Op de tweede verdieping van gebouw 2 van het Leids Universitair Medisch Centrum, op de afdeling Anatomie en Embryologie, kun je, als je mazzel hebt, onder een microscoop een hartcel zien kloppen. Het is niet zomaar een hartcel: hij is gemaakt van een stamcel. En niet van zomaar een stamcel: de stamcel is gemaakt van een stukje menselijke huid.

Internationaal vooraanstaand stamcelonderzoeker Christine Mummery is sinds april vorig jaar hoogleraar ontwikkelingsbiologie in Leiden. Maandag 9 maart hield ze haar oratie waarin ze de balans van tien jaar stamcelonderzoek opmaakte. Mummery slaagde er in 2001 als een van de eersten in om van een menselijke embryonale stamcel een goede en mooie hartcel te maken. Dat deed ze op haar vorige werkplek, het Hubrecht Instituut in Utrecht. ‘Ik ben hier in het academisch ziekenhuis van Leiden gaan werken omdat ik wilde weten wat al dat onderzoek kan betekenen voor patiënten,’ vertelt Mummery in haar nieuwe werkkamer. Ruim tien jaar geleden, op 28 november 1998, maakte de medische onderzoeksgemeenschap een collectieve vreugdedans: Science publiceerde onderzoek waarin met succes een stamcel uit een menselijk embryo was geïsoleerd. Embryonale stamcellen zijn de oercellen van de mens, ze kunnen veranderen in alle cellen van het lichaam: hersencellen, darmcellen, longcellen, hartcellen, et cetera.

De vinding werd ontvangen als niets minder dan de heilige graal van de medische wetenschap. Als je namelijk alle cellen van het menselijk lichaam zou kunnen kweken van deze embryonale stamcellen, dan kan je deze vervolgens gebruiken als een soort reserve-onderdelen van het lichaam. Iemand met hartfalen kan dan naar de dokter voor wat extra hartcellen.

Mummery, tien jaar later: ‘Embryonale stamcellen zijn alleskunners. Toen we ze uit embryo’s konden halen, dachten we dat we elke ziekte die te maken heeft met het disfunctioneren of het sterven van cellen konden genezen. Er was een waslijst van minimaal twaalf aandoeningen: alzheimer, parkinson, suikerziekte, dwarslaesie, hartinfarct, botziekten, et cetera. Binnen vijf jaar of tien jaar zouden die ziekten opgelost worden. Nu zijn we tien jaar verder en we kunnen er niet een oplossen.’

Ze willen niet koppelen
Dat heeft volgens Mummery een aantal oorzaken. Veel van de genoemde ziekten zijn ingewikkelder gebleken dan tien jaar geleden gedacht. Ook ethische bezwaren tegen embryonaal stamcelonderzoek hebben een stevige rem op de ontwikkelingen gezet: onder de regering Bush is de subsidiekraan in de VS bijna dichtgedraaid. Bovendien bleek dat de stamcellen die in het laboratorium tot andere cellen waren gekweekt zich niet zo makkelijk ‘hechten’ aan cellen in het defecte orgaan. Mummery: ‘Ik hield in 2002 mijn oratie aan de Universiteit Utrecht en vertelde de zaal dat we slechts de cellen moesten maken en die vervolgens in het hart konden stoppen. Dan zou het allemaal beter gaan. Jammer genoeg werkte het niet zo. De gemaakte hartcellen wilden in muizen niet koppelen aan bestaande hartcellen. We weten nog steeds niet waarom.’

Het kweken van bepaalde typen cellen van stamcellen gaat vrij aardig, de grote uitdaging van het stamcelonderzoek is nog steeds deze ontwikkelde cellen geschikt te maken voor ieder lichaam. Dit is lastig, omdat embryonale stamcellen niet lichaamseigen zijn, maar afkomstig van embryo’s van anderen.

Maar misschien dat daar verandering in komt. Twee jaar geleden slaagde een Japanse onderzoeksgroep erin om kunstmatig cellen te maken die lijken op embryonale stamcellen. De Japanners namen een stukje huid, voegden daar bepaalde genen en andere prikkels aan toe, en kweekten op die manier een ‘alleskunner’. Deze ontdekking heeft belangrijke implicaties voor het stamcelonderzoek. De ethische bezwaren verdwijnen omdat er geen embryo’s meer nodig zijn. Bovendien zijn deze stamcellen lichaamseigen, ze worden immers gemaakt van de eigen huid. Dit zou er toe kunnen leiden dat de cellen minder kans lopen op afstoting.

Mummery past de huidcel-tot-stamceltechnologie ook toe in Leiden. Met succes: uit huidcellen kweekt haar afdeling hart- en zenuwcellen. In haar laboratorium laat ze op een beeldscherm een prachtig, rood maanlandschap zien met allemaal kleine vierkantjes erop. Het is een hartcel, met daarop 64 mini-elektroden: een soort ecg-scan op een stukje menselijk kunsthart van twee bij twee millimeter. ‘Hiermee testen we medicijnen. We kunnen zien hoe de hartcel van een individu reageert op een bepaald geneesmiddel. Dit is een heel goed alternatief voor dierproeven. Bovendien kunnen we ook modellen maken van bepaalde aandoeningen. Door huidcellen van patiënten met bijvoorbeeld een genetische hartafwijking te laten uitrijpen tot zieke hartspiercellen kunnen we gericht onderzoek doen.’

Mummery is optimistisch over de toekomstige toepassingen van stamcelonderzoek. Ze voorziet een vorm van meer ‘persoonlijke’ geneeskunde, omdat het straks mogelijk is van iedereen lichaamscellen te maken en die te testen op medicijnen. En het presidentiële besluit van Barack Obama in de VS is erg hoopvol voor de vooruitgang van stamcelonderzoek. In Amerika is een paar weken geleden het eerste voorstel voor een klinische toepassing van embryonale stamcellen goedgekeurd: proefpersonen met een bepaald type dwarslaesie gaan behandeld worden met stamcellen die de schade in het ruggenmerg moeten herstellen.

Mummery houdt haar hart vast. ‘Het is absoluut een grote doorbraak, maar ook een erg risicovolle behandeling. Ik had zelf nog even gewacht en had als eerste klinische toepassing een meer veilige gekozen. Vormen zich in het ruggenmerg tumoren, dan kan je die niet terugdraaien. Als het mis gaat zou dat voor de naam van stamcelonderzoek desastreus kunnen zijn. Aan de andere kant, als het een succes wordt, dan wil je niet weten wat voor impuls dat geeft.’