Deze perfecte en ellendige wereld

door Carel Peeters

Dat het met de mens aanmodderen blijft zolang er in de kern niets met hem verandert zal menigeen wel willen toegeven. Maar niet iedereen wil de mens in de kern veranderen. Men moddert liever verder met aanvaarding van het menselijk tekort dan dat men door middel van gensoldaten de slechte eigenschappen van de mens wil bestrijden. Toch zijn er genoeg ongeduldigen die dat aanmodderen niet langer kunnen aanzien en met idee�n komen om er iets aan te doen. Peter Sloterdijk heeft inmiddels een boek geschreven waarin hij pleit voor een bewustzijnsverandering door middel van ‘training’ (Je moet je leven veranderen), maar nog niet zo lang speelde hij in Regels voor het mensenpark (2000) met de mogelijkheid om via biopolitiek en antropotechniek de verbetering van de mens wat effectiever en technischer aan te pakken: door middel van genmanipulatie.

Sloterdijk speelde ermee, maar er zijn wetenschappelijke knutselaars die van de mens een hybride van mens en machine willen maken om hem daarna wat beter te kunnen sturen. Dat zijn de nieuwe utopisten en illusionisten van de laboratoria, op zoek naar middelen om de mens te verbeteren en nog gelukkiger te maken. Men zoekt het in het laboratorium en de computer omdat het humanisme en antropocentrisme, waarin de mens zich met zijn eigen verstand en gevoel in toom probeert te houden, zouden hebben gefaald.

Het verlangen naar een betere, zelfs perfecte wereld, werd vroeger uitgeleefd in het schrijven van utopische romans, te beginnen met Utopia van Thomas More in 1516, gevolgd door Zonnestad van Campanella (1623) en Nieuw Atlantis van Francis Bacon (1627). Het verlangen naar een niet geperfectioneerde wereld was er natuurlijk in het verleden ook. Die werd uitgeleefd in het schrijven van anti-utopie�n zoals Candide van Voltaire, Heerlijke nieuwe wereld van Aldous Huxley en 1984 van George Orwell.

Dat tegenwoordig geen utopische romans meer geschreven worden heeft volgens Douwe Fokkema in zijn boek Perfect Worlds, Utopian Fiction in China and the West (Amsterdam University Press) te maken met de democratisering die zich sinds de Franse Revolutie geleidelijk over Europa heeft verspreid. De negentiende eeuw zorgde voor een opleving van utopie�n omdat Darwin en Marx met hun idee�n fantasie�n over de vooruitgang hevig aanwakkerden. Onder autoritaire regimes en autoritaire religies is de aanvechting om utopische verhalen te schrijven waarin alles anders is extra groot. Met de geleidelijke democratisering in de twintigste eeuw namen de politiek, de journalistiek en de sociale wetenschappen de verbetering van de wereld over, al zorgde Herman Gorter in het begin van die eeuw nog voor bevlogen utopische po�zie in zijn Een klein heldendicht en Pan.

Foto: Douwe Fokkema. Foto door Zamknąć Podgląd

Fokkema overleed vorig jaar oktober op tachtigjarige leeftijd. Hij heeft het boek, dat zijn levenswerk genoemd mag worden, nog wel gezien. Perfect Worlds is een erudiet standaardwerk over een genre dat niet meer op deze manier beoefend wordt. De ideale wereld is er gekomen, ook al is hij tegelijk helemaal niet ideaal. Het utopische denken werd aangewakkerd door het idee van de vooruitgang dat aan het eind van de achttiende eeuw ontstond bij filosofen als Turgot en Condorcet. Hoe alles nu ook is gericht op innovatie en vernieuwing (elk jaar minstens een revolutie in de communicatietechnologie), van een groot utopisch geloof in die vooruitgang is geen sprake meer. Innovatie en vernieuwing stuwen de wetenschappelijke nieuwsgierigheid voort en houdt vooral de economie draaiende, maar dat die gepaard gaat met voortgang, dat mensen er nog veel gelukkiger van worden, geloven alleen nog bezoekers van de Miljonair Fair. Al die vernieuwing staat tegenover het blijvende gemodder waar de krant dagelijks voor tachtig procent mee vol staat.

Door het ook over Chinese utopie�n te hebben ontsluit Fokkema niet alleen een tamelijk onverwacht literair terrein, hij gaat ook uitvoerig in op de esthetische en filosofische verschillen tussen Europese en Chinese utopie�n. De Westerse utopie�n stonden in het teken van Prometheus, van veroverend vooruit denken, van onderzoeken om te veranderen en te verbeteren. De Chinese utopie�n, met als prototype Het verhaal van de perzikbloesem lente van Tao Yuanming (365-427), kijken niet vooruit, maar willen een ideale toestand van Confucianistische harmonie herstellen die ooit bestond. Dat veranderde natuurlijk in de tijd van Mao, toen moesten er utopie�n in opdracht van de Partij geschreven worden, wat Fokkema ‘kunstmatig utopisme’ noemt omdat ze niet uit persoonlijke literaire aandrift voortkwamen. Toen door Den Xiaoping rond 1980 het Chinese kapitalisme ontstond veranderde weer alles. Nu ontstonden geen romans, maar utopische, om democratie vragende manifesten als het Charter 08. Dat leverde de schrijver Liu Xiaobo in 2009 uiteindelijk een gevangenisstraf van elf jaar op (en de Nobelprijs voor de Vrede in 2010).

Douwe Fokkema. Foto door zijn echtgenote Elrud Ibsch

Perfect Worlds is een kosmopolitisch boek omdat Fokkema de hele wereldliteratuur bij zijn onderzoek heeft betrokken. Het veronderstelt een grote kennis van politiek en cultuur om die utopieën in te kunnen situeren. Fokkema’s actieradius reikt van Plato’s Republiek tot Houellebecqs Mogelijkheid van een eiland, van William Morris tot H.G. Wells, van Jevgeny Zamjatin tot Herman Gorter, van George Orwell tot Le Cl�zio en Margaret Atwood. Aan de roman The Handmaid’s Tale van Atwood is te zien dat de hedendaagse utopie al gauw een anti-utopie wordt: Atwood stelt zich in Amerika een theocratie voor waarin vrouwen nog erger worden onderdrukt dan in Iran.

Er kunnen nu geen utopie�n meer geschreven worden omdat utopie�n altijd meer of minder totalitair zijn: ze regelen het hele bestaan. Dat is ondenkbaar in een democratie. De democratie heeft roet in het eten van de utopie gegooid. Ook de niet meer door religie beheerste seksualiteit ondergraaft elk utopisme. Bovendien, zegt Fokkema, heeft de autonomie van het individu ervoor gezorgd dat de waardeschaal van de een niet meer die van een ander is. Daarom kun je in de boeken van Michel Houellebecq zowel een utopie lezen als een anti-utopie. Houellebecq laat bijvoorbeeld in het midden of het klonen van mensen een zegen of een hel genoemd moet worden. Het is aan de lezer om te kiezen.