gepresenteerd wordt, en het is de vraag die ik mezelf elke keer stel wanneer er weer een lijstje verschijnt waaruit blijkt dat het Nederlandse onderwijs het helemaal zo slecht nog niet doet. Hoe kan het toch dat ons onderwijs, ondanks alle misstanden, functioneert?</p>
<h5 class="p1">Laks en brutaal</h5>
<p class="p1">Eerst even over die ongemotiveerde leerlingen. Ik heb een aantal universitair docenten in mijn vriendenkring die óf veel in het buitenland les hebben gegeven, of zelf buitenlander zijn. Stuk voor stuk verbazen ze zich over het mentaliteitsverschil van studenten hier en over de grens. Vaak gehoorde klacht: Nederlandse studenten zijn laks en ongeïnteresseerd. Ze stellen minder vragen, lezen hun boeken niet, en áls ze een keer hun mond opentrekken dan is het om te klagen dat het vak véél te zwaar is. In Azië zijn studenten ook stil, maar dat is omdat ze geleerd hebben dociel en meegaand te zijn. Nadeel: je krijgt slecht hoogte van ze, het is moeilijk in te schatten of iemand de stof begrepen heeft als ‘ie op elke vraag “ja” antwoord. Op Amerikaanse universiteiten stellen studenten juist eindeloos veel vragen, omdat participatie vanaf dag één een belangrijk onderdeel is van het eindcijfer. Domme vraag of niet: een Amerikaanse student zorgt dat ‘ie ‘m gesteld heeft, al is het maar voor de studiepunten.</p>
<p class="p1">Dit zijn natuurlijk grove generalisaties, maar ik denk dat bovenstaande observaties wel een antwoord vormen op de vraag waarom Nederlandse leerlingen zo ongemotiveerd zijn: dat is een culturele kwestie. We leren onze kinderen dat ze voor zichzelf op moeten komen, dat ze hun zegje mogen doen. Ook in de klas. Autoriteit is relatief: onze leerlingen weten dondersgoed dat docenten niet altijd gelijk hebben, en zijn niet te beroerd hem of haar daarop te wijzen. Deze mentaliteit heeft voor- en nadelen. Natuurlijk is het goed om leerlingen te kweken die zelfstandig nadenken en niet over zich heen laten lopen. Tegelijkertijd creëert dat een leerlingpopulatie die brutaal is, en gewend is geraakt aan het eigen gelijk. Wanneer de docent een laag cijfer geeft dan is hij “gemeen”, en rent de leerling naar papa en mama, die de leraar vervolgens verontwaardigd terechtwijzen.</p>
<p class="p1">Persoonlijk geloof ik niet dat Nederlandse leerlingen het onderwijs saaier vinden dan kinderen elders in Europa. Ik denk dat Nederlandse kinderen minder op hun mondje gevallen zijn, en dus makkelijker hun mening geven. Als je hen vraagt of ze school saai vinden, zullen ze geen twee keer nadenken, maar gewoon “ja” antwoorden. Want: waarom niet? Niemand die hen terechtwijst. Ze hebben niets te verliezen, en eerlijkheid is een groot goed.</p>
<h5 class="p1">Verantwoordelijkheidsgevoel</h5>
<p class="p1">Tot slot nog iets over de status van het leraarschap in Nederland. Die is, in vergelijking met veel andere Europese landen, ondermaats. Leraren verdienen minder dan andere hogeropgeleiden en hebben &#8211; mede daarom &#8211; weinig maatschappelijke status. Bovendien werken ze veel, en is het niveau van veel lerarenopleidingen niet voldoende. Toch leveren we relatief goede leerlingen af. Hoe dat komt? Volgens mij is dat heel simpel: verantwoordelijkheidsgevoel.</p>
<p class="p1">Natuurlijk baal je als docent wel eens dat je ’s avonds laat nog zit na te kijken, zonder dat je daarvoor gecompenseerd wordt. Natuurlijk klaag je bij de koffieautomaat tegen je collega’s over het taakbeleid, of de matige CAO waar de onderwijsbonden mee akkoord zijn gegaan. Maar precies dát is de reactie van veel docenten: klagen, tegen collega’s, op school en op facebook, desnoods in de krant. Een docent zal niet snel zeggen: ik ga mijn werk pas doen wanneer ik ervoor betaald krijg. Als je betaald krijgt voor een magere zes, dan ga je als docent niet voor de klas staan als een magere zes. Daar zijn alleen je leerlingen en jijzelf de dupe van: die leerlingen kunnen er ook niks aan doen dat jouw arbeidsvoorwaarden ruk zijn, en als docent is het je passie om leerlingen iets bij te brengen. Helemaal, niet half.</p>
<p class="p1">Het Nederlandse onderwijs functioneert, omdat Nederlandse docenten hun werk doen, en dat doen ze over het algemeen best goed. Nederlandse docenten staken niet. Niet omdat er geen reden is om te staken, maar hé: je hebt je examenklas alleen op die middag nog een uurtje, en die moeten echt nog even door de stof voor het schoolexamen heen. Als er weer eens taakuren in een zwart gat verdwijnen dan zeg je als leraar niet: &#8216;Nou, dan kijk ik een maand lang geen toetsen na.&#8217; Je leerlingen hebben immers recht om te weten hoe ze ervoor staan &#8211; en je wil zelf ook graag weten hoe de vlag erbij hangt. Als leraren nou een heel klein beetje de mentaliteit van hun leerlingen zouden overnemen, en een iets grotere mond zouden opzetten tegen de regering en de vakbonden, misschien dat er dan ooit een beetje verandering komt in hun maatschappelijke status.</p>


Màààm, de leraar is gemeen

<div class="lead">
<p>Voor het vwo-eindexamen Nederlands, dat vandaag afgenomen wordt, haalde Aafke Romeijn als leraar nooit een tien. Een examen, vertelde ze haar leerlingen ook, dat is de vijand.</p>
</div>
<p>Vanmiddag was het weer zover: alle vwo-eindexamenleerlingen maakten hun examen Nederlands. Het meest omstreden examen van allemaal. Ieder jaar regent het klachten bij het LAKS, schrijven leraren Nederlands opiniestukken over wat er niet deugt aan het examen en aan het antwoordmodel, en wat er nou eigenlijk wel of niet getoetst wordt.</p>
<p>De afgelopen jaren heb ik als (oud-)leraar Nederlands steevast het examen zelf gemaakt en nagekeken. Gemiddeld kwam ik uit op een 8. Niet echt hoog, nee. Moet je eens proberen te verkopen als je docent wiskunde bent. &#8216;Ik had een 8, dus ik had 20 procent van de berekeningen fout.&#8217; Me dunkt dat dat je geloofwaardigheid niet echt ten goede zou komen. Toch hebben veel leraren Nederlands zich verzuchtend neergelegd bij het feit dat je voor een taalvak nou eenmaal geen tien kunt halen.</p>
<p>Ooit gaf ik een tweedeklasser een tien voor een fantastisch geschreven essay. Toen een collega daar lucht van kreeg klonk het: ‘Maar dat betekent dat het essay perfect is, en perfectie bestaat niet wanneer het om taal of kunst gaat.’ Een veelgehoord argument.</p>
<h5>Regeltjes overschrijven</h5>
<p>Juist daar schuurt het wat het eindexamen Nederlands betreft. De toetsing van tekstbegrip kwam ooit voort uit ontevredenheid met examens waarbij leerlingen alleen een opstel en een samenvatting hoefden te schrijven. Het nakijken van dergelijk schrijfwerk zou te subjectief zijn, het resultaat te veel afhangen van individuele leraren. Daarvoor in de plaats moest een examen komen dat objectief zou meten of leerlingen in staat zijn een tekst te lezen, analyseren en begrijpen. Tot voor kort bestond het examen uit een geleide samenvatting en een deel tekstbegrip. Als leerling haalde ik een 5,2 voor mijn eindexamen Nederlands, omdat ik niet door had dat &#8216;geleide&#8217; samenvatting betekent dat je als leerling niets anders hoeft te doen dan wat voorgeschreven regeltjes letterlijk overschrijven en aanvullen – alleen op die manier blijft zo’n samenvatting immers &#8216;meetbaar&#8217; en past ‘ie in een antwoordmodel. Mijn lerares Nederlands belde me op en legde me uit: ‘Je hebt de tekst geparafraseerd. Feitelijk klopt alles, maar dat parafraseren mag niet van het antwoordmodel…’ Gelukkig had ik me al ingeschreven voor de studie Nederlands, anders was ik uit woede alsnog iets anders gaan doen.</p>
<p><q class="pull-right">Perfectie bestaat niet wanneer het om taal of kunst gaat</q><br />
Inmiddels is ook de politiek erachter gekomen dat die geleide samenvatting een farce van jewelste was en wordt alleen tekstbegrip nog getoetst. Dat zou waterdicht moeten zijn. Gek toch, dat leraren Nederlands zelf er al geen tien voor lijken te kunnen halen. Als van één groep mensen vast zou moeten staan dat hun leesvaardigheid optimaal is, dan zijn zij het toch? Sterker nog: als leraren Nederlands een zogenaamd objectief meetbaar examen al niet foutloos kunnen maken, wie in godsnaam dan wel?</p>
<p>Als leraar Nederlands probeer je je leerlingen jarenlang op te leiden tot kritische lezers en zelfstandige denkers. Dat klinkt groot en dat is het ook. Natuurlijk moeten er bepaalde handige vaardigheden aangeleerd worden, zoals spelling en grammatica, maar uiteindelijk is het doel om leerlingen af te leveren die kritisch staan tegenover tekst, kunst en media. Ik weet dat mijn leerlingen soms moe werden wanneer ik weer eens zei: ‘je kunt het antwoord op deze vraag natuurlijk ook heel anders zien…,&#8217; of ‘het is maar net hoe je het beargumenteert.’ Leerlingen willen graag weten wanneer iets goed of fout is, zodat ze zeker weten dat ze hun toets goed maken. Het kost enorm veel moeite om die reflex aan banden te leggen.</p>
<p><q class="pull-left">Zet alles wat ik je heb proberen te leren maar even aan de kant</q></p>
<p>Na zes jaar ploeteren is het dan zover: je hebt een examenklas voor je, waarvan op z’n minst een deel goed begrijpt dat een schrijver zelden één heldere bedoeling heeft met een tekst, dat een tekst nooit één vaststaande betekenis heeft en dat argumenten vaak betwistbaar en dubbelzinnig zijn. Vervolgens komt het eindexamen Nederlands langs, en moet je diezelfde leerlingen uitleggen dat dat examen een soort hoepeltje is waar doorheen gesprongen dient te worden, en dat er volgens het antwoordmodel maar één juist antwoord is op elke vraag. Zet alles wat ik je heb proberen te leren maar even aan de kant. Nee, een toelichting op je antwoord is niet mogelijk. Dat impliceert dat de hoge heren bij het Cito precies weten wat de enige juiste betekenis van de tekst is en dat ze de exacte gedachten van de auteur kennen.</p>
<p>Als docent restte me niets anders dan leerlingen uitleggen dat het eindexamen Nederlands een soort vijand was die we samen in de pan dienden te hakken. Een vijand die niets te maken heeft met kritisch denken, maar alles met geforceerde en nutteloze meetbaarheid. Dit eindexamen is alles wat het vak Nederlands lelijk maakt en alles wat maakt dat leerlingen een bittere bijsmaak overhouden aan dit &#8216;nutteloze&#8217; vak. Ik zou zelfs zover durven gaan te stellen dat het huidige eindexamen Nederlands bijdraagt aan het teruglopende aantal leerlingen dat kiest voor een studie Nederlands.</p>
<p>Stel je voor: vier jaar lang trucjes aanleren om zonder argumentatie te mogen stellen dat alinea x geen toelichting is bij alinea y, maar wel een voorbeeld. Ik zou er ook niet aan beginnen.</p>


Dit eindexamen is alles wat het vak Nederlands lelijk maakt

<div class="lead">
<p>In <em>de Volkskrant</em> pleiten ouders en BN&#8217;ers voor een Down-vriendelijke samenleving, en vragen ze de NIP-test niet standaard aan te bieden. Maar waarom zegt het betaalbaar maken van een keuze iets over het bestaansrecht van hun kinderen, vraagt Aafke Romeijn.</p>
</div>
<p>Vanochtend stond er een <a href="http://www.volkskrant.nl/opinie/wij-willen-een-down-vriendelijke-samenleving~a4266835/" target="_blank">brief</a> in <em>de Volkskrant</em>, getekend door een aantal BN’ers en een aantal ouders van kinderen met het syndroom van Down. De opstellers zijn bang dat het standaard aanbieden van de NIP-test – die test op een aantal ernstige genetische afwijkingen, waaronder Down – zorgt voor een samenleving waarin mensen met Down niet langer welkom zijn. Het worden &#8216;mensen die er niet hadden hoeven zijn&#8217;, zo wordt er gesteld, terwijl deze groep &#8216;het leven juist zoveel kleur geeft.&#8217;</p>
<p>Laat me eerst een paar nuances aanbrengen. De NIP-test wordt nu al aangeboden, wanneer uit de combinatietest blijkt dat je een verhoogde kans op een kind met een afwijking hebt. De combinatietest en NIP-test vinden vroeg in de zwangerschap plaats, in de periode waarin ook reguliere abortussen nog gepleegd mogen worden. Momenteel kosten beide testen nog geld: wij betaalden 160 euro voor de combinatietest. Wanneer je vervolgens een NIP-test moet laten doen (wanneer uit de bloedtest blijkt dat je een verhoogd risico loopt), dan kunnen die kosten oplopen tot ongeveer 350 euro. Dat komt nu dus voor rekening van de toekomstige ouders. Minister Schippers wil dat de test voor iedereen beschikbaar wordt, en dat ‘ie in het basispakket wordt opgenomen.</p>
<p>Daar zit meteen een eerste probleem: het punt dat de briefschrijvers willen maken gaat over over de keuze om een kind met Down te houden of niet, terwijl we het eigenlijk vooral hebben over een financiële gelijktrekking. Immers: in buurlanden wordt de test al langer vergoed door verzekeringen. In Nederland is de test duur, zeker voor mensen met weinig geld. Willen zij minder graag weten of hun kindje gezond is of niet? Dat lijkt me sterk. Toch wekt de brief in <em>de Volkskrant</em> de suggestie dat het goed is om een financiële drempel in te bouwen, zodat mensen minder geneigd zijn de test te doen. Fout: alleen mensen voor wie 160 of 350 euro veel geld is zullen twijfelen om de test af te laten nemen. Voor andere ouders gelden alleen dezelfde ethische vragen als voor de briefschrijvers: wil je weten of je kind iets heeft? En zo ja: wat doe je met die kennis?</p>
<p>Dat brengt me bij het volgende punt: wat is er mis met kennis over de gezondheid van je baby? We hebben decennia geleden als samenleving besloten dat vrouwen (of: ouders) mogen beslissen of ze hun bevruchte eicellen wel of niet laten uitgroeien tot een baby. Wanneer een vrouw een abortus wil laten plegen, dan hoeft ze zich daar in principe niet voor te verantwoorden. Wat de motivatie ook is (het was een ongelukje, je wil überhaupt geen kinderen, de zwangerschap is het resultaat van ongewenste seks, etc.): het is en blijft een beslissing die bij de ouders ligt. Blijkbaar vinden de briefschrijvers in <em>de Volkskrant</em> dat een zware genetische afwijking geen reden mag zijn om een zwangerschap af te breken. Waarom niet? Waarom zou je geen abortus mogen plegen wanneer je weet dat je een kind krijgt met een handicap die een last zal leggen op zichzelf, zijn of haar omgeving én de samenleving, maar mag je wél abortus plegen wanneer het krijgen van een (gezond) kind je simpelweg even niet uitkomt?</p>
<p>Het kan natuurlijk zijn dat de briefschrijvers tegen abortus als zodanig zijn. De ChristenUnie is één van de initiatiefnemers van de brief, dus zo’n gekke gedachte is dat niet. Echter: dan wordt het een heel andere discussie, eentje die – zoals ik eerder al schreef – decennia geleden al gevoerd is en die niks met de NIP-test te maken heeft. Aan het eind van de brief wordt het aloude eugenetica-argument nog maar eens aangevoerd: wat is de volgende stap na de NIPT? Alleen nog maar kinderen met blauwe ogen? Dit argument wordt bij het vak Nederlands in de brugklas al gebruikt als het schoolvoorbeeld van een &#8216;slippery slope-argument&#8217;: een drogreden die een fictief hellend vlak schetst. Het is inmiddels een dusdanig lachwekkend dystopisch cliché geworden dat het niet eens de moeite is om het inhoudelijk te weerleggen.</p>
<p>Wat overblijft is een zeurend onderbuikgevoel. De BN’ers die programma’s vol gezellige Downies maken, en de ouders die zielsveel van hun Down-kinderen houden, hebben het gevoel dat het betaalbaar maken van de NIP-test iets zegt over het bestaansrecht van hun kinderen/programma-onderwerpen. En dat is natuurlijk niet zo. De test stelt ouders slechts in staat een afgewogen beslissing te nemen die de rest van hun leven (en dat van hun eventuele kind) fundamenteel zal beïnvloeden. Natuurlijk is het verschrikkelijk wanneer iemand je op straat zegt dat je kind er &#8216;niet had hoeven zijn&#8217;, zoals een briefschrijfster vertelt. Net zo vervelend als wanneer iemand je vertelt dat je om de verkeerde redenen voor abortus hebt gekozen. We leven in een land waar we elkaar vrijlaten in de keuzes die we maken, laten we dat vooral zo houden.</p>


Laat toekomstige ouders met de NIP-test een afgewogen beslissing maken!

<div class="lead">
<p class="p1">De politiek wil van de VAR af, en van de zzp&#8217;er voortaan een &#8216;overeenkomst&#8217; voor ie-de-re klus. Wat doen we in Nederland als er onrecht heerst? Juist: we tuigen een enorme papieren tijger op.</p>
</div>
<p class="p1">De kogel is door de kerk: de Eerste Kamer heeft ingestemd met het afschaffen van de VAR en het invoeren van modelovereenkomsten.</p>
<p class="p1">In het kort: de VAR was tot dusver een papiertje dat je als zzp’er aanvroeg bij de Belastingdienst, waarmee je vervolgens een jaar lang kon bewijzen dat je zelfstandige was. Maar de politiek wil iets doen aan al die vermaledijde schijnzelfstandigen, die worden uitgebuit door PostNL en andere voormalige overheidsbedrijven. En wat doen we in Nederland als er onrecht heerst? Juist: we tuigen een enorme papieren tijger op. Zo ook nu.</p>
<p class="p1">Dat schijnzelfstandigen een kwetsbare en uitgebuite beroepsgroep zijn, daar zijn vriend en vijand het inmiddels over eens. Schijnzelfstandigheid is maar voor één partij voordelig, en dat is de werkgever, die goedkoop personeel inhuurt dat hij op elk moment kosteloos weer aan de kant kan zetten. Maar, zoals ik eerder deze week <a href="https://www.vn.nl/hou-eens-op-met-zzpers-bashen/" target="_blank">ook al schreef</a>: schijnzelfstandigen zijn niet de enige zelfstandigen. Sterker nog: de meeste zzp’ers zijn nog altijd mensen die werkzaam zijn in een branche waarin loondienst simpelweg geen optie is. Ze zijn al sinds jaar en dag ondernemer, en functioneren prima. En juist die zzp’ers dreigen nu de dupe te worden van het niet aflatende pestgedrag waarmee de overheid zzp’ers weer in loondienst wil duwen.</p>
<p class="p1"><q class="pull-left">Vanaf medio 2016 moeten 1,2 miljoen zzp’ers individueel het wiel gaan uitvinden. Veel succes.</q></p>
<p class="p1">Zoals het er nu uitziet moeten zzp’ers vanaf halverwege 2016 zogenaamde “overeenkomsten” gaan maken voor elke nieuwe klus, en elke nieuwe opdrachtgever. Die overeenkomsten zijn een soort contracten, die aan zeer specifieke eisen van de Belastingdienst moeten voldoen. Zijn zzp’ers dan ervaren arbeidsjuristen? Nee, totaal niet. Gelukkig heeft de overheid ervoor gezorgd dat er een aantal modelovereenkomsten klaarliggen. Alleen… je gaat mij niet vertellen dat voor iedere branche en ieder soort klus een voorbeeldbrief voorhanden gaat zijn. Dat is simpelweg onmogelijk: iedere zzp’er heeft z’n eigen niche, z’n eigen klanten en opdrachtgevers, en elke tak van sport is weer anders. Waar het dus op neer komt is dat vanaf medio 2016 1,2 miljoen zzp’ers individueel het wiel moeten gaan uitvinden. Veel succes.</p>
<p class="p1">Daar komt nog eens bij dat het onnoemelijk veel extra werk gaat opleveren, al die overeenkomsten. Niet voor schijnzelfstandigen: die hebben doorgaans maar één opdrachtgever waarmee ze hoeven te onderhandelen. Maar laat ik eens kijken naar mijn eigen werkveld: de popmuziek. Stel: ik geef vier optredens per week. Al die optredens zijn op verschillende poppodia, en dus moet ik vier keer per week een contract uitonderhandelen. Mijn bandleden zijn op hun beurt ook zzp’er, en factureren aan mij. Ook met hen moet ik individuele overeenkomsten gaan afsluiten. Als dit doorgaat, dan ben ik al snel een dag per week bezig met alle administratie. Bij wie kan ik die uren factureren?</p>
<p class="p1">En gaat men bij de Belastingdienst werkelijk mankracht inzetten om <i>al</i> die overeenkomsten te checken op juridische fouten? Daar kan ik me weinig bij voorstellen. Het zal wel weer neerkomen op enkele tientallen steekproeven per jaar. Ik hoop dat ik ongelijk krijg, maar ik voorzie een bureaucratische flop van pgb-achtige proporties: 1,2 miljoen zzp’ers die niet weten wat ze vanaf mei moeten doen, een enorme berg papierwerk waar de honden geen brood van lusten, en dan zwijg ik nog over opdrachtgevers, die zzp’ers tegen die tijd inmiddels liever kwijt dan rijk zullen zijn. En waarvoor? Schijnveiligheid voor schijnzelfstandigen.</p>
<p class="p1">Beste politiek: denk hier alsjeblieft nog een nachtje over na. Hou op met zzp’ertje pesten, en bedenk een werkbaar alternatief.</p>


Nee, zzp’ers zijn geen arbeidsjuristen

<div class="lead">
<p>Zzp&#8217;ers worden overal afgeschilderd als onsolidaire belastingontduikers, ziet Aafke Romeijn. Terwijl het juist de overheid en de werkgevers zijn die een klimaat hebben gecreëerd waarin flexibiliteit het nieuwe zwart is.</p>
</div>
<p>&#8216;Zzp’ers jagen de overheid op kosten,&#8217; <a href="http://www.volkskrant.nl/economie/waarom-zzp-ers-de-economie-te-gronde-richten~a4230474/" target="_blank">schrijft</a> Yvonne Hofs dit weekend in <em>de Volkskrant</em>. In een lang artikel hekelt ze alle &#8216;jubelverhalen&#8217; over zzp’ers en zelfstandig ondernemerschap. De onderbetaalde schijnzelfstandigen zijn eigenlijk wat men vroeger dagarbeiders noemde, en de toch al overbetaalde zelfstandige adviseurs en consultants hoeven lekker weinig belasting te betalen. En allemaal verzuimen ze bij te dragen aan het onderhoud van de dijken en ons sociale stelsel, en spelen daarmee maatschappelijk gezien vals. Want zeg nou zelf: waarom zou een zzp’er recht hebben op zwangerschapsverlof – ze heeft toch helemaal geen premies betaald?</p>
<p>Sinds de volle omvang van de zzp-explosie duidelijk is geworden, klinken er steeds meer kritische – en zelfs verontwaardigde – geluiden. Zzp’ers worden afgeschilderd als belastingontduikers, de overheid als laffe partij die niet aan die verdomd oneerlijke zelfstandigenaftrek durft te tornen uit angst voor stemverlies. Zzp’ers worden voor het gemak ingedeeld in twee grote groepen: enerzijds de arme medewerkers in de zorg en bouw, die gedwongen worden tot ondernemerschap door grote boze werkgevers die geen zin hebben om meer te betalen dan nodig, anderzijds de yuppen en hipsters die dromen van uitslapen en de hele dag rondhangen in een koffietentje. Dat er ook branches zijn waar loondienst simpelweg niet bestaat, wordt gemakshalve buiten beschouwing gelaten.</p>
<p>Laat ik eens inzoomen op zo’n &#8216;bedrijfstak&#8217;, die ik toevallig goed ken omdat ik er zelf al een paar jaar in ronddwaal: de popmuziek. Als popmuzikant geef je tientallen optredens per jaar. Ieder poppodium is een opdrachtgever, die jou je salaris voor één avond uitbetaalt. Aangezien er niet zoiets bestaat als een Gilde voor Popmuzikanten waar je in dienst kunt treden, heb je als muzikant geen andere keuze dan het zzp-schap. Dat is niets nieuws: zo werkt de muziekwereld al decennialang. Zzp-schap is simpelweg het bedrijfsmodel van de muziekwereld, en de muziekwereld is daarin niet uniek: er zijn tal van beroepen waarvoor loondienst niet bestaat.</p>
<p>Als zelfstandige probeer ik zo goed en kwaad als het gaat mijn eigen voorzieningen te treffen: ik sluit me aan bij een broodfonds voor het geval ik ziek word, zet geld opzij voor vakantiedagen en mindere tijden, en onderhandel altijd over mijn gages, exclusief BTW. Ik heb niet het gevoel dat ik een belastingontduikende vrijheidsjunk ben, en erger me dan ook kapot aan de toon die kritische journalisten aanslaan wanneer het over zzp’ers gaat. Het zijn namelijk niet de zzp’ers die de economie saboteren met hun onsolidaire gedrag, het zijn de overheid en de werkgevers die een klimaat hebben gecreëerd waarin flexibiliteit het nieuwe zwart is. Werkgevers eisen steeds meer vrijheid, willen voor een dubbeltje op de eerste rij zitten, en probeerde de crisis te overleven door personeel te ontslaan en opnieuw in te huren als zzp’er. De overheid heeft dusdanig veel bezuinigd in de zorg en de culturele sector dat ook daar massaal ontslagen zijn gevallen. Om een voorbeeld te noemen: muziekscholen zijn door bezuinigingen als dominostenen omgevallen. Wat doen gemeentes vervolgens om toch een culturele voorziening voor de burgers te treffen? Ze stellen collectieven aan van muziekdocenten die als zzp’er hun eigen muzieklessen dienen te verkopen.</p>
<p>Het is heel goed om kritisch te kijken naar het explosief groeiende aantal zzp’ers, maar blind foeteren op 1,2 miljoen zelfstandig opererende mensen heeft geen enkele zin. De overheid heeft A gezegd, en moet nu ook maar eens B zeggen. In de meeste gevallen is het niet de zzp’er die belasting en premies ontduikt, maar doen werkgevers en de overheid dat zelf. Het is een misdaad om eerst jarenlang te bouwen aan een klimaat waarin flexibiliteit de nieuwe norm is, en vervolgens zzp’ers te verwijten de economie te ondermijnen. Kom dan als overheid over de brug, en zorg ervoor dat pensioenen, premies en verzekeringen beschikbaar en betaalbaar worden voor zzp’ers. Geloof mij: we zijn echt niet te beroerd om ons steentje bij te dragen.</p>


Hou eens op met zzp’ers bashen!

<div class="lead">
<p>Het middelbare schoolvak Nederlands moet veranderen, vinden docenten. Klopt, schrijft Aafke Romeijn. En gooi literatuurgeschiedenis dan meteen uit het verplichte curriculum.</p>
</div>
<p>Vriend en vijand zijn het erover eens: het schoolvak Nederlands moet op de schop. Al decennialang vecht het vak met een stoffig imago: Karel ende Elegast en Vondel zijn saai maar verplicht, oefenen voor het eindexamen bestaat uit het eindeloos maken van oefeningen over signaalwoorden en verbanden tussen alinea’s. Zelf stond ik zes jaar voor de klas als lerares Nederlands, en hoorde leerlingen vaak verzuchten: ‘Iederéén haalt een zeven voor Nederlands. Of je nou je best doet of niet.’ Universitair docenten verzuchten op hun beurt dat studenten zo erbarmelijk schrijven. Genoeg reden om de invulling van het vak onder de loep te nemen. En als we dan toch bezig zijn, dan wil ik nog wel een balletje opgooien.</p>
<p>Zes jaar lang onderwees ik Nederlands op het VWO, aan klas 1 tot en met 6. De meeste aspecten van mijn vak waren voor alle leerlingen relevant: welke studie je ook gaat doen, je zult in staat moeten zijn om een paper te schrijven. Waar je interesse ook ligt, het is voor iedereen nuttig om kritisch de krant te kunnen lezen, of een argument op waarde te kunnen schatten. Het is voor iedereen handig om een presentatie te kunnen geven voor collega’s. Er is echter altijd één vakgebied geweest waarvoor die vlieger niet op leek te gaan: literatuurgeschiedenis. Is dat werkelijk voor iedereen noodzakelijk?</p>
<p>Die vraag werd me jarenlang gesteld wanneer ik in de vierde klas aan kwam zetten met Middelnederlandse toneelstukken, wanneer ik in de vijfde klas Vondel uitdeelde, of wanneer ik in de zesde de poëzie van Van Ostaijen besprak. Nou zijn de meeste docenten wel gewend aan de vraag waarom iets nuttig of noodzakelijk zou zijn, maar het zette me aan het denken. Welke ervaring en kennis doen leerlingen op wanneer ze zich met onbegrip en tegenzin door een oude tekst heen worstelen? Allereerst dat het lezen van literatuur een marteling kan zijn. Nou is onderwijs er niet om het leerlingen naar de zin te maken, maar toch: kan dat niet anders?</p>
<p>Mijn ervaring is dat ongeveer 50% van de leerlingen in de bovenbouw van het VWO literatuurgeschiedenis ziet als een zure appel, waar je het best doorheen bijt door zoveel mogelijk informatie van het internet te plukken, en zo min mogelijk te lezen. Deze leerlingen vinden het niet erg een 5 te scoren, de voldoendes voor begrijpend lezen, presenteren en andere onderdelen compenseren dat cijfer. Het kan natuurlijk aan mijn gebrek aan enthousiasmerende vaardigheden liggen, maar de helft van de bovenbouwleerlingen was tegen het eindexamen nog net zo negatief over literatuur als toen ze de vierde klas binnenkwamen. Ik heb nooit de illusie gehad dat deze leerlingen na hun examens ooit nog vrijwillig een boek – laat staan een oud boek – vast zullen pakken.</p>
<p>De andere helft van de leerlingen is op z’n minst nieuwsgierig, en op z’n best ontzettend geïnteresseerd. Een kleine groep leest dagelijks en is al snel in staat om op redelijk diepgaand niveau over literatuur te praten. Toen ik deze leerlingen in de zesde klas in mijn eigen tijd een extra uur aanbood om bij elkaar te komen en een roman van Mulisch te analyseren, gebeurde er iets wonderlijks. De leerlingen kwamen, hadden de roman gelezen en waren zelfstandig tot erg interessante inzichten gekomen. Plotseling werden ze niet langer geremd door de zuchtende en ongeïnteresseerde meerderheid van de klas, en kwamen ze hardop denkend tot een diepgaand gesprek over literatuur. Ik hoefde slechts hier en daar aan te vullen en te sturen, en vol verbazing te luisteren. Dit was literatuuronderwijs zoals ik het altijd had willen geven.</p>
<p>Waarom maken we van literatuurgeschiedenis geen keuzevak? De basisvaardigheden, die voor alle leerlingen onontbeerlijk zijn, blijven verplicht. Alle leerlingen lezen elk jaar een aantal (actuele) romans, met als hoogste inzet: het bevorderen van leesplezier, en het ontwikkelen van leesvaardigheid en tekstbegrip op eigen niveau. Daarbovenop kunnen leerlingen aan het eind van de derde of vierde klas kiezen voor literatuurgeschiedenis, zoals dat nu ook al gaat met kunstgeschiedenis. Je creëert clusters van leerlingen die interesse en aanleg hebben voor het onderwerp, en die je niet hoeft te overtuigen van het nut van het lezen van een boek van voor de millenniumwisseling. Het niveau stijgt zienderogen, en de frustratie van leraar en leerling neemt af.</p>
<p>Ik weet dat het vloeken in de kerk is, maar laten we wel wezen: hoeveel baat heeft de leerling die een betastudie gaat doen nou echt bij het lezen van Couperus…?</p>


Maak van literatuur op de middelbare school een keuzevak

<div class="lead">
<p>Dat minister Bussemaker de universitaire lerarenopleidingen gaat veranderen is broodnodig, schrijft Aafke Romeijn. En zij kan het weten.</p>
</div>
<p>Afgelopen vrijdag <a href="http://nos.nl/artikel/2079457-lerarenopleiding-voor-academici-vernieuwd.html" target="_blank">kondigde</a> minister Bussemaker aan dat de universitaire lerarenopleidingen op de schop gaan. Nog voordat ik gelezen had welke veranderingen er op stapel staan, leek me dit reden genoeg voor champagne en taart. Immers: in het geval van de lerarenopleiding betekent verandering al snel verbetering. Nog groter werd mijn vreugde toen ik las dat de regel afgeschaft wordt dat je voor een eerstegraads bevoegdheid eerst een vakspecifieke master moet volgen, maar dat er een tweejarige master komt waarin maatwerk geboden wordt.</p>
<p>Iets meer dan een jaar geleden schreef ik een uitgebreid <a href="https://www.vn.nl/verstand-op-nul-en-vooral-niet-te-kritisch-zijn/" target="_blank">artikel</a> over hoe de universitaire lerarenopleiding in mijn ogen op vele niveaus faalde. In mijn stuk beperkte ik me tot de tekortkomingen van de eenjarige masteropleiding waarmee je een bevoegdheid haalt. Ik liet het drama dat zich in het jaar vóór die master afspeelde buiten beschouwing.</p>
<p>Hoe dat zit? Ik belandde direct na het behalen van mijn bachelor Nederlands in het onderwijs. Na twee jaar wist ik dat ik les wilde blijven geven, en besloot ik mijn bevoegdheid te gaan halen. Tot mijn schrik kwam ik er toen pas (rijkelijk laat, inderdaad) achter dat ik niet alleen de lerarenopleiding moest doen, maar dat ik eerst nog een vakspecifieke master Nederlands diende te halen. Een reguliere éénjarige master: zes vakken en een dikke scriptie. Deeltijd bestond op de universiteit niet, maar ik hoopte dat twee colleges per week te combineren zouden zijn met een halve baan in het onderwijs.</p>
<p>Een naïeve gedachte: iedereen die het universitair onderwijs een klein beetje kent, weet dat collegeroosters doorgaans twee weken voor het begin van het nieuwe semester pas openbaar gemaakt worden, en dat ze elk semester compleet anders zijn. Onmogelijk voor een roostermaker in het voortgezet onderwijs om daar omheen te roosteren. Het gevolg: ik was gedwongen om een jaar onbetaald verlof op te nemen, om terug de collegebanken in te gaan. Niet vanwege het zware studieprogramma, maar vanwege de inflexibiliteit van de universitaire logistiek.</p>
<p>Ik baalde. En mijn chagrijn werd nog groter toen ik ontdekte dat de vakken die ik ging volgen niets te maken hadden met de onderwijspraktijk. Ik werd, zoals het meestal gaat bij masterprogramma’s, voorbereid op een academische aio-carrière die slechts voor een enkeling wenselijk én weggelegd is. De vakken waren interessant, en ik maakte een persoonlijke academische ontwikkeling door, maar ik had geen moment het idee dat ik bezig was met mijn lespraktijk. Integendeel: toen ik aan het eind maanden eenzaam zat te ploeteren aan mijn scriptie, kon ik me nauwelijks nog herinneren wat lesgeven nou eigenlijk was. Laat staan waarom ik het zo leuk vond.</p>
<p>Toen ik na een jaar eindelijk weer les kon gaan geven, en aan de &#8216;echte&#8217; lerarenopleiding kon beginnen, bleek ook daar de inflexibiliteit hoogtij te vieren. Nee, ik kon geen vrijstellingen krijgen, hoeveel ervaring ik ook had. Ik moest gewoon stage lopen, en diende alle beginnersvakken te volgen. Het eerste college ging over hoe je leerlingen dient te begroeten wanneer ze het lokaal binnenlopen. Elke week weer vroeg ik me zuchtend af waarom het gemotiveerde en goed functionerende docenten zo moeilijk wordt gemaakt om een bevoegdheid te halen. De opleiding voelde van begin tot eind als docentje pesten.</p>
<p>Ik ben heus niet de enige docent die niet direct, op twintigjarige leeftijd, voor het onderwijs koos. Velen kiezen via een omweg, of op latere leeftijd, voor een carrière voor de klas. Dat is maar goed ook: iedere school heeft baat bij docenten in alle soorten en maten. Het is bizar dat zij-instromers, late beslissers of net-afgestudeerden die eerst de kat uit de boom kijken gedwongen worden om fulltime terug de schoolbanken in te gaan. Ik ben dan ook ontzettend verheugd te horen dat er eindelijk écht maatwerk geboden gaat worden. Maar natuurlijk geldt ook hier: eerst maar eens zien. De lerarenopleidingen zijn de afgelopen decennia al vaak bekritiseerd en omgegooid, lang niet altijd met verbetering tot gevolg. We houden het in de gaten.</p>


Waarom de lerarenopleiding inderdaad flink op de schop moet

<div class="lead">
<p>Als je individuele daders niet kunt aanpakken, kun je enkel nog algemene maatregelen nemen. Maar juist de reactie van burgemeester Reker rechtvaardigt feminisme.</p>
</div>
<p>De massa-aanranding in Keulen is al bijna een week oud, maar de ophef lijkt pas net begonnen. Het ene kamp, onder bezielende leiding van Geert Wilders, profileert zich opeens als voorvechter van vrouwenrechten en roept om het hardst &#8216;zie je wel!&#8217; Een ander kamp maakt zich woest over de Keulse burgemeester, die gezegd zou hebben dat vrouwen voortaan maar een armlengte afstand moeten houden tot mannen. <em>Victim blaming</em>, zo <a href="https://www.facebook.com/LodewijkAsscher/posts/929055387182522" target="_blank">omschrijft</a> Lodewijk Asscher die uitspraak op Facebook.</p>
<div class="gpdr-overlay-wrapper">
    <script type="text/plain" class="gpdr-iframe gdpr-service-twitter"></p>
<blockquote class="twitter-tweet" width="500">
<p lang="nl" dir="ltr">Een gedragscode voor vrouwen?? Totale gekte, vrouwen zijn slachtoffer géén dader. Daders oppakken en snel uitzetten! <a href="https://t.co/1og4NSfWbY">https://t.co/1og4NSfWbY</a></p>
<p>&mdash; Geert Wilders (@geertwilderspvv) <a href="https://twitter.com/geertwilderspvv/status/684420415071072256">January 5, 2016</a></p></blockquote>
<p><script async src="//platform.twitter.com/widgets.js" charset="utf-8"></script>    </script></p>
<div class="row">
<div class="col-sm-12">
<div class="gdpr-content">
<h4>Twitter</h4>
<p>Deze dienst is alleen beschikbaar wanneer alle cookies zijn geaccepteerd</p>
<p>                <a href="javascript: Cookiebot.renew()" class="gdpr-settings btn btn--primary button--primary">Wijzig cookie voorkeur</a>
            </div>
</p></div>
</p></div>
</div>
<p>Het enige waarover iedereen het eens is: de daders moeten bestraft worden. Merkel beloofde een hard optreden van de rechtsstaat. Zo doen we dat wanneer ons iets aangedaan wordt: we pakken de daders op, straffen die, en gaan door met ons leven.</p>
<p>In het geval van Keulen zit er echter een kink in de kabel: de kans is aanzienlijk dat er niemand opgepakt gaat worden. De slachtoffers komen in hun beschrijvingen van de daders niet veel verder dan dat ze een Arabisch of Noord-Afrikaans uiterlijk hadden en tussen de 20 en 35 jaar waren. De politie was wel ter plaatse, maar heeft niks gezien, en camerabeelden van omstanders zijn vaag. Bovendien ging het naar verluidt om een groep van circa duizend mannen. Het is achteraf vrijwel onmogelijk nog vast te stellen wie wat gedaan heeft.</p>
<p>Welk harde optreden rest Merkels rechtsstaat dan? Als je individuele daders niet kunt aanpakken, kun je enkel nog maatregelen nemen in algemenere zin, om herhaling te voorkomen. Precies dat soort maatregelen kondigde burgemeester Henriëtte Reker tijdens een persconferentie aan. Er zullen bij volgende evenementen meer camera’s opgehangen worden, en er zal meer politie worden ingezet. Daarnaast verschijnen er twee online gedragscodes: eentje voor vrouwen, en één voor jongemannen van allochtone afkomst. Over de vrouwengedragscode was heel internet het al snel eens: die is belachelijk. Vrouwen dienen zich niet aan te hoeven passen aan barbaren die hun handen niet thuis kunnen houden. Over de gedragscode voor jonge allochtone mannen horen we – tot nu toe – vrijwel niemand.</p>
<p>Je als vrouw niet meer in de buurt van mannen begeven om zo aanranding te voorkomen ís natuurlijk een oplossing, maar wel eentje bij heel veel gebrek aan beter. Je kunt om woninginbraak te voorkomen ook op straat gaan wonen – het is alleen niet heel comfortabel en praktisch, en het laat de dader buiten beschouwing. De meest vanzelfsprekende oplossing is dat mannen gewoonweg stoppen met het aanranden van vrouwen. Die oplossing lijkt alleen even simpel als onbereikbaar.</p>
<h5>Een wanhopige poging</h5>
<p>De vraag is hoe je een groep mannen ertoe beweegt om zich beter te gedragen. Door het online publiceren van een gedragscode? Wat zet je daar dan in? &#8216;Regel 1: rand vrouwen niet aan. Regel 2: als je toch de aandrang voelt om een vrouw te betasten: eerst netjes vragen&#8217;? Mijn voorspelling: een grote groep allochtone jongemannen heeft het lastigvallen van vrouwen niet bovenaan hun to-do-lijstje staan, en zullen zich net zo beledigd voelen door de Keulse burgemeester als de vrouwen die afstand zouden moeten houden. De kleine groep die wél aanrand-ambities heeft zal zich waarschijnlijk weinig aantrekken van een burgemeester die vriendelijk vraagt of ze alsjeblieft lief willen doen. Dan zijn er nog mannen die wanneer ze gedronken hebben geen grenzen meer kennen: die zullen in hun dronkenschap waarschijnlijk niet denken aan de vriendelijke vraag van Reker.</p>
<p>De gedragscodes zijn een wanhopige poging toch nog íets aan daadkrachtig optreden te laten zien, bij gebrek aan beter. Er is geen makkelijke of snelle oplossing in deze affaire, tenzij je je toch al in het &#8216;alle allochtonen het land uit&#8217;-kamp bevond. Daders zullen waarschijnlijk niet direct gestraft worden, een volgende massa-aanranding is niet gegarandeerd te voorkomen, en dus zal de publieke opinie met veel vingers in vele richtingen blijven wijzen en is een trieste gebeurtenis die vele slachtoffers kent opeens koren op iedereens politieke molen geworden.</p>
<p>Tegelijkertijd laat Keulen zien dat feminisme – of in ieder geval de verdediging van vrouwenrechten – geen overbodige luxe is in het Westen. Waar eerder nog wel eens het argument gemaakt werd dat westerse feministen zich eens bezig zouden moeten houden met échte vrouwenonderdrukking elders ter wereld (ik snap nog steeds niet waarom het één het ander uitsluit, maar dat terzijde), lijkt het belang van het bewaken en verbeteren van de positie van vrouwen nu opeens wél duidelijk.</p>
<p>En nee, dat komt niet door al die enge vluchtelingen die van ver komen en hun barbaarse tradities op ons botvieren. Het komt vooral door de reactie van burgemeester Reker. Een vertegenwoordiger van ons rechtssysteem, die simpelweg oppert dat vrouwen zichzelf maar in bescherming moeten nemen, omdat het de rechtsstaat niet lukt.</p>


Op de rechtsstaat hoeft een feminist niet te rekenen

<div class="lead">
<p class="p1">Kon er nou echt geen vrouwelijke DJ op de foto, Radio 2? &#8216;Meisjes doen dat gewoon niet. We kunnen geen vrouwelijke DJ&#8217;s vinden.&#8217; Houd toch op, dit soort uitspraken horen thuis in een museum.</p>
</div>
<p class="p1">Vanochtend een feestelijke tweet van Radio 2: men kan deze week weer stemmen voor de Top2000. Ook inbegrepen: een groepsfoto van de elf dj’s die de lijst gaan presenteren. Elf witte mannen van een Bepaalde Leeftijd die, gehuld in spijkerbroeken en spijkerblousjes, stoere poses aannemen en de camera in kijken. Het herinnerde me er weer even fijntjes aan dat Radio 2 nog altijd een bolwerk van witte mannen is. Nou is er de afgelopen tijd naar aanleiding van het <a href="https://www.youtube.com/watch?v=EO2l1JXS7HE">clipje</a> van Fresku al heel wat gezegd over het gebrek aan kleurrijke dj’s en muziek, maar ik kan me niet herinneren wanneer we voor het laatst de vraag hebben gesteld waarom er zo weinig vrouwen te horen zijn op de radio. Bij dezen.</p>
<p class="p1"><q class="pull-left">Medialand leeft blijkbaar nog in het tijdperk jaren ’50: mannen oefenen mannenberoepen uit, vrouwen doen vrouwendingen.</q></p>
<p class="p1">Één keer zoeken op google levert tientallen antwoorden op deze vraag op. Het eerste en meestgebruikte antwoord: dj’en is nou eenmaal een jongensberoep. Vrouwen zitten niet op zolder met cassettebandjes en microfoons te klooien, die spelen met poppen. Of, zoals Radio 2-dj Sander de Heer in een <a href="http://www.volkskrant.nl/archief/te-hooggestemd~a3414044/">interview</a> met <em>d</em><em>e Volkskrant</em> zei: ‘DJ is een nerdy beroep… heel technisch. Meisjes doen dat gewoon niet.’ Ik hoop dat ik niet de enige ben die met haar lange wimpers klappert bij het horen van dit soort gendernormatieve taal. Waar op middelbare scholen al sinds de jaren ’70 campagne wordt gevoerd om meer meisjes richting de technische universiteit te krijgen (&#8216;Ja echt, je <i>mag</i> en je <i>kunt</i> een technisch beroep uitoefenen, ook al heb je lang haar en tietjes&#8217;), leeft medialand blijkbaar nog in het tijdperk jaren ’50: mannen oefenen mannenberoepen uit, vrouwen doen vrouwendingen.</p>
<p class="p1">Je zou zeggen dat met name de NPO iets meer waarde zou hechten aan het representeren van de <i>hele</i> samenleving. Waarom wél met veel kunst- en vliegwerk de hele verzuiling in stand houden, zodat mensen van verschillende politieke en religieuze gezindten zich herkennen in programma’s, maar vervolgens geen belang hechten aan de representatie van een groep die &#8211; pak ‘m beet &#8211; de <i>helft</i> van Nederland bevolkt? &#8216;Ja maar: er zijn geen vrouwelijke dj’s te vinden. We willen echt wel, maar ze zijn onvindbaar. Vrouwen willen niet.&#8217; Ook een veelgehoord argument. Mijn devies: beter zoeken. Ik kan zo een vijftal vrouwelijke dj’s opnoemen die nu bij regionale stations of internetradio werken en die ik zó op de landelijke radio zou willen horen. En nee, ik ga geen namen noemen om mijn punt te bewijzen. Zo moeilijk zijn ze echt niet te vinden.</p>
<p class="p1">Het laatste argument klinkt betrouwbaar, want wetenschappelijk onderbouwd. Onderzoek heeft uitgewezen dat zowel mannen als vrouwen vrouwenstemmen irritant, hoog en schel vinden. Bovendien geldt: hoe lager de stem, hoe betrouwbaarder die overkomt. Men luistert, kortom, gewoon niet graag naar vrouwen op de radio. Dat kan zijn, toch bekruipt mij de vraag of dat niet gewoon een kwestie van gewenning is. Immers: in België (en ook op, bijvoorbeeld, de BBC) wordt een veel hoger percentage radio-uren door vrouwelijke dj’s ingevuld, en daar heb ik nog nooit iemand over horen klagen. Is dat omdat Vlaams-Nederlands nu eenmaal zachter klinkt, of omdat bij onze zuiderburen vrouwelijke dj’s al sinds de jaren ’60 geen uitzondering meer vormen?</p>
<p class="p1">Als de NPO, en dan met name Radio 2, zichzelf en zijn taak serieus zou nemen, dan zou men zich niet langer moeten verschuilen achter passieve argumenten. &#8216;Het is nu eenmaal een mannenberoep&#8217; en &#8216;we kunnen geen vrouwen vinden&#8217; zijn argumenten die wat mij betreft direct tentoongesteld mogen worden in een nog op te richten museum. Over een jaar of wat trekken we daar onze museumjaarkaart, en lopen hoofdschuddend langs eindeloze vitrines met maquettes van werkplekken die tot 2015 waren voorbehouden aan witte mannen van een zekere leeftijd. Liefst gehuld in spijkerbroek en spijkerblousje.</p>


‘Dj’en is nou eenmaal een jongensberoep’

<div class="lead">
<p class="Hoofdtekst">Onder de hashtag &#8216;zeghet&#8217; kwamen de afgelopen dagen op Twitter verhalen over seksueel misbruik los. Aafke Romeijn over nut en noodzaak van de bewustwording. &#8216;We zijn er nog lang niet.&#8217;</p>
</div>
<p class="Hoofdtekst"><span lang="EN-US">Het doel: seksueel misbruik bespreekbaar maken. Het medium: Twitter. De hashtag: #zeghet.</span></p>
<p class="Hoofdtekst"><span lang="EN-US">Seksueel misbruik is een onderwerp dat me aan het hart gaat. Sinds ik voorzichtig begon te spreken over mijn eigen ervaringen merkte ik dat vrijwel iedere vrouw iets heeft meegemaakt dat niet helemaal (of helemaal niet) gewenst was, en zich daarvoor schaamt. Bang is. Toen cabaretière Anke Laterveer vorige week bij Pauw haar verhaal deed, was ik niet eens verbaasd over de ronduit respectloze reacties die ze kreeg op twitter. Ik vatte ze samen en schreef een <a href="http://aafkeromeijn.nl/2015/10/30/aangerand-jij-daar-ben-je-te-lelijk-voor/#more-773" target="_blank">verweer</a></span><span lang="EN-US">. Vervolgens lanceerde dichter en zangeres Stella Bergsma op de hashtag #zeghet, om vrouwen (en mannen) aan te moedigen op Twitter hun verhaal te doen, hoe klein of groot ook.</span></p>
<p class="Hoofdtekst"><span lang="EN-US">Binnen nog geen 24 uur stonden er honderden <a href="https://twitter.com/hashtag/zeghet?src=tren" target="_blank">verhalen</a> te lezen van vrouwen (en mannen!) die niet eerder hun verhaal durfden, konden of wilden vertellen. Van mannen die in een volle trein tegen je aan komen staan rijden tot schokkende incestverhalen: het hele spectrum kwam aan bod. De hashtag was en bleef trending. Missie geslaagd, zou je zeggen.</span></p>
<p class="Hoofdtekst"><q class="pull-left">Want helpt het nou, zo’n hasthag? Gaat dat ervoor zorgen dat mannen hun handen thuishouden?</q></p>
<p class="Hoofdtekst"><span lang="EN-US">Maar zoals bij elke #ophef op Twitter volgen er na het initiële succes en na alle steunbetuigingen (&#8216;Wat moedig dat je dit deelt!&#8217;) de voorzichtige twijfels, kanttekeningen, en uiteindelijk het onvermijdelijke cynisme dat het medium nu eenmaal eigen is. Want wat helpt het nou, zo’n hasthag? Gaat dat ervoor zorgen dat mannen hun handen voortaan thuishouden? </span></p>
<p class="Hoofdtekst"><span lang="EN-US">Vast niet. Veel mannen lieten op Twitter weten dat ze schrokken van de omvang van het probleem, van de verhalen die ze plotseling van naasten hoorden. Die bewustwording is cruciaal. Om met good ol’ Dr. Phil te spreken: &#8216;You can’t change what you don’t acknowledge.&#8217; Om seksueel misbruik daadwerkelijk te bestrijden is het noodzakelijk dat iedereen – mannen, vrouwen, jong, oud – zich bewust is van de reikwijdte van het fenomeen, en de manier waarop seksueel geweld in de haarvaten van onze maatschappij is verweven. Pas dan kunnen we en masse verandering teweegbrengen.</span><span style="font-size: 1em;line-height: 1.556em"> </span></p>
<p class="Hoofdtekst"><span lang="EN-US">Er waren ook vrouwen die meldden dat ze niet konden aanzien hoe andere vrouwen zich massaal in een slachtofferrol wurmden. Alsof het een wedstrijdje zielig-doen betrof, in plaats van een reeks ontboezemingen. Vreemd: in mijn ogen lieten alle bekentenissen zien dat deze &#8216;slachtoffers&#8217; over hun eigen angst en schaamte heen stapten om voor eens en altijd het heft in eigen hand te nemen. Dat is wat &#8216;bespreekbaar maken&#8217; betekent. </span></p>
<p class="Hoofdtekst"><span lang="EN-US">Tot slot las ik ergens dat het leek of vrouwen onder de hashtag #zeghet een competitie deden wie de meeste lustgevoelens opwekt bij het andere geslacht. Alsof het feit dat een man zich niet kan bedwingen wanneer hij jou ziet iets zegt over of je mooi bent of niet. Misbruik heeft niet met uiterlijk te maken, maar met macht. Het is onwenselijk om een man die in jouw kruis grijpt een compliment te noemen: hoe knap je ook bent, niemand zit te wachten op een vreemde hand in z’n onderbroek. </span></p>
<p class="Hoofdtekst"><span lang="EN-US">De heftige reacties op #zeghet – de verhalen, steunbetuigingen, kanttekeningen én de allergische reacties – laten wat mij betreft zien dat het nodig is (en blijft) om seksueel misbruik bespreekbaar te maken. We zijn er nog lang niet.</span></p>


#zeghet, want we zijn er nog lang niet

Op de academie is misbruik geen kunst

<div class="lead">De nieuwe Jeugdwet adolescentenstrafrecht schrijft voor dat minderjarigen geen taakstraf, maar celstraf krijgen. Welk effect heeft dat beleid? ‘Wanneer je jongeren gevangenzet, richt al hun gedrag zich op ontsnappen aan de regels en begeleiders.’</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Elisabeths zoon Daan was altijd al een beetje anders dan zijn broers. ‘Koppig, gevoelig, en snel van slag bij veranderingen,’ zegt zijn moeder, terugkijkend op zijn kindertijd. ‘Op de basisschool had men het vermoeden dat hij ADHD had, maar tot een diagnose is het nooit gekomen. Bovendien was hij erg geliefd bij zijn leerkrachten; ze vonden hem open, eerlijk en intelligent.’ Als Daan tien jaar is, scheiden zijn ouders. ‘Hij heeft een paar tranen gelaten, meer niet. Pas op de middelbare school ging het mis: in de brugklas werd hij gepakt terwijl hij een T-shirt stal in de Bijenkorf. Hij kreeg een taakstraf van Bureau HALT, wij als ouders schrokken ons dood. Een poosje later kwam hij opeens pas om twee uur ’s nachts thuis. Zijn gezicht was blauw aangelopen en hij bleef maar overgeven. Hij zei dat hij zich niet kon herinneren wat er gebeurd was, maar ik had zo mijn vermoedens en gaf hem huisarrest.’</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>De incidenten blijken voorproefjes van wat een turbulente puberteit zal worden, waarin Daan regelmatig in aanraking komt met politie en justitie. Thuis is hij agressief en brutaal, op school wordt hij om de haverklap geschorst wegens wangedrag. Als Daan op een dag een pak sinaasappelsap door de woonkamer smijt en zijn moeder een trap verkoopt, besluit Elisabeth dat de situatie onhoudbaar is geworden, en ze stuurt Daan naar zijn vader. Zes weken later komt hij met hangende pootjes weer terug, belooft beterschap, maar al snel betrapt Elisabeth haar veertienjarige zoon met een grote hoeveelheid wiet in zijn tas. Aan het eind van de derde klas wordt hij definitief van school gestuurd: hij heeft voor de zoveelste keer een docent uitgescholden tijdens de les.</p>
<p>In de vierde klas – inmiddels is Daan afgezakt van havo/vwo naar vmbo – wordt Daan opgepakt voor een overval met geweld, en belandt hij tijdens zijn voorarrest voor het eerst in een jeugdgevangenis. Elizabeth: ‘Daarbinnen heerst een duidelijke hiërarchie onder de jongens: wie buiten de groep valt wordt keihard aangepakt. Daan vertelde me van een jongen wiens hand in de broodrooster werd gestopt toen de begeleiders even niet opletten. Daan heeft regelmatig zijn vuisten moeten gebruiken, daar.’ Het beeld van het leven in een jeugdgevangenis dat in het BNN-programma <span class="Cursief">Wij Zitten Vast</span> (waarin Sophie Hilbrand jeugdige criminelen interviewt) wordt geschetst, is volgens Elizabeth dan ook veel te positief. ‘Natuurlijk wordt er door middel van educatieve programma’s gewerkt aan resocialisatie, maar er heerst ook veel onduidelijkheid en verwarring.’ Zoals de keer dat Daan betrapt werd met wiet op zijn kamer en door een bewaker apart was genomen. ‘Je hoeft dat spul niet naar binnen te smokkelen,’ had de bewaker hem gezegd, ‘dat kun je ook gewoon van mij krijgen.’ Elisabeth: ‘Hoe moet een jongen van vijftien op dieeze manier met autoriteit leren omgaan?’ </p>
</p></div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>&#8216;Wanneer je jongeren vastzet, richt al hun gedrag zich op ontsnappen aan de regels en begeleiders.&#8217; </p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Dat het geen goed idee is om criminele jongeren bij elkaar te zetten mag geen rocket science heten. Emeritus hoogleraar Jo Hermanns deed jarenlang onderzoek naar de effectiviteit van jeugddetentie. ‘Wanneer je jongeren gevangenzet, richt al hun gedrag zich op ontsnappen aan de regels en begeleiders. Er ontstaat een sociale hiërarchie die gebaseerd is op pestgedrag en leedvermaak: jongeren gebruiken en misbruiken elkaar om er zelf beter van te worden. De humor binnen de muren is die van de filmpjes bij DWDD: keihard lachen om iemand die een doodsmak maakt.’ Daan zelf heeft ook al snel door dat hij geen positieve ontwikkeling doormaakt binnen de muren van de jeugdgevangenis: ‘Het is niet goed dat ze alle rotte appels bij elkaar zetten. We doen daarbinnen wat we willen, we hebben immers toch niks te verliezen.’ </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Foute vriendjes</b><br />Daan wordt vrijgesproken van mishandeling, en wordt door jeugdzorg teruggeplaatst bij zijn moeder. De rechter legt hem vier maanden huisarrest op, het is aan Elisabeth om de straf ten uitvoer te brengen. ‘Ik voelde me net een cipier, van een normaal gezinsleven was geen sprake meer. Gelukkig ging Daan weer naar een nieuwe school en reageerden zijn docenten daar goed op hem. Hij mocht zelfs – met toestemming van de officier van justitie – mee op schoolreis naar Londen, zodat hij zoveel mogelijk mee kon draaien met het reguliere programma.’ Ondanks het huisarrest en begeleiding van jeugdreclassering duurt het niet lang voordat Daan weer voor de rechter staat, ditmaal voor een inbraak. En het blijft niet bij één inbraak: in de twee jaar die volgen tekent zich een patroon af. Daan breekt in, wordt veroordeeld, zit een straf uit in een justitiële jeugdinstelling, en keert terug naar huis – waarna het hele riedeltje weer van voor af aan begint.</p>
<p>Daan is niet de enige: uit cijfers van de landelijke recidivemonitor van het ministerie van Veiligheid en Justitie blijkt dat ruim de helft van alle veroordeelde en gedetineerde jongeren binnen twee jaar opnieuw een ernstige misdaad begaat. Elisabeth vraagt zich al snel af of Daans inbraken iets te maken hebben met de foute vriendjes die hij tijdens zijn detenties opdoet. Ellen van Kalveen is kinderrechter en houdt zich bezig met beleidsvorming rond jeugdrecht. ‘Wanneer je kwetsbare jongeren met lastige eigenschappen in één ruimte laat samenleven, versterken ze elkaars negatieve gedrag. Bovendien blijkt achteraf vaak dat dit soort jongeren hun criminele contacten heeft opgedaan in een gesloten jeugdinstelling tijdens bijvoorbeeld een voorarrest.’ Er wordt wel geprobeerd om daar rekening mee te houden bij plaatsing in een instelling, maar, zo zegt Van Kalveen: ‘In praktijk lukt dat meestal niet, omdat er nou eenmaal maar een paar jeugdgevangenissen zijn in Nederland.’ De kans dat een jeugdige veelpleger zijn criminele vriendjes vroeg of laat opnieuw in een jeugdinstelling tegenkomt, is dus erg groot.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Hoe eet ik met mes en vork</b><br />Elke keer dat Daan vrijkomt na een straf, wordt hij simpelweg met een vuilniszak met bezittingen op straat gezet. Vervolgens is het hopen dat hij nog beltegoed heeft om zijn moeder te bellen zodat ze hem kan komen ophalen, anders moet hij naar de dichtstbijzijnde bushalte lopen om van daaruit met het openbaar vervoer naar huis te reizen. Het is tekenend voor de in praktijk vaak moeizame overgang van detentie naar thuissituatie. Binnen de gevangenismuren wordt er door middel van allerlei programma’s en cursussen gewerkt aan heropvoeding – het aanleren van goed gedrag. Een goed voorbeeld is YOUTURN, een programma dat jeugdige criminelen door middel van feedbackrondes probeert klaar te stomen voor een terugkeer naar de maatschappij. Elisabeth: ‘Wat Daan tijdens zijn detentie leerde ging voornamelijk over etiquette: hoe ruim ik mijn kamer op, hoe eet ik met mes en vork, dat soort dingen. Dat zijn niet de vaardigheden die hij nodig heeft om eenmaal thuis een nieuw leven op te bouwen.’</p>
</p></div>
<figure id="post-8941 media-8941" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2015/06/d395f74e-59ea-4ff0-9297-058ba03cf5f0_yoyo_web07a_preview.jpg" alt="Illustratie: Gijs Kast" /><figcaption>Illustratie: Gijs Kast</figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>De overgang van de theorie die binnen wordt aangeleerd en de harde praktijk buiten, blijkt vaak te groot voor dit soort jongeren. Jo Hermanns: ‘De meeste energie van begeleiders en jongeren gaat zitten in het handhaven en het ontwijken van de regels. De begeleiders in dit soort instellingen zijn evenwichtskunstenaars: er blijft in praktijk weinig energie en tijd over om jongeren écht te helpen. Cursussen zoals YOUTURN hebben hun nut, alleen worden ze in een geïsoleerde en kunstmatige setting gegeven. Dat maakt dat de opgedane kennis en vaardigheden niet worden toegepast wanneer de jongeren vrijkomen.’ Een schrijnend voorbeeld hiervan treffen we aan in een studie van Joep Hanrath, onderzoeker aan de Hogeschool van Utrecht, die voor zijn promotieonderzoek lange periodes meeliep in jeugdinstellingen en er jongeren interviewde. Toen hij een ex-gedetineerde vroeg wat hij eenmaal buiten had aan de vaardigheden van YOUTURN was het stellige antwoord: ‘Niets. Kijk, het is niet zo dat je daar anders doet dan ervoor.’ Oftewel: na vrijlating vallen de meesten direct terug in ‘oud’ gedrag.</p>
<p>Je kunt je dus met recht afvragen of de behandelprogramma’s waarmee jeugdgevangenissen jonge criminelen weer op het rechte pad willen krijgen, zin hebben. Je kunt de vraag ook breder stellen: heeft jeugddetentie überhaupt wel zin? Een Amerikaans onderzoek vergeleek over de hele wereld 29 experimenten waarbij duizenden jongeren na hun veroordeling willekeurig in drie groepen werden opgedeeld: een groep die een straf uitzat in een jeugdgevangenis, een groep die (thuis) hulpverlening kreeg, en een groep die simpelweg naar huis werd gestuurd zonder straf of begeleiding. Het resultaat is opmerkelijk: jongeren die de gevangenis in draaiden gaan het vaakst opnieuw in de fout. Niets doen is effectiever. </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>In strijd met internationale verdragen </b><br />Waarom sluiten we jonge criminelen dan nog steeds op? Het antwoord komt van ex-PVV Kamerlid Louis Bontes, die in 2013 lobbyde voor het uitbreiden van de maximumstraf voor adolescenten van twee naar vier jaar: ‘De kern, en daar gaat het om, is vergelding. Het gaat om de slachtoffers.’ Volgens Bontes mag een jeugdige crimineel best een beetje aan zichzelf werken tijdens detentie, maar straf moet vooral <span class="Cursief">straf</span> zijn: er moet een afschrikwekkende werking vanuit gaan. En volgens de PVV is twee jaar detentie niet afschrikwekkend genoeg; dat mogen er best vier zijn. Ook als je zestien bent.</p>
<p>Het gelobby van de PVV leidt via een paar omwegen tot de nieuwe jeugdwet adolescentenstrafrecht die in april 2014 in werking is getreden. De wet werd door toenmalig staatssecretaris Teeven gepresenteerd als een harde maatregel: er wordt paal en perk gesteld aan het opleggen van taakstraffen aan jongeren, en het wordt mogelijk om jongeren vanaf 16 jaar als volwassene te berechten. Daarnaast kan een jeugd-tbs (zogenaamde PIJ-maatregel) verlengd worden en worden omgezet in volwassenen-tbs. Rechters vinden de veranderingen onwenselijk. Kinderrechter Van Kalveen: ‘Zestienjarigen zijn gewoon kinderen, ze hebben recht op bescherming. De rechtbank van Amsterdam heeft de wet op beperking van taakstraffen vrijwel direct als niet toepasbaar voor jongeren verklaard, waardoor we jongeren toch een taakstraf kunnen opleggen in plaats van een gevangenisstraf. Die beperking is namelijk in strijd met internationale verdragen.’ </p>
</p></div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>Volgens de PVV is twee jaar detentie niet afschrikwekkend genoeg; dat mogen er best vier zijn. Ook als je zestien bent. </p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Ook de mogelijkheid om zestienjarigen als volwassenen te berechten vindt geen gretig aftrek. ‘De politiek mag misschien willen dat we eerder en harder straffen: uiteindelijk beslissen rechters nog altijd zelf hoe ze een jongere berechten,’ zegt Van Kalveen. ‘In de praktijk maken rechters nauwelijks gebruik van de mogelijkheid volwassenenstraffen op te leggen, behalve die enkele keer dat er een verdachte voor je staat die bijna 18 is, en voor wie tbs een betere optie is dan een jeugddetentie.’ Waar Van Kalveen echter vooral moeite mee heeft is dat er geen lijn in het beleid van dit kabinet zit. ‘Al die constante wetswijzigingen zijn vermoeiend. Ze zorgen iedere keer weer voor veel onduidelijkheid en ongelijkheid, en overgangsperiodes waarin jongeren tussen wal en schip vallen.’</p>
<p><b>Nachtelijke politie-inval </b><br />Onduidelijkheid heerst ook in het leven van Daan wanneer hij in 2014 – hij is inmiddels 18 – te horen krijgt dat hij alsnog alle voorwaardelijke straffen moet uitzitten die hij tot dan toe heeft gekregen. Vanaf het moment dat hij dit te horen krijgt, weet hij dat hem vijf maanden cel boven het hoofd hangen, maar niemand kan hem vertellen wanneer hij wordt opgeroepen om zich te melden bij de gevangenis. Elisabeth: ‘Natuurlijk is het zijn eigen schuld dat hij die straf kreeg, maar vanaf dat moment stond zijn leven stil. Hij was er ondanks alles in geslaagd zijn havodiploma te halen, maar kon nu niet aan een studie beginnen of een baantje zoeken, omdat hij elk moment opgeroepen zou kunnen worden.’ Het duurt uiteindelijk vier lange maanden voordat Daan op een nacht onverwachts door een team gewapende agenten van zijn bed wordt gelicht. Elisabeth: ‘Het was net of ze een vuurwapengevaarlijke gek te maken dachten te hebben. Als ze ’m gewoon hadden opgeroepen was hij ook wel gekomen. Mijn jongste zoon heeft na de inval maanden slecht geslapen.’ Kinderrechter Van Kalveen benadrukt dat het van het bed lichten van Daan direct gevolg is van ministerieel beleid: ‘Politie en rechters gaan alleen over opsporing en veroordeling. Hoe, waar en wanneer een straf wordt uitgezeten, dat is aan het ministerie.’</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Persoonlijke coach</b><br />Waar zouden jongens als Daan nou écht mee geholpen zijn? Daarover zijn moeder, kinderrechter en onderzoekers het eens: meer continuïteit, zowel in beleid als begeleiding. Hermanns: ‘Opsluiten helpt niet, maar je ontkomt er niet aan dat er een kleine groep jongeren is die je voor hun eigen en andermans veiligheid tijdelijk in een instelling moet plaatsen. Dit soort jongeren zou één hulpverlener moeten krijgen, die voor, tijdens en na de detentie begeleiding biedt. Dat maakt de kans op recidive veel kleiner. Dat lijkt misschien een dure grap, maar gezien de vermindering in recidive kun je per jongere al snel een paar ton besparen.’ </p>
</p></div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>&#8216;De politiek mag hardere straffen willen, uiteindelijk beslissen rechters nog altijd zelf hoe ze een jongere berechten.&#8217; </p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Van Kalveen: ‘Klopt, zo’n persoonlijke coach moet er echt komen. Nu krijgt een jeugdige crimineel steeds weer met nieuwe gezichten te maken en valt er een gat wanneer hij weer naar huis gaat. Er zou gezinstherapie moeten komen die ook ná de detentie doorloopt, thuis. Maar ja: dat soort maatregelen vindt het ministerie te ingewikkeld.&#8217; </p>
<p>Hermanns: ‘Het zou al enorm schelen als de samenleving niet constant uit een vals veiligheidsgevoel om hardere straffen zou roepen. De publieke opinie veranderen is een traag proces, maar misschien zou de politiek daarin eens het voortouw moeten nemen, in plaats van slaafs gehoor geven aan oppervlakkige onlustgevoelens bij kiezers.’ </p>
<p>Eind maart is Daan weer vrijgekomen. Elisabeth houdt haar hart vast. ‘Ik heb hem duidelijk gemaakt dat ik hem het huis uitzet als hij nog één keer de fout ingaat. Hij is tenslotte volwassen, en ik moet ook aan mijn jongste zoon denken. Tot nu toe gaat het redelijk, Daan heeft zelfs een paar keer voor ons gekookt. Maar toch: het blijft iedere keer weer afwachten hoe lang het goed gaat.’</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><span class="Cursief">Op verzoek van Elisabeth is de naam van Daan gefingeerd.</span></p>
</p></div>
