Biografie / J.B. Charles/W.H. Nagel
Voor J.B. Charles hield de oorlog nooit op. Zijn ervaringen als verzetsman leverden hem een blijvende obsessie op met goed en fout. Hij werd bekend door zijn imponerende Volg het spoor terug, verschenen in 1953 en vele malen herdrukt. In dit werk klinkt de stem door van een gereformeerde stijfkop en een strijdlustige tegenspreker, een man met een kolossaal temperament dat dankzij een authentieke pen van de pagina&#8217;s spat.
Kees Schuyt besteedt in zijn biografie van Charles terecht veel aandacht aan de betekenis van dit boek, dat herinneringen aan de bezetting vermengt met hartenkreten over actuele labbekakkerigheid. De biograaf geeft veel aandacht aan de in Volg het spoor terug breed uitgemeten verzetsactiviteiten van Willem Nagel, de werkelijke naam van Charles. Schuyt spreekt van &#8216;een aaneenschakeling van ambivalenties&#8217;. Dit verleden blijkt nog vreemder in elkaar te zitten dan uit het relaas van Charles al bekend was.
Nagel was tijdens de bezettingsjaren werkzaam als ambtenaar, eerst bij het Openbaar Ministerie en later bij de tuchtrechtspraak van het ministerie van Landbouw in Groningen en omstreken. In de eerste functie tekende hij in 1940 de ariërverklaring. Die daad van gezeglijkheid combineerde hij, in de woorden van Schuyt, met &#8216;bijna alle vormen van verzet&#8217;. In de officiële geschiedschrijving van de noordelijke provincies wordt hij echter niet genoemd. Uit het onderzoek van Schuyt blijkt dat Nagel joodse onderduikers in huis had en meewerkte aan clandestiene uitgaven. In 1943 werd hij lid van de KP (Knokploeg) Groningen, maar wat hij bijdroeg aan de rauwe variant van het verzetswerk (overvallen, aanslagen) blijft in het vage.
Eind 1944, een half jaar voor het einde van de bezetting, trok Nagel naar Utrecht. Het lijkt erop dat hij toen pas, een half jaar voor de bevrijding, in de gewelddadige illegaliteit terechtkwam. Eerst in die periode ook ging hij zich Charles noemen, de schuilnaam die hij na de oorlog als publicist bleef gebruiken. Schuyt is niet verantwoordelijk voor de nevelen waarin de Groningse periode van Nagel blijft gehuld. Hij heeft grondig onderzoek gedaan en heeft kennelijk niet meer kunnen vinden.
In de proloog doet de biograaf een geslaagde poging om een samenhangend portret te schetsen van Nagel/Charles, die niet alleen tijdens de bezetting een man was met een meervoudige identiteit. Na 1945 manifesteerde hij zich als schrijver, dichter, wetenschapsbeoefenaar, prominent deelnemer aan het publieke debat en gekweld huisvader. Een gefragmenteerd leven, maar geen gespleten persoonlijkheid, zo maakt Schuyt duidelijk. Nagel was een man bigger than life, in al zijn hoedanigheden behept met existentiële opvattingen over schuld en boete die teruggingen tot zowel zijn calvinistische opvoeding als zijn bezettingservaringen.
Hyperactieve scribent
In deze proloog bewijst Schuyt dat hij het gecompliceerde bestaan van Nagel in zijn vingers heeft. Het is dan ook heel jammer dat hij deze greep niet heeft benut om zijn biografie een meer thematische structuur te geven. Hij heeft gekozen voor een chronologische opzet die grote nadelen heeft. Dat Nagel een verbrokkeld leven had, betekent niet dat dit bestaan ook versplinterd moet worden beschreven, zoals de biograaf schijnt te denken. Een van de hinderlijke gevolgen is dat het in deze biografie wemelt van de herhalingen. Telkens weer wordt verteld wat de strafrechtopvattingen van de criminoloog Nagel waren, terwijl die opinies nota bene in een periode van veertig jaar niet wezenlijk veranderden. Keer op keer wordt uitgelegd dat Charles een parlando-achtige poëzie schreef. Zoals we tot vervelens toe te horen krijgen hoe slecht zijn eerste huwelijk was.
Ook vergeet Schuyt nogal eens dat informatie functioneel moet zijn voor de modale biografielezer. Wat hij over Nagel als Leids hoogleraar te melden heeft, is meestal alleen interessant voor criminologische vakgenoten en andere insiders. Er wordt geen congres of studiereis overgeslagen. De uitleg van veel gedichten had echt niet gehoeven en wekt de indruk dat Schuyt de mening van Nagel deelt dat Charles als dichter op hetzelfde niveau stond als Achterberg en Nijhoff.
Of heeft de biograaf zich de tijd en de aandacht niet gegund om selectief te zijn? Soms lijkt al die biografische uitvoerigheid gewoon een kwestie van luiheid. Het boek van Schuyt is goed leesbaar, maar het is duidelijk in grote haast geschreven. Hij gebruikt stoplappen (&#8216;zo gezegd zo gedaan&#8217;), pleonasmen (&#8216;vreselijk schrikbewind&#8217;) en gunt zich nauwelijks de tijd om in te springen: alinea&#8217;s van een paginalengte zijn geen uitzondering. Bovendien is deze biograaf in de haast vergeten zijn feiten te controleren. Adolf Hitler kwam niet in 1930 maar in 1933 aan de macht, Franco-Spanje was geen lid van de NAVO, Jacques de Kadt was in de jaren dertig al lang geen communist meer, et cetera.
Deze tekortkomingen nemen niet weg dat het boek van Schuyt grote kwaliteiten heeft. De hoofdstukken over Charles als breekijzer in het publieke debat van de jaren vijftig en zestig zijn hoogst boeiend. In zijn bijdragen aan Maatstaf, De Nieuwe Stem en de Groene Amsterdammer bemoeide deze hyperactieve scribent zich met vrijwel elke politiek-maatschappelijk discussie: de zuivering, de Duitse herbewapening, de Derde Weg, de opstand in Hongarije, de drie van Breda, het huwelijk van Beatrix en Claus. Schuyt is erg goed in decor en context. Hij laat zien hoe politiek en literatuur tijdens deze periode voortdurend in elkaar grijpen.
Vete met W.F. Hermans
Deze delen van de biografie vormen een bijdrage van hoog niveau aan de cultuurgeschiedenis van het naoorlogse Nederland. De herhaalkwaal doet zich hier niet voor doordat er voortdurend nieuwe thema&#8217;s aan de orde komen. Ook weet de biograaf, die promovendus en medewerker van Nagel was, een goede balans tussen betrokkenheid en distantie te vinden, al valt wel op dat hij een flink eind meegaat in het negatieve oordeel van Charles over de Bondsrepubliek onder Adenauer (revanchistisch en nauwelijks democratisch). Een hoogtepunt is de beschrijving van de vete tussen Charles en Willem Frederik Hermans, door Schuyt terecht &#8216;een van de beruchtste literaire ruzies van de jaren &#8217;50 en &#8217;60&#8217; genoemd. Hij verdedigt zijn hoofdpersoon met verve tegen de aantijgingen van Hermans dat Charles tijdens de bezetting minder flink was geweest dan hij zelf deed voorkomen.
Bijzonder geslaagd is ook het hoofdstuk over Van het kleine koude front, het tweede boek dat Charles faam opleverde. Na de verschijning in 1962 werden in ruim een half jaar twaalfduizend exemplaren afgezet. De politieke opstellen bleken bij een jongere generatie een snaar te raken. De sleutelzin van dit boek luidt: &#8216;De koude oorlog van vandaag en de hete oorlog van twintig jaar geleden zijn tweelingen.&#8217; Goed en fout waren nog even actueel als voorheen. Zo was een abonnee op De Telegraaf volgens Charles al een stevige protofascist. Met dit credo, zo maakt Schuyt aannemelijk, werd deze auteur de profeet van wat later de linkse kerk is gaan heten.
In de jaren zeventig, toen Charles de zestig gepasseerd was, bleef hij volharden in zijn hang naar een radicaal nonconformisme. Hij vereenzelvigde zich met het langharige werkschuwe tuig, praatte de terreurdaden van de West-Duitse RAF goed, ging over op de populaire agogenspelling (&#8216;psygies&#8217;) en maakte Israël tot doelwit van zijn rabiate proza (wat toen nog nieuw was). In die periode was hij nog even columnist van Vrij Nederland. Die medewerking liep al snel uit op ruzie met hoofdredacteur Rinus Ferdinandusse. Hij werd door Nagel voor de rechter gesleept omdat VN Charles onvoldoende zou hebben beschermd tegen de beschuldiging van antisemitisme. De publicist Charles eindigde als een tragische figuur. Schuyt schreef een boek over hem met vele hoogtepunten.
Kees Schuyt, ‘Het spoor terug. J.B. Charles/W.H. Nagel 1910-1983’, Balans, 640 p., € 24,95

Ronald Havenaar

Altijd in het verzet gebleven

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips