15-11-2008
Door Harm Ede Botje

Kunstenaar Renzo Martens reisde twee jaar door Congo en maakte daarover ‘Episode 3’, een controversiële film waarmee het IDFA 2008 wordt geopend. ‘Wij zijn allemaal onderdeel van het probleem.’

Filmmaker Renzo Martens geeft een groot bord eten aan een hongerend meisje, dat het eten naar binnen schrokt. De vader is dankbaar, hij wil een beter leven. Martens geeft hem weinig hoop. Hij adviseert de man, die min of meer in slavernij op een cacaoplantage leeft, om zijn armoede te aanvaarden. Beter zal het toch niet worden.

Episode 3 is een verwarrende film die ongemakkelijke vragen oproept. Het is de eerste lange film van de 35-jarige kunstenaar Renzo Martens, die twee jaar in Congo rondzwierf. Martens neemt in de film verschillende rollen aan. Nu eens is hij journalist, dan weer hulpverlener. Hij is een fluitende, ijdele rugzaktoerist, een soort missionaris die dorpsbewoners vraagt ‘hun armoede te omarmen’. De film van Martens – ‘geen documentaire, maar een kunstwerk’ – is een brisante bijdrage aan het publieke debat over nut en noodzaak van ontwikkelingssamenwerking.

Martens vindt dat de Congolezen niet alleen door de eigenaren van goud- en kopermijnen en cacaoplantages worden uitgebuit, maar ook door de hulpverleningsorganisaties. Jaarlijks gaan miljarden dollars aan hulp naar het land, het is de grootste inkomstenbron. Om die geldstroom op gang te houden, zijn er in het Westen verhalen en beelden. Die worden gemaakt door ingevlogen westerse fotografen. Zij verdienen goed met hun werk, maar de mensen die ze fotograferen krijgen niets. Daarom leidt Martens in zijn film plaatselijke huwelijksfotografen, die nog geen dollar per maand verdienen, op tot oorlogsverslaggevers. Foto’s van hongerende kinderen en verkrachte vrouwen brengen in het Westen wel duizend dollar per maand op.

‘Met deze film wil ik de westerse mens een spiegel voorhouden,’ zegt Martens. ‘Het is satire, een uitvergroting van hoe wij ons al heel lang gedragen in Afrika. Maar het is wel satire in de werkelijke wereld. Want er sterft écht een kind en mensen hebben écht honger. Medeleven is niet genoeg. Mensen moeten zich openstellen om te zien wat er mis is in een land als Congo en daar ook consequenties uit trekken. Om te voorkomen dat er kinderen sterven op een cacaoplantage moet de prijs van een chocoladereep drastisch omhoog. Dat zouden premier Balkenende en minister Koenders morgen al kunnen regelen. Waarom gebeurt dat niet?’

Trailer van 'Episode 3', de openingsfilm van het IDFA 2008

Was u verrast dat IDFA ‘Episode 3’ als openingsfilm heeft geprogrammeerd?
‘Dat vind ik van grote moed getuigen. Juist op dit documentaire-filmfestival zijn altijd films te zien waarin het lijden van anderen een belangrijk onderwerp is. Deze openingsfilm is dus ook een vorm van zelfkritiek.’

Hoe was het om zo alleen in Congo te werken?
‘Het duurde een halfjaar voordat ik uit de veilige cocon van VN-medewerkers, hulpverleners en journalisten in gated communities durfde te stappen. Pas toen ik op mezelf was, kon ik naar de werkelijkheid van Congo kijken.’

In de film schoolt u lokale huwelijksfotografen om tot oorlogsverslaggevers. Als dat niet lukt, dumpt u ze meteen weer. Niet erg sympathiek.
‘De rol van “Renzo Martens” in de film is een afgeleide van de rollen die wij al lang spelen in Afrika. Ik ben een afgezant van het Westen, die tegen de dorpsbewoners zegt dat ze maar beter kunnen genieten van hun armoede. Ik presenteer de wereld zoals die echt is. In Congo sterven miljoenen mensen, mijncontracten gaan er voor een appel en een ei naar westerse en Chinese bedrijven. De Verenigde Naties treden op tegen rebellen. De facto geven ze die bedrijven het mandaat het land leeg te roven.’

Zijn door de aanwezigheid van de VN en de hulporganisaties niet veel doden voorkomen?
‘De VN en de hulpverleners houden moordende en verkrachtende milities uit elkaar en lappen kinderen op. Dat is goed, wordt duchtig gefotografeerd en breed uitgemeten in de pers. Maar hun mandaat is beperkt, en als door de hulp aan de lokale bevolking enig buitenlands economisch belang wordt geschaad, haken ze snel af. Waarom eisen hulporganisaties geen hogere lonen voor de uitgebuite arbeiders? Waarom investeren de VN wel in pindaveldjes om voormalige rebellen een alternatief voor oorlog te bieden, maar niet in apparatuur om goud te delven – waar de oorlog om ging – en zo geld te verdienen?’

Er zijn steeds meer lokale fotografen en cameramensen die in opdracht van westerse persbureaus werken. En World Press Photo verzorgt al sinds jaar en dag opleidingen.
‘Ik heb een paar oorlogssituaties meegemaakt, en daar heb ik alleen westerse, blanke journalisten aangetroffen. Ook fotografen die ingevlogen worden door hulporganisaties als Artsen zonder Grenzen zijn wit. Die fotografen maken prachtig werk, zijn vaak moedig. Ik klaag ze dan ook niet aan, net zomin als de plantage-eigenaar of de medewerkers van Artsen zonder Grenzen. Ik probeer alleen te laten zien hoe de wereld in elkaar zit. Wij allen, Renzo voorop, zijn niet bereid onze harten open te stellen voor wat er echt gaande is. Wij zijn allemaal onderdeel van het probleem. De fotograaf van schokkende beelden net zo goed als de plantagehouder die goedkope cacao moet leveren.’

Een team van Artsen zonder Grenzen vertrekt terwijl kinderen sterven. U heeft kritiek, maar vraagt geen weerwoord. Daarmee voldoet u niet aan journalistieke regels.
‘Mijn film is geen journalistieke productie, maar een kunstwerk. Als ik weerwoord had gehaald bij Artsen zonder Grenzen, hadden ze misschien gezegd dat ze ergens anders harder nodig waren. Maar feit is dat kinderen sterven van de honger. En dat de hulpverleners vertrekken.’

Is het IDFA wel de juiste plaats om de film te vertonen, was een galerie niet logischer geweest?
‘Het is belangrijk dat de film voor een groot publiek wordt vertoond. Net als Joris Luyendijks boek Het zijn net mensen zal Episode 3 misschien voor discussie zorgen. Ons beeld van de werkelijkheid wordt in hoge mate bepaald door de belangen van de hulporganisaties. Burgeroorlog, seksueel geweld, te weinig ziekenhuizen, allemaal waar. Maar ik zie nergens dat er plantages zijn waar arbeiders maar vijf dollar per maand verdienen. Logisch, want zo’n verhaal verkoop je moeilijker in het Westen. En als een hulporganisatie de reis van de journalist niet faciliteert, wordt het een zware dobber om een reportage op zo’n plantage te maken. De eigenaar laat je heus niet invliegen om een rondleiding langs zijn hongerende arbeiders te geven.’

Op de cacaoplantage treft u een hongerende familie met een bijna dood meisje. U zet ze een overdadige maaltijd voor. Was dat niet onverantwoordelijk?
‘Ik nam eten mee voor een kindje dat honger had. Later kreeg ze diarree. Heel afschuwelijk, maar minder belangrijk dan het feit dat daar maand in maand uit kinderen sterven van de honger terwijl wij genieten van de chocolade die daar vandaan komt.’

Bent u niet erg cynisch?
‘Het aanwrijven van cynisme of naïviteit is een manier om niet te kijken naar de boodschap die ik op tafel heb weten te leggen, zei Douwes Dekker al nadat Max Havelaar was uitgekomen. De wereld zoals die is kan ik niet veranderen, maar ik kan wel proberen om een zo adequaat mogelijk beeld te geven van de wereld zoals die volgens mij is.’

U zult op het IDFA applaus en bloemen krijgen. Geeft dat geen ongemakkelijk gevoel?
‘Het grote verschil tussen mijn film en die van anderen over ontwikkelingslanden, is dat al in de film zelf duidelijk wordt dat het applaus voor mij is en zij met een lege maag achterblijven. Ik ga de komende maanden heus geen hongerende kinderen opkalefateren. Het is Renzo die lachend wegloopt, niet die arme Congolezen. Daarom vind ik het een waarachtige film. Daarom is het zo’n pijnlijke film.’

‘Episode 3’ is op het IDFA te zien en wordt tot januari 2009 ook vertoond in het Stedelijk Museum Bureau Amsterdam.