Hoeveel bommen er ook op Gaza worden afgevuurd, Hamas zal niet verdwijnen. Is het niet veel verstandiger met de Palestijnse verzetsbeweging om de tafel te gaan zitten?

'Israël is bezig met een holocaust in de Gaza-strook,' zei de Hamas-leider in ballingschap Khaled Meshaal tijdens een persconferentie in de Syrische hoofdstad Damascus. De persconferentie werd uitgezonden door alle grote televisiestations. Meshaal waarschuwde: 'Elke Israëlische bom levert ons nieuwe verzetstrijders op, in elke familie. Israël heeft de laatste kans op vredesonderhandelingen kapot gemaakt. Onze mensen hebben al veel te lang gewacht. Ze willen geen compromissen meer. Het enige wat ze daaraan overhielden was een bittere nasmaak.'

Een andere Hamas-leider, Mahmoud Zahar, nu ondergedoken in de Gazastrook, zei vanaf een geheime locatie op Al Jazeera dat Joodse kinderen nu legitieme doelwitten zijn geworden als vergelding voor de Palestijnse kinderen die zijn omgekomen bij de Israëlische bombardementen.

Oog om oog, tand om tand. We kennen het uit de Bijbel en de Koran weet er ook weg mee. Het is de wraakretoriek van Hamas die we maar al te vaak horen, radicaal en onverzoenlijk. Voor de Israëli's is dat makkelijk scoren. Zie je wel, zeggen ze in Jeruzalem, met Hamas valt niet te praten. Wij zijn de verstandige partij, wíj proberen met een minimum aan middelen de terroristen van Hamas uit te schakelen. We kunnen niet anders, de veiligheid in het zuiden van ons land is niet gegarandeerd.

Seculiere professionals
De werkelijkheid is een stuk gecompliceerder. Neem de hierboven geciteerde onverzoenlijke Mahmoud Zahar. Zonder context denkt de gemiddelde kijker: weer zo'n radicale man. Maar als je weet dat hij in 2003 op miraculeuze wijze een bombardement op zijn huis door F-16's overleefde, waarbij hij zijn oudste zoon Khaled verloor, en dat een tweede zoon omkwam bij een bombardement vier maanden geleden, is zijn retoriek wel verklaarbaar.

Israëlische en westerse politici en analisten doen Hamas vaak af als een onveranderlijke, eendimensionale terreurbeweging die maar het beste genegeerd kan worden in de hoop dat het probleem dan vanzelf weggaat en desnoods met militair geweld moet worden bestreden, zoals Israël nu doet. Onverstandig, vindt Jeroen Gunning, een Nederlandse wetenschapper die doceert in Aberystwyth aan de Universiteit van Wales. Vorig jaar verscheen van zijn hand Hamas in Politics, met afstand het beste boek dat de laatste jaren over de Palestijnse verzetsbeweging verscheen. Gunning werkte als adviseur voor de Europese Unie en voor Amerikaanse en Britse regeringen. Hij sprak met alle hoofdrolspelers, woonde in de jaren negentig lange tijd in Gaza en keerde er nadien regelmatig terug.

In zijn boek komt hij tot een aantal ongemakkelijke conclusies. Hamas heeft al jarenlang een democratische partijstructuur. Niet de meest vrome, maar de populairste leden voeren de partij aan, en dat zijn bijna nooit geestelijken maar hoog opgeleide seculiere professionals. 'Hamas is in tegenstelling tot bijvoorbeeld de FIS in Algerije overtuigd van het belang van parlementsverkiezingen,' zegt Gunning telefonisch vanuit Groot-Brittannië. 'Je moet de Palestijnse beweging eerder vergelijken met de Turkse islamitische partij die nu in Ankara in de regering zit. Hamas is vóór de vorming van een islamitische staat, maar dan wel via democratische weg.'

Hoe die staat er precies uit moet zien, daarover verschillen binnen Hamas de meningen. In ieder geval is bij de ideeënvorming over zo'n staat gebruik gemaakt van een aantal typisch westerse beginselen. Zo moet de volkswil worden gerespecteerd, werkt de beweging met het concept van een 'sociaal contract' tussen leiders en burgers en onderkent zij het bestaan van universele mensenrechten. Ook wijst Gunning er op dat Hamas ondanks alle retoriek in staat is gebleken compromissen te sluiten. En de beweging hield zich aan met Israël gesloten wapenstilstanden.

Vrije verkiezingen gewonnen
Nu het bommen regent op Gaza-stad, elke dag meer vrouwen en kinderen omkomen en zelfs het anders zo voorzichtige Internationale Rode Kruis Israël er in ongewoon harde bewoordingen van beschuldigt haar internationale humanitaire verplichtingen niet na te komen, beginnen de woorden van premier Balkenende ('wij staan achter Israël, geen enkel land kan tolereren dat er raketten op worden afgeschoten'), minister van Buitenlandse Zaken Verhagen ('het geweld van Israël is proportioneel') en de vertrekkende president George W. Bush ('Hamas heeft aanvallen op Gaza aan zichzelf te danken') steeds schriller te klinken.

Jeroen Gunning doet de huidige pogingen van Israël om Hamas via militaire acties uit te schakelen af als zinloos. Hamas is diep geworteld in de Palestijnse samenleving en zal niet verdwijnen. Integendeel. Hoe meer bommen er op Gaza vallen, hoe groter de steun vanuit de bevolking wordt. Daarom vindt Gunning het veel verstandiger om met Hamas te gaan praten, ook al vuurt de organisatie raketten af op Israël, ook al leidt ze zelfmoordbrigades op en ook al wordt ze gesteund door Iran. Binnen Hamas heb je volgens kenners zowel hardliners als pragmatisten. 'Als je met Hamas gaat praten, krijgen de pragmatisten de wind in de zeilen. Zij kunnen dan tegen de hardliners zeggen: geweld lost niets op. Als Hamas meer in contact komt met de buitenwereld zal die partij zich ook moeten gaan aanpassen.'

Khaled Hroub is schrijver van het boek Hamas: A Beginner's Guide en verbonden aan de universiteit van Cambridge. Ook hij ziet onderhandelingen met Hamas als de enige uitweg uit de huidige crisis. 'Het is niet meer dan logisch dat je Hamas als gesprekspartner serieus neemt,' zegt Hroub in de lobby van een Amsterdams hotel. 'Ze hebben in 2006 eerlijke en vrije verkiezingen gewonnen. En vervolgens zei het Westen: "we gaan jullie boycotten"! De Verenigde Staten en Europa zeggen altijd dat het Midden-Oosten de principes van de democratie moet omarmen. Maar als er dan een radicale partij aan de macht komt die je niet aanstaat, ga je die uitsluiten? Dat is echt een grote fout geweest. Je moet accepteren wat de democratie brengt.'

Net als Gunning denkt Hroub dat de leiders van Hamas 'een stuk gematigder blijken dan nu wordt gedacht' als ze echt serieus worden genomen en Gaza écht kunnen gaan besturen.

Vereenzelvigen met Israël
De afgelopen jaren is door de regering-Bush en de Israëlische politici in Jeruzalem met veel succes een beeld geschetst waarbij de schuld voor het mislukken van het vredesproces consequent bij de Palestijnen en dan vooral Hamas werd gelegd. De werkelijkheid is, als gezegd, een stuk weerbarstiger. Dat blijkt bijvoorbeeld uit het End of Mission Report van Alvaro de Soto, de Peruaanse vertegenwoordiger van de voormalige secretaris-generaal Kofi Annan in het Midden-Oosten.

Het rapport, dat vertrouwelijk moest blijven, kwam via een lek in handen van de Britse krant The Guardian. Alvaro, die is opgevolgd door de Nederlander Robert Serry, schreef een buitengewoon openhartig verslag over de twee jaar dat hij zijn functie vervulde. Hij verwijt de Verenigde Naties zich veel te veel te vereenzelvigen met het Israëlische standpunt. Zo besloot de VN om niet te praten met Hamas, en net als de wetenschappers Gunning en Hroub vindt diplomaat De Soto dat onverstandig. 'Hamas is diep geworteld en heeft bij de Palestijnse bevolking een snaar geraakt, onder meer met haar veroordeling van het Oslo-akkoord. De beweging zal niet snel verdwijnen.

Hamas nu op een verkeerde wijze tegemoet treden, zal grote gevolgen hebben in de toekomst. Miljoenen aanhangers van de Moslimbroeders (de nu al weer tachtig jaar oude orthodox-islamitische organisatie waaruit Hamas is voortgekomen - HEB) in de hele Arabische wereld zullen tot de conclusie komen dat een vreedzame en democratische manier om aan de macht te komen niet de juiste weg is. Hamas is volop in beweging en kan zich potentieel ontwikkelen in een pragmatische richting die een tweestatenoplossing mogelijk zou kunnen maken, maar dan alleen als de organisatie serieus wordt genomen.'

De Soto toont zich in het stuk overigens bitter over het feit dat de Palestijnse autoriteiten er maar niet in slaagden de raketaanvallen op Israëlische dorpen en steden te stoppen. Maar hij laakt vooral ook de houding van Israël. Groenten, fruit (én bloemen die met Nederlands geld worden gekweekt - HEB) liggen te rotten bij de grensovergangen omdat Israël weigert de blokkade op te heffen. De Soto beschuldigt de 'zwakke Israëlische regering' ervan ten opzichte van de Palestijnen een 'do nothing'-beleid te hanteren.

Hoe kan Israël van de Palestijnen eisen de gewelddadigheden te stoppen, zo stelt De Soto, als ze zelf non-stop operaties uitvoert op de Westelijke Jordaanoever, weigert nederzettingen te ontmantelen, een muur bouwt die deels over Palestijns gebied loopt en Palestijnse burgers in een wurggreep houdt door grensposten maandenlang gesloten te houden?

Natuurlijk kan dat niet, schrijft De Soto. En dan weigert Israël sinds de internationale boycot van Hamas ook nog de inkomsten uit im- en exportbelasting over te dragen aan de Palestijnse Autoriteit, een bedrag dat inmiddels honderden miljoenen euro's bedraagt. Volgens De Soto hebben de Verenigde Staten, de Europese Unie, Rusland en de Verenigde Naties, die samen het internationale kwartet vormen dat de vredesonderhandelingen tussen Israël en de Palestijnen begeleidt, zich alleen maar gefocust op de fouten van Hamas. Israël kon daardoor met alles weg komen. 'In het Westen en zelfs in sommige Arabische hoofdsteden heeft het idee postgevat dat Iran en de sjiieten tegenwoordig het grote gevaar in de regio zijn. Daarmee wordt de aandacht afgeleid van de Palestijnse kwestie.'

Nederlandse spelbrekers
In de afgelopen tijd waren er eenlingen die het aandurfden de boycot van Hamas te doorbreken. De Italiaanse oud-minister van Buitenlandse Zaken Massimo D'Alema vroeg de Europese Unie vorige zomer die boycot te heroverwegen. En de Amerikaanse oud-president Jimmy Carter sprak in april van dit jaar met kopstukken van Hamas. Tot woede van de Israëli's omhelsde hij zelfs een van de delegatieleden.

In Amerika waren de reacties afkeurend, maar Carter liet zich niet uit het veld slaan. Vrede in het Midden-Oosten is volgens de Nobelprijswinnaar 'niet mogelijk zonder dat Hamas daarbij betrokken wordt'. Carter is niet de eerste de beste. In de vier jaar dat hij president was, was hij tot over zijn oren betrokken bij de door de Egyptische president Sadat op gang gebrachte vredesbesprekingen met Israël.

In de zomer van 2007 ontstond ook in Nederland een rel toen de kamerleden Harry van Bommel (SP), Mariko Peters (GroenLinks) en Martijn van Dam (PvdA) tijdens een werkbezoek in Damascus buiten het programma om met de Hamas-leiding spraken. 'Drie spelbrekers hebben er nu voor gezorgd dat Hamas goede sier maakt met een Nederlandse delegatie,' zei een woedende Hans van Baalen van de VVD die de delegatie leidde. Hij vond het vooral zorgelijk dat Van Dam, die immers behoort tot een regeringspartij, de ontmoeting had bijgewoond. 'Nederland doorbreekt voor het eerst de boycot, daar was Hamas op uit.'

Op zijn weblog verdedigde de buitenlandwoordvoerder van de PvdA de beslissing met Hamas te gaan praten met dezelfde argumenten als Carter en de wetenschappers Hroub en Gunning. 'Hamas heeft met haar deelname aan de verkiezingen in 2005 een belangrijke stap gezet om mede verantwoordelijkheid te willen dragen voor de Palestijnse autoriteit en het politieke proces,' aldus Van Dam.

'Het Westen heeft in het Midden-Oosten veel kwaad bloed gezet door bij de eerste vrije en eerlijke verkiezingen in de Arabische wereld de uitslag meteen al niet te willen respecteren. (...) De Palestijnse Autoriteit en ook Hamas hebben herhaaldelijk duidelijk gemaakt bereid te zijn te onderhandelen over vrede. Hamas zegt daarbij uit te gaan van een Palestijnse staat binnen de grenzen van 1967, waarmee de organisatie impliciet erkent dat Israël bestaat en blijft bestaan. (...) Omdat Hamas de meerderheid in het Palestijnse parlement heeft, de steun kreeg van de helft van de Palestijnse bevolking en omdat ze de bereidheid tot onderhandelen heeft en daarbij bereid is over alle eisen van Israël en het Westen te willen spreken, is er alle reden voor contact met Hamas.'

Niet alleen Van Baalen reageerde honend, ook premier Jan Peter Balkenende en minister Verhagen verklaarden de ontmoeting te betreuren. 'Je moet enorm oppassen met dit soort contacten,' aldus de premier in juli vorig jaar. Waarom dat zo zou zijn, zei hij er niet bij, maar je kunt het raden: Washington wil het niet.

Rotterdams initiatief
Het was dan ook niet verbazingwekkend dat in Rotterdam een initiatief van GroenLinks en de Socialistische Partij om een stedenband met Gaza aan te gaan om zo 'internationale solidariteit' te betuigen aan het verdrukte Palestijnse volk in de kiem werd gesmoord. SP'er Theo Cornelissen liet tijdens een gemeenteraadsvergadering zijn fantasie de vrije loop. Hij zag een schip met hulpgoederen dat naar Gaza vertrok en dat zou terugkeren 'vol met dadels, olijven, sinaasappelen en andere producten die de mensen daar maken, zodat zij aan de wederopbouw kunnen werken'.

Het Rotterdamse initiatief bleef niet onopgemerkt. Israël-aanhanger Geert Wilders was er als de kippen bij om in het parlement vragen te stellen. Was Gaza niet de stad 'die geregeerd werd door een terroristische organisatie die Israël wil uitroeien?' En was het niet 'misdadig' als Rotterdam met zo'n stad een vriendschapsband aanging? Minister Verhagen liet dezelfde mantra horen als altijd: contacten met Hamas zijn onwenselijk en de minister zou het 'zeer betreuren' als Rotterdam een relatie zou aangaan met Gaza. 'Ik acht dit uiterst onwenselijk voor een organisatie die met geweld aan de macht is gekomen én op de lijst van de Europese Unie staat van terroristische organisaties.'

Maar Hamas heeft in 2006 op een eerlijke manier de verkiezingen gewonnen. Niemand betwist dat. Toen het verslagen Al Fatah vervolgens weigerde de controle over de veiligheidsdiensten in Gaza en daarmee haar macht af te staan, kreeg Fatah steun van Israël en de westerse landen. Toen Fatah vervolgens het huis van Hamas-leider Haniye aanviel, sloeg Hamas in juni 2007 terug. Fatah werd gewapenderhand uitgeschakeld, daarbij vielen doden, en zo kon Hamas eindelijk de macht in handen krijgen die haar op grond van eerlijke verkiezingen toekwam. Waarbij we mogen aantekenen dat Hamas die verkiezingen won omdat de bevolking schoon genoeg gehad van de corrupte Fatah-kliek. Dat is dus heel wat anders dan met geweld aan de macht komen.

In de Rotterdams raad, waar de PvdA en Leefbaar Rotterdam het merendeel van de zetels hebben en de SP en GroenLinks niet veel in te melk te brokkelen hebben, werd het voorstel weggestemd.

Veranderingen op til
De recente geschiedenis leert dat regeringsleiders die om het hardst roepen dat ze nooit zullen praten met radicale groepen dat uiteindelijk altijd doen. Anders had Djakarta nog steeds Batavia geheten en was Saigon nooit omgedoopt tot Ho Chi Minh-stad. En neem het ANC in Zuid-Afrika, waar Mandela president werd. Of de Noord-Ierse IRA, de organisatie die jarenlang werden doodgezwegen, talloze Britten de dood in joeg met barbaarse bomaanslagen en waarvan de politieke leiders nu in het parlement zitten. En praten met de Taliban? Ongehoord, vonden de westerse bondgenoten tot voor kort. Nu wordt er door de Amerikanen met de voormalige bondgenoten van Osama bin Laden gesproken.

Zal eenzelfde scenario zich gaan ontrollen als het gaat om Hamas? Als de voortekenen niet bedriegen, lijkt het die kant op te gaan. Van de Amerikaanse topdiplomaat Richard Haass (hij was adviseur van minister van Buitenlandse Zaken Colin Powell en is nu directeur van de gezaghebbende Council of Foreign Policy) verscheen afgelopen week een artikel in het blad Foreign Affairs waarin hij pleit voor contact met Hamas. Hij schreef het stuk samen met Martin Indyke, die in zijn jonge jaren Israël-lobbyist was en later tot 2001 Amerikaans ambassadeur in Jeruzalem.

In het artikel 'Beyond Iraq; A new US strategy for the Middle East' schrijft het tweetal dat 'de boycot van Hamas door de regering-Bush nadat zij de vrije en eerlijk verlopen verkiezingen had gewonnen de tegenstanders van de Verenigde Staten de mogelijkheid gaf Washington te beschuldigen van het hanteren van een dubbele standaard'.

Haass en Indyke dringen er in hun stuk op aan dat de nieuwe Amerikaanse regering van Obama 'low level contacts' met Hamas tot stand brengt. Ze noemen in het stuk - dat voor het uitbreken van de recente gewelddadigheden werd geschreven - wel twee voorwaarden waaraan moet worden voldaan: er moet een wapenstilstand worden afgesloten en Hamas moet zich hebben verzoend met Fatah. Een vredesakkoord zonder Hamas is volgens Haass en Indyke 'gedoemd te mislukken'. Een interessante stellingname, omdat Haass wordt genoemd als de nieuwe onderhandelaar voor Obama in het Midden-Oosten.

Dat er veranderingen op til zijn in Washington bleek ook uit een groot stuk op de voorpagina van The Guardian van vrijdag 9 januari. Volgens de Britse krant zou 'het Obama-kamp' bereid zijn te praten met Hamas. In kringen rond Obama zou 'steeds meer onderkend worden' dat de politiek van Bush om Hamas te isoleren zinloos is. Obama zou het dringende advies zijn gegeven, zo zeggen drie anonieme bronnen, besprekingen met Hamas te beginnen. De eerste contacten zouden kunnen worden gelegd door de geheime diensten. 'Dit wordt een regering die zich committeert aan onderhandelingen met moeilijke partijen over moeilijke onderwerpen,' aldus een van de geïnterviewden in The Guardian.

Obama zelf hield zich afgelopen zondag in een van de talkshows op de Amerikaanse televisie nog op de vlakte. Hij zei wel dat hij vastbesloten is om meteen na zijn inauguratie met het Midden-Oosten aan de slag te gaan, dat hij de impasse wil doorbreken en dat hij voor Amerika een rol ziet weggelegd als een 'onafhankelijke derde partij' in wie zowel Israëli's als Palestijnen vertrouwen hebben. Een stedenband Rotterdam-Gaza is misschien dichterbij dan Balkenende en Verhagen denken.