Vrij Nederland

Ooit verzamelde Daya Cahen foto’s van wereldleiders. En ineens viel het haar op hoeveel honden daar op stonden. Of het nou presidenten waren of dictators, allemaal hebben ze geposeerd met eenzelfde soort hond. ‘Toen werd het pas leuk,’ zegt Cahen. Zet die foto’s in een collage naast elkaar, en het is alsof de hond voor een wereldleider een voorgeschreven rekwiesiet is. ‘Die hond is onderdeel van hun uniform,’ lacht Cahen als ze de collage laat zien die ze maakte toen ze nog aan de Rietveld-academie studeerde.

De kleinzoon van Stalin leverde een beeld met bijpassende inhoud: hij bleek een kritiekloze bewonderaar van zijn beroemde grootvader. En dat terwijl hij de man nooit in levende lijve heeft ontmoet, en Stalin ook nog eens verantwoordelijk is voor de dood van Yevgeni’s vader. De zoon van Stalin was in de oorlog gevangen genomen door Hitler, die hem wel wilde ruilen tegen Duitse krijgsgevangenen. Stalin weigerde dat, waarna zijn eigen zoon in de gevangenis stierf.

Toch werd er in Georgië, toen er bezoek kwam uit Amsterdam, geproost op comrad Stalin. En Daya Cahen proostte mee. Ze was van plan geweest om Yevgeni alleen te fotograferen, verkleed als zijn favoriete personage én zonder kostuum, maar het liep anders. ‘Ik kreeg hem helemaal niet uit zijn rol.’ Cahen voelde haar positie van kritische buitenstaander vervagen: Yevgeni’s familie gaf haar een overweldigend warm onthaal. Met zorg ontfermden de Georgiërs zich over de Amsterdamse, die op haar zevenendertigste oogt als een frêle meisje.

Zelfs ’s avonds in haar hotel klopten ze op haar deur met de vraag of ze wel genoeg te eten had. Ze kreeg familiekiekjes mee om voor haar film te gebruiken, en niemand vroeg haar ooit naar haar motieven, noch naar de herkomst van haar achternaam. Voordat ze het wist maakte Daya Cahen deel uit van een gezelschap dat Stalin verheerlijkte en joden verraders noemde.

Het enige dat er op zat, was zichzelf onderdeel te maken van het verhaal dat ze probeerde te vertellen. ‘Hij ziet mij als een propagandamiddel,’ vertelt ze in de film, terwijl we foto’s zien van haar met Yevgeni’s familie. ‘Hij weet precies wat hij mij wil laten zien. En ik vind hem aardig.’ Geen woord zei Cahen in Georgië over haar eigen joodse afkomst. ‘How easy it is to hide yourself,’ klinkt haar Engels gesproken commentaar. ‘To be liked. To make friends.’

Als dochter van Israëlische en Joods-Amerikaanse ouders die de oorlog hebben meegemaakt, is Cahen opgegroeid met het besef dat de wereld in één dag plotseling kan veranderen. ‘Misschien dat ik daarom altijd bezig ben met het onderzoeken van de manier waarop mensen worden gemanipuleerd.’ Voordat ze naar de kunstacademie ging, rondde ze haar studie Italiaans af met een scriptie over de mythevorming rond Mussolini. Nu maakt ze foto’s en filmpjes waarin ze op een beschouwende, maar ook speelse manier terug probeert te manipuleren. Een inspiratiebron daarbij is het plak- en knipwerk waarmee mensen momenteel op internet bestaand materiaal naar hun hand zetten. Aan de muur van de Amsterdamse zolderwoning hangen fotoprintjes van springende mensen. Het zijn zwemmers uit vakantiefilmpjes van Guantánamo Beach, die ze op de doe-het-zelf-site YouTube heeft aangetroffen. De filmpjes vertellen hoe heerlijk het strandleven is in Guantánamo Bay, een paradijselijke plek die sinds de oorlog tegen het terrorisme voornamelijk geassocieerd wordt met de gruwelijkheden in het gevangenenkamp aldaar.

’Er is op internet een nieuwe vorm van propaganda aan het ontstaan,’ vertelt Cahen. Overal ter wereld gebruiken mensen hun zelfgefabriceerde filmpjes om ‘op hun eigen manier de geschiedenis te beïnvloeden’. Zo vond ze een filmpje waarin de Amerikaanse moeder van een in Irak gelegerde soldaat de wereld geruststelt: het leven van een oorlogssoldaat is zo slecht nog niet. Haar zoon meldde haar namelijk vanaf de legerbasis dat hij voornamelijk sport en studeert. En er vertrekken wel eens vliegtuigen met bommen, maar die worden niet op mensen gegooid. ‘So most of the people there are fine,’ concludeert de moeder met haar warme stem. ‘De regering-Bush had het niet beter kunnen doen,’ zegt Daya Cahen geamuseerd. ‘Maar het grote verschil is, dat de filmpjes op YouTube afkomstig zijn van individuen.’ Daya Cahen gaf deze gesproken getuigenis op haar beurt zo’n draai dat de naïviteit van de soldatenmoeder iets absurds krijgt. In haar filmpje Glittering Generalities hoor je de moeder praten, maar wat je ziet zijn grauwe luchtbeelden van bommen die Irak treffen, gefilmd vanuit het gevechtsvliegtuig dat het bombardement uitvoert.

De term glittering generalities komt uit de propaganda-leer. Het zijn de glanzende algemeenheden die in elke vorm van propaganda terugkeren. Woorden als ‘vrijheid’, ‘glorie’ en ‘thuisland’, en beelden van gespierde lijven. ‘YouTube lijkt zo’n achteloos medium, maar als mensen een ander willen overtuigen, gebruiken ze dezelfde middelen als de staatspropagandisten,’ zegt Cahen met een blik op de sportieve Guantánamo Beach-zwemmers aan haar muur.

Voordat ‘The Stalin That Was Played by Me’ vertoond werd op het documentairefestival IDFA, vond Daya Cahen dat de kleinzoon van Stalin haar film moest zien. Ze zat er over in wat hij ervan zou vinden, maar het antwoord kwam snel. ‘Yevgeni loves the film and he wishes you all the best,’ liet haar hoofdpersoon weten via zijn zoon. Zou hij haar kritische blik op hun ontmoeting echt appreciëren? Cahen heeft geen idee. De man spreekt zelf geen woord Engels, dus zijn zoon heeft alles voor hem moeten vertalen. En misschien heeft die zijn vader wel gespaard, zoals een uitgezonden soldaat zijn moeder voorspiegelt dat hij aan het front een luizenleventje leidt. Misschien heeft Yevgeni de inhoud van de film wel helemaal niet meegekregen, en zag hij in de film voornamelijk zichzelf.