Holocaust is niet het product van de moderniteit

door Carel Peeters

Op de vertwijfelde vraag van de Engelse allesweter George Steiner hoe het kan dat een liefhebber van Mozart en Beethoven nazistische misdaden kon begaan, bestaat een even elegant als afdoend antwoord: ‘Voor monsterlijke daden heb je geen monsters nodig’. Het is afkomstig van de Engels/Poolse socioloog Sygmunt Bauman, gedaan in een van de interviews die hij gaf naar aanleiding van zijn Holocaust Memorial Day-lezing in Nijmegen.

Het was niet de eerste keer dat Bauman zich over de achtergronden van de Holocaust uitliet. In feite was wat hij zei een herhaling van zijn boek De moderne tijd en de Holocaust uit 1989. Bauman trad toen in het voetspoor van Richard L. Rubenstein die tijdens een conferentie over Western Society after the Holocaust had gezegd: ‘De wereld van de vernietigingskampen en de maatschappij die deze voortbrengt, onthult de steeds krachtiger zwarte kant van de joods-christelijke beschaving. De beschaving brengt slavernij, uitbuiting en vernietigingskampen. Ze brengt ook geestelijke hygiëne, verheven religieuze ideeën, schone kunsten en verfijnde muziek. Het is een vergissing te denken dat beschaving en woeste wreedheid tegenstellingen zijn. (..) Schepping en vernietiging vormen onafscheidelijke aspecten van wat wij beschaving noemen.’

Sygmund Bauman door Mariusz Kubik

Bron van deze beschaafde �woeste wreedheid� zou de moderne tijd zijn die met zijn rationalisme voor de bureaucratische en organisatorische middelen zorgde. Die moderne tijd begint voor Bauman tijdens de achttiende eeuwse Verlichting. Dan wil de mens het heft in eigen handen nemen: ‘Hij wil niet meer leven in chaos, afhankelijk van God en natuur, hij wil de wereld in orde brengen. Modernisering is de rationele reis naar deze perfecte orde. Een voor een moeten alle problemen worden opgelost.’ De nazis wilden deze ambitie tot het uiterste doorvoeren: ‘De nazis wilden voor eens en voor altijd afrekenen met alles wat chaotisch, onvoorspelbaar en niet nuttig was’ (Trouw, 28 januari 2012).

Probleem met deze visie op de moderne tijd, het rationalisme en nazisme is dat je de hele moderne tijd, de hele modernisering van de wereld door middel van het gebruik van het verstand, zou moeten afschaffen om te voorkomen dat mensen van dat verstand ook misbruik maken. Iemand anders die Bauman in zijn boek citeert zegt over de gaskamers van de nazis: ‘Zelfs het algehele plan was een uit de hand gelopen weerspiegeling van de moderne wetenschappelijke mentaliteit’. Dit klinkt parmantig, maar deze bijna-gelijkstelling van de wetenschappelijke mentaliteit en de daden van de nazis is onzin. Dat zou betekenen dat die wetenschappelijke mentaliteit er niet zou hebben mogen zijn om de daden van de nazis te voorkomen. Dus: voortaan geen wetenschappelijke mentaliteit meer, dan krijgen we ook geen ellende meer.

Met een eenvoudige vergelijking: de bijl moet worden afgeschaft, want iemand kan op het idee komen zijn buurman er zijn hersens mee in te slaan. Wat teruggedrongen moet worden is het irrationeel gebruik van de wetenschap, of het rationeel gebruik van de wetenschap voor verkeerde doelen.

Door deze nadruk op de aberraties van het rationalisme raken de minstens zo belangrijke andere bronnen van het nazisme op de achtergrond: het irrationalisme, het antisemitisme, de Germaanse mythe en de behoefte aan macht, het idee heer over de hele wereld te kunnen zijn (het Herrenvolk). Dat zijn de echte drijfveren van het nazisme. De organisatie van deze ‘woeste wreedheid’ werd alleen maar ontleend aan wat er op dat moment aan organisatieprincipes in de wereld voorhanden waren, niet verschillend van wat er in alle fabrieken en kantoren over de hele wereld usance was, alleen fanatieker en irrationeler toegepast.

Verwarrend hierbij is dat voortdurend gesproken wordt over ‘de moderne tijd’, ‘het modernisme’ of ‘de moderniteit’. Daarbij gaat men ervan uit dat iedereen weet dat dit een sociologisch begrip is dat begrepen moet worden in het licht van wat de socioloog Max Weber er honderd jaar geleden over heeft gezegd: dat de moderne wereld door het rationalisme is onttoverd, dat er een tendens is tot objectivering van alles, dat alles werd gezien in het licht van de doelmatigheid. Dat rationalisme van Weber was veel te beperkt, er waren toen ook al veel meer invloeden bepalend. De onzekerheid waar het modernisme in de kunst in de eerste helft van der twintigste eeuw voor heeft gezorgd (Valéry, Thomas Mann, Ter Braak) is langzaam tot het hedendaagse denken gaan behoren.

Webers begrip van moderniteit is nauwelijks nog van toepassing. Er zijn hele andere maatschappelijke verschijnselen dominant geworden: de wereldwijde communicatie, de technologische innovaties, neo-liberale hebzucht, monetaire crisis, populisme, de opkomst van China, India, de democratie die de macht veel krachtiger controleert. De hedendaagse wereld is veel minder rationeel, wordt door veel meer factoren bepaald dan alleen rationalisme. Bauman spreekt zelf dan ook van een ‘vloeibare moderniteit’. Maar hij trekt niet de consequentie door afstand te nemen van zijn oude theorie dat de Holocaust de ultieme uitwerking van de moderniteit was. Dat was het alleen maar wanneer je het begrip moderniteit van Max Weber accepteerde. Daarin speelde de irrationaliteit die het nazisme zou gaan beheersen nog geen rol. Ondertussen heeft Bauman natuurlijk gelijk dat je voor monsterlijke daden geen monsters nodig hebt.

Gepubliceerd op: februari 6th, 2012 | 1 Comment

zenoni

Is het wel zo dat de holocaust niet het product is van de moderniteit ?                                                                         De moderne tijd begint volgens de historici in de 18 de eeuw, de holocaust vond plaats in de 1 ste helft van de 20 ste eeuw, dus in de moderne tijd. We kunnen dus zeggen dat de holocaust op een of andere manier een product is van en uit de moderne tijd, alleen maar omdat het in die tijd gebeurde en door de mensen van die tijd werd georganizeerd en uitgevoerd.
Moderniteit is een zeer algemene term die aan deze moderne tijd een kwalificatie wil geven. Om die kwalificatie moderniteit te beschrijven kan men niet om de Holocaust heen, deze vreselijke gebeurtenis was te ingrijpend in die tijd. De holocaust heeft dus mede de moderniteit bepaald, is een elememt van die moderniteit. En de moderniteit heeft ook de holocaust bepaald.De vraag die ik me stel is welke elementen van de moderniteit hebben meegewerkt aan deze  georganiseerde en systematische uitroeiing. We kunnen stellen dat de manier waarop de “Ausrottung” gedacht, gepland, georganiseerd en uitgevoerd werd voor een groot deel gebeurde door factoren eigen aan de moderniteit. Elementen van de moderniteit zijn o.a. moderne bureaucratie, rationele geest, principe van efficientie, wetenschappelijke mentaliteit en verbanning van waarden naar het rijk van de subjectiviteit ( Max Weber). Als je ziet hoe de holocaust tot stand kwam en uitgevoerd werd vind je deze elementen zeker terug. De Holocaust is een voorbeeld van hoe de bureaucratische zucht naar efficientie kan leiden tot ethische blindheid. De Endlösung zelf is een product van de moderne bureaucratische cultuur, tot wat zo’n cultuur in zijn extreme vorm kan leiden. Zonder de moderne industrialisatie en technologische know how was het onmogelijk geweest zo veel mensen zo efficient te vermoorden. Er zijn genoeg voorbeelden van. “Nationaal socialisme is toegepaste biologie” zou een nazi eens gezegd hebben.
Er zijn dus middelen, ideeen , bronnen uit de moderniteit gebruikt/misbruikt bij de Holocaust.
Dit zijn natuurlijk niet de enige oorzaken. In de eerste plaats komt, denk ik, de machtwellust, de overmoed, de overtuiging een rijk van Übermensen te kunnen realiseren, van een kliek binnen de maatschappij.
De stelling van R.L.Rubenstein : “De wereld van de vernietigingskampen en de maatschappij die deze voortbrengt, onthult de steeds krachtiger zwarte kant van de joods-christelijke beschaving,” kan ik moeilijk onderschrijven. We kunnen niet ontkennen dat deze kampen ook hebben bestaan buiten de westerse, joods-christelijke beschaving, zij het niet op dezelfde manier. Ze zijn geen exclusiviteit van deze beschaving. Ik wil hiermee zeggen dat deze zwarte kant eigen is aan de mens zelf en daarbij vergeet ik niet dat mensen zeer humaan en beschaafd kunnen zijn. Maar als je kijkt naar de ca. 140 miljoen mensen die een geweldadige dood stierven in de 20 ste eeuw, moet je toch toegeven dat het beschaafde en het humane soms ver te zoeken was in de vorige eeuw. De schuld daarvan leggen bij de joods-christelijke tradite is een beetje “goedkoop”. De joodse en christelijke leer roepen niet op tot massale en systematische uitroeiing van bepaalde groepen.
De wereld van de vernietigingskampen onthult de zwarte kant van de mens zelf, die in het geval van de holocaust deel uitmaakt van de westerse beschaving.
Het valt me op dat de mens meestal de schuld legt bij een systeem, een beschaving, een leer, een cultuur en niet bij de mens zelf. Dit gebeurt zo, denk ik, omdat de mens er moeite mee heeft de mens aan te wijzen, hij wijst dan immers een soortgenoot aan, een ander mens zoals hij een mens is en daarom verkiest hij een systeem als oorzaak aan te wijzen…een soort hypocrisie !?…
En het is ook geen vergissing te denken dat beschaving en “woeste wreedheid” tegenstellingen zijn. Het zijn voor mij wel duidelijk tegenstellingen, maar die tot op vandaag altijd naast elkaar hebben bestaan.
Het is een beetje lachwekkend de gedachte: “… door het verstand uit te schakelen, men dan geen misbruik zou kunnen maken van het verstand” naar voren te brengen. We hebben nu eenmaal dit verstand. Als we het niet zouden hebben, kunnen we het noch gebruiken, noch misbruiken, en dan was er zelf geen sprake van het artikel waarover ik het heb. Dit is nonsense en bewijst niets, en het zou evenveel nonsense zijn als ik bij de eenvoudige vergelijking met de bijl een ander voorstel zou doen, namelijk : maakt dat er geen buurman is dan kan een bijl de hersenen van de buurman niet inslaan.
Maar wat hiermee wel duidelijk wordt is dat men er met verstand alleen niet komt, men moet het ook ethisch goed gebruiken.
Het citaat “Zelfs het algehele plan was een uit de hand gelopen weerspiegeling van de moderne wetenschappelijke mentaliteit “uit het boek van Bauman in het artikel geciteerd is, denk ik, ofwel een onjuiste verwoording van een gedachte, ofwel is het onjuist geciteerd. Welke van de twee het dan is, dat weet ik niet, ik heb het boek niet gelezen.  Ik kan me moeilijk een uit de hand gelopen weerspiegeling van de moderne wetenschappelijke mentaliteit voorstellen. Weerspiegelingen lopen niet uit de hand,zou ik durven schrijven, ze weerspiegelen. Misschien moet de achterliggende gedachte zo verwoord worden: ” Zelfs het algehele plan was de weerspiegeling van een uit de hand gelopen moderne, wetenschappelijke ( ziekelijke, onethische,..) mentaliteit. En de conclusie “Dus: voortaan geen wetenschappelijke mentaliteit meer, dan krijgen we ook geen ellende meer.” is alleen niet- veelzeggende retoriek.
De stelling “Door deze nadruk op de aberraties van het rationalisme raken de minstens zo belangrijke andere bronnen van het nazisme op de achtergrond : het irrationalisme…” ? Is dit geen contradictie !?
Is de “vloeibare moderniteit” niet van latere datum, komt die niet na de Holocaust ? Als dat zo is, dan moet hij geen afstand nemen van zijn oude theorie over de holocaust omwille van de “vloeibare moderniteit” “ waarover hij zelf spreekt” want de elementen van deze “vloeibare moderniteit” kunnen geen oorzaak zijn, ze waren er nog niet.
Of de hedendaagse wereld veel minder rationeel is , dat zal ik niet zeggen. Ik weet alleen dat de mens met rede begaafd dikwijls redeloos handelt en het schijnt altijd zo geweest te zijn.